Archiwa tagu: felieton

Hébel ò Zjezdze Kaszëbów: Òfiara ze se

Słowa prezydeńta Andrzeja Dudë ò naszi służbie Pòlsce pòtkałë sã z dobrim przëjãcym, bò lëdze pò prôwdze w to wierzą. Tak baro chcą wszëtczégò co pòlsczé brónic, że są w sztãdze tegò brónic nawet przed tim, co kaszëbsczé.

Przed Mszą Swiãtą na placu kòl kòscoła sw. Wawrzińca mie ùderził òbrôzk. Hewò bëniel w kòszulce zortu “pòlsczé patrijotné òbleczenié” stoji żdżącë za nôbòżéństwã. Kòl niegò białka w “kaszëbsczich ruchnach”. Prawie tak widzą nã dëbeltną juwernotã ti, co brawò bilë pò słowach głowë państwa. Kòszulka, jaką mòże założëc na co dzéń, mòże w ni robic, bawic sã, trenowac – pòkazywô zòbòwiązanié. Òbleczenié, jaczé je założoné rôz na jaczis czas na ùroczëstą Mszą – mô bëc prosto òbzdobą. Pòlôszë nama pòdzãkùją, że më tak snôżo wëzdrzimë.

To nie béł pòjedinczi òbrôzk. XX Zjôzd Kaszëbów to pierszi, jaczi jô pamiãtóm, w jaczim tëli bëło kòszulków ze zéwiszczama “Polska Walcząca” ë szlachùjącëch. Przë wlézenim do pilowóny przez armiã òchroniarzów i BÒRowików zonë dzéwczãta rozdôwałë pòlsczé staniczczi. Przikro bëło czëc słowa ò Pòlsce jakô mô bëc dlô naju wôżniészô jak Kaszëbskô. Przikro bëło wzérac, że lëdzóm taczi ùkłôd plażi. Jak jô sygóm pamiãcą do DJK w Bëtowie òrganizowónym krótkò przed Zjôzdã w tim gardze to so wdôrzóm, że pò himnie Zemia Rodnô chtos rozgòrzony wlôzł na binã i zaczął spiéwac Marsza Derdowsczégò. Nikògò to nie mierzëło, prosto bëłë òdspiéwóné dwie piesnie. Latos, jak òd czile lat to je w zwëkù – czëjemë téż dwa himnë. Mazurk Dąbrowsczégò i wëjimk pòématu Ò Panu Czôrlińsczim. Słowa aktualnégò przédnika Zrzeszeniô Édmùńda Witbrota z czasów welowny kampanie ò chãcë jednoczeniô brzëmią jak kòmùdny szpòrt.

fot. Adóm Hébel

To prezydencczé przemówienié równak nie bëło nôgòrszé. Bronisłôw Kòmòrowsczi we Wiôldżi Wsë dowalëł bezpòstrzédno nôrodny òpcje przez nazwanié ji “marginesã procesu renesansu kaszëbiznë”. Latos nôwëższi ùrzãdnik państwa gôdôł nawetka z ùwôżanim ò tim, że më sã ni mómë rozpłënioné w pòlsczi spòlëznie. Pózni równak sã òkôzało, że to niérozpłëniãcé pòlégô na òblékanim farwnëch ruchnów.

Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié ju òd jaczégòs czasu mô straconé (jeżlë mòże gadac, że òglowò miało) mańdat reprezeńtowaniô wszëtczich Kaszëbów, czë òrganizacje chtërna reprezeńtëje naje geszeftë. Mô mòc przebicô, żebë rôczëc rôz jednégò, rôz drëdżégò prezydeńta, klaskac jednémù i drëdżémù tak samò głosno, le gwës nie je w sztãdze rëszec sërców naszińców do robòtë wkół wôrtnotów, jaczé są spòdlim najégò jistnieniô. Nié, zgruchniãcé lëdzy w jeden plac, dze je mùzyka i wòrzta, a wzbùdzywanié w nich wseczëców zrzeszonëch z wizytą wôżnégò człowieka to nie je rëszenié sërców.

fot. Macéj Banjdur

Jô wiém, że we wëszëznach ti òrganizacje òni czëtają taczé tekstë (chòc ten mój je pò kaszëbskù, tej mòże do niegò nie zazdrzą, bò to dlô nich mãczącé), le wiém téż, że nie mdze òdpòwiescë. Tak jak ni ma òdpòwiescë przez slédné lata fąkcjonowaniô ti òrganiazacje. Ni ma òdpòwiescë na to, czemù òni òdrzucywają nôbarżi kùlturoùtwórczą òpcjã rësznotë. Jima to nie wadzy, tak jak lëdzóm zéńdzonym pòd lëzyńską biną nie wadzy, że na wôłtarzu cëzëch wôrtnotów më kładzemë to co nasze i pò dniu spãdzonym w ruchnach we farwné kwiôtczi wrócą do kòszulków co przëbôcziwają ò pòlsczich òbrzészkach.

Hébel: Strzél Aùrorë

Tak jak “Strzél z Aùrorë” w 1917 rokù béł zôczątkã Rujanowi Rewòlucje, tak “strzél Aùrorë” sto lat pózni zaczął pòkazëwac jakô je mòc najégò nôrodu w jinternece. Pierszé wëdarzenié bëło wprowadzenim straszlëwëch zmianów, drëdżé to baro pòzytiwny symptom. Jidze ò òdpòwiesc mediów i jinternaùtów na mòwã nienawiscë sczerowóną do Kaszëbów, jakô zmùżdżëła wszelejaką kritikã i òsmiészëła pòjedinczé głosë, jaczé brałë w òbronã wroga naszi spòlëznë.

Krótkò przëbôcziwającë – brëkòwniczka Facebooka pòdpisónô jakno Magda Aurora w kòméntérze pòd artiklã ò kaszëbskòjãzëkòwi szkòle napisa, że wedle ni ten jãzëk je nôbrzëdszi. Na delikatné sugestie, że ò kògòs jãzëkù tak sã nie słëchô gadac zaczãła corôzka barżi wërażiwac nienawisc do Kaszëbów, jaż zaczãłë padac słowa “rak zwany Kaszubem”, a ò mòwie “wasze kaszubskie szczekanie na szczęście znika”. Sprawa, chòc tikô sã le jedny z wiele òbrazlëwëch wëpòwiesców w wirtualnym swiece, rozwinãła sã, zajãłë sã nią media (Pismiono Skra, Radio Kaszëbë), a spòlëznowé pòrtale zasëpałë òdpòwiescë rozgòrzonëch czëtińców. Pòjawiłë sã równak téż głosë, że ni ma co sã czerowac za tekstã jinternetowégò trolla i zajimanié sã tim je leno dôwanim atencje tima jaczi bë mielë bëc zjignorowóny.

Absolutno jô sã z tim nie zgôdzóm. To nie je wôżné, czë Magda Aurora ni mòże na nas zgarac, czë prosto so szpòrtowa, czë më mómë do ùczinkù z aùtenticzną òsobą, czë z trollkòńtã, czë òna to robi cobë wërazëc niechãc, czë cobë pòpùlarnosc dobëc – nasza reakcjô je stolëmnym dobëcym! W ti “diskùsje” nie szło ò to, cobë jã przekònac, ani cobë jã wëstraszëc prawnyma kònsekwencjama. To bëła gòdzëna próbë. Abò naszińcowie zrobią to samò, czegò naju starszi naùczëlë – mdą sedzec sztël i sã nie pchac tam, dze nas nie chcą, abò staną w òbronie najëch wôrtnotów, jaczé dlô niejednëch są za letczé do splëgawieniô. Te òdpòwiescë, wzéwanié do staniô mùrã, pòdôwanié jinëch przikładów mòwë niezgarë i kritikòwanié jich, to béł pòkôzk naji mòcë! Jô nie cwierdzã, że kòżdô cwiardô òdpòwiesc na lëché słowò je jaczims dobëcym wòjnë, równak widzymë klôr, że pòkôzanié tegò przikładu pùblëczno dało nama zachtną zwënégã – mentalną i medialną. Przecãtny Kaszëba-jinternaùta jaczi widzôł reakcjã jinternetu wzbùdzył w se pòczëcé “jô jem nôleżnik grëpë, jakô ze sobą trzimie, to sã jaż chce bëc w taczim towarzëstwie”, a nié jak donëchczas “lëdze z Trzëgardu sã smieją z najëch tôflów w aùtołach i jô niechc bëc w grëpie jaką mają za tak cos”. Jesz niedôwno w jinternece më zdrzelë na se przez prizmat tegò, co ò nas cëzy piszą, pò “strzélu Aùrorë”, przënômni ta grëpa do jaczi docarłë te jinfòrmacje definiują sebie na spòdlim tegò, jak më sã trzimiemë jakno grëpa. Jesz wiele sã mùszi wëdarzëc, cobë to sã stało pòwszédné, le kù reszce ùdało sã zrobic krok jaczi naju przëblëżił a nié òddalił.

Ta sytuacjô to nie je òdòsobniony przëtrôfk. Kòżdi taczi wpisënk, a ten nagłosniony òsoblëwie – dôwô nama wid na prôwdzëwą sytuacjã. Hewò to piszą ò nas lëdze, jaczi w òczë tegò nie rzeką. Bò doch sąsôd to je szkólny kaszëbsczégò, cotka spiéwô w chùrze, ten mô nalimkã z grifã na aùtole – tej swòjã niechãc do Kaszëbów ùkriwają za ùsmiéwkã. A w sécë wëléwają to, co spòd ùsmiéwka wëpłiwô. Mòże tej chcemë ju so nie cëganic, jak to wszëtcë naju lubią, bò czej ten plesta z tobaką chòdzy na festinie tej kòżdi brawò bije?

Nama sã nierôz nie chce w jinternece na to całé szambò òdpòwiadac. Mùszimë równak bôczëc, że ùczãstnikama tëch diskùsjów są nié le ti, co piszą. To dô hùrmã lëdzy, jaczi to czëtają i abò òdebiérają zygnal, że Kaszëba to je taczi archetip do bicô, abò, że Kaszëbi to je takô grëpa, co sã trzimie razã i nie dô na swòje sadzëc. To dlô nich më òdpisywómë, nié dlô tëch hejtrów.

Òkróm wëkładów, edukacje i jinëch dzejaniów më mùszimë pamiãtac ò wëchòwiwanim przez jinternét i nie jidze mie ò rozbùdowóné aplikacje czë ùczbòwniczi do pòbraniô, le nasz głos w tim zwëczajnym e-rëmie, tam, dze młodi na paùzach w szkòle czë pò robòce wchôdają. Tam chcemë w strëdze niekùńczący sã inbë pòkazowac, że më jesmë w grëpie i że to je wôrt bëc jednym z nas.

Hébel: Docz z trupama gadac, czej w swiece żëwëch je tëli robòtë?

Jô nigdë nie prorokòwôł, le dwa wëdarzenia w krótczim czasu dałë mie wizjã przińdnotë, temù òdkazywóm: nasz nôród sã òdrodzy, le czej to przińdze, tej nicht sã nie mdze czerowôł za nôzwëstkã i tim chto je z kim krewny.

To sã nama mòże widzec abò nié, le nasza przënôleżnosc corôzka mni je kwestią pòchôdaniô, a wiedno barżi to je sprawa swiądë. A czim barżi “richtich Kaszëbi” mdą krzikac, że tak ni mòże bëc, tim barżi òni mdą przëspiésziwelë ten proces. Wskôzałë mie to dwie sytuacje.

Sytuacjô pierszô. Festin w Lãbòrsczim Brzeznie, jaczi czësto przëtrôfkã “dostôł jem” do prowadzeniô. Jô kąsk jem ksenofòbã w taczim dosłownym znaczenim. Móm jaczis pòdswiądny strach cëzëch, abò że mie co zrobią, abò prosto, że kòl nich czãżi mie bëc zrozmiónym. Doznôwóm sã, że teren, na jaczi jadã, nie je zamieszkóny przez Kaszëbów. Taczi festin je tam czwiôrti rôz robiony, wiedno jidze w nim ò sparłãczenié kaszëbsczi kùlturë z jaką jiną. Latos w rolë gòscy wëstãpiwô Grëzjô. A kaszëbskòsc? Mòże dlô mieszkańców pòpegeerowsczi wsë w rolë niechcónégò gòsca? Jem so tak nerwòwò pòd nosã zasmiôł.

Z drëdżi stronë, w programie wëstãpë ùczniaków i robòtników tamtészi szkòłë pò kaszëbskù, Mszô swiãtô w rodny mòwie, ksądz wërôżô redotã, że pò latach jãzëk ti zemie je wrócony, na binie òrganizatorowie zagwësniwają, że ùczbë “regionalnégò jãzëka” są robioné regùlarno. We wsë, jakô całô bëła pò wòjnie zasedlonô!

W tim midzënôrodnym pòdskôcënkù jô nie stracył mòji mentalnoscë Sëna Nordë. Jô nie wierzã wnet nikòmù. Ta sytuacjô to je pewno jiluzjô, nalôz sã “nasz” direchtór szkòłë i wszëtczima prosto tak czerëje. Òrganizatorowie zagwësniwają, że nicht do kaszëbiznë nikògò nie zmùsziwô. W to jô bë móg jesz nie wierzëc, le matizernoga, to nie je przegrzeszonô Nordowô Kòreja, żebë lëdze sã dobrze bawilë blós temù, że jima Wódca kôże! Atmòsféra bëła lepszô jak na nôlepszich rozegracjach w pòdkartësczich wsach!

Jô jem z lubelsczégò, le jô Kaszëbów baro lubiã. I w Serakòjcach, i w Lëzënie jô móm drëchów, to są fejn lëdze!! gôdô mie welech starëszk, jaczi gwës Kaszëbą nie je. Òd niegò bije takô energiô, że nasz człowiek bë 99% z ni ùkriwôł nawetka przed białką, a òn nią prosto swiécył! Takô mentalnosc, jakô nama je nieznónô, a chłop gôdô ò nas tak żëczno, że nôgle wszëtczé jinternetowé kòmeńtérë gduńszczanów, czë dzywny zdrok przecygnionëch w òstatnëch dwùch dekadach Antków, co so pòstôwielë chëcze z dwùma kòlumnama, dżinie z naszi zajiscony ò domôcą sprawã głowë.

Ti lëdze wëkòrzeniony przez totalitarëznã trafilë na zemiã, z jaczi wëkòrzeniony bëlë naszińcowie. Terô òni chcą tu kòrzenie zapùscëc. Jaczim złim człowiekã mùszi bëc, cobë jima tegò prawa òdmawiac? Kò to są lëdze ju tuwò ùrodzony! A przë tim baro òdemkłi, daleczi òd stereòtipù złodzeja Bòségò Antka czë pitë mieszkańca PGR-u.

Sytuacjô drëgô. W radiu Kaszëbë rëszóm témã ùdbë wejrowsczégò radnégò, cobë wjéżdżającëch do Wejrowa wita tôfla “Dëchòwô stolëca Kaszëb witô”. Jô sã nie spòdzéwôł, że to dô taczé zajinteresowanié jinternaùtów! Pòmijóm jich nierozmienié czëtaniô – mëslëlë, że to je dzél legendarny wòjnë ò stolëcã, bò nie widzelë trzech szlabizów “Dë-chò-wô”. Pòmijóm to, że gôdają, że Swiónowò mô miec ten titel, chòc tam sã pielgrzimùje pôrã RAZY krocy jak do Wejrowa. Kòmeńtérë lëdzy z Kartuz są czekawé. Złoslëwé krzikanié, że we Wejrowie nicht nie gôdô pò kaszëbskù, wëszczérzanié sã, że doch to Kartuzë są taczé nôwôżniészé, że òglowò Kaszëbë sã tam zaczinają i kùńczą równoczasno…

Wszëtczé jich kòmeńtérë pisóné pò pòlskù… Mòja cerplëwòta sã skùńcza. Kòchóny kartëzanowie, mòże telegramë do waju nie docérają, a z pòcztowëch gòłąbków wa zupã robita, le wlezëta rôz do biblotéczi i zapùscëta jinternét. Wiéta co to, bò tam piszeta. A terô nie piszta, le pòczëtôjta, dze sã wëdôwô ksążczi, dze są kòncertë, dze pòwstôwô co nowégò. Jo! Pòwstôwają nowé rzeczë! Jak ju môsz przeszłé ten szok, tej chcemë jic dali. Të jes richtich Kaszëbą w ùprocëmnienim do tëch wejrowsczich, a ju tim barżi do tëch Antków? Tu jô sã zgòdzã, chòc z wiôldżim smùtkã. Jo, të jes richtich Kaszëba. W taczim rozmienim, że të jes przekònóny, że jak wëszëznë rzekłë, że gôdanié pò kaszëbskù do dzecy je złé, tej pò 50 latach të sã tegò trzimiesz. W taczim rozmienim, że wedle cebie rozwij naszi kùlturë sã zatrzimôł 80 lat nazôd. W taczim rozmienim, że jak dzes ni ma bùrczibasu, tej to nie je kaszëbsczé. W taczim rozmienim, że jak chtos gôdô jinaczi jak w twòji wsë, tej òn nie gôdô richtich. Zresztą, za czim jô do cebie piszã? Të doch jes richtich Kaszëba, a taczi nie czëtô pò kaszëbskù, bò to ti głupi ùczałi piszą, a richtich Kaszëba pò pòlskù czëtô…

I chtos taczi gôdô lëdzóm, jaczi całé swòje żëcé ti sprawie pòswiãcywają, że òni nie są richtich. Jaczé të môsz prawò?! Ale jô cebie niechc ùczëc, wëchòwiwac, przekònywac ëtd. Jô z tobą niechc miec nic pòspólnégò i nie mdã z tobą gôdôł, bò të jes trup. A trup nic nie zmieni. Të jes trup, a w midzëczasu pòjawiło sã fùl żëwëch, jaczi mają lepszą ùdbã na rozwij naszi spôdkòwiznë. Jaczi òglowò cos chcą robic, a nié bùszno żdac na smierc sebie jakno slédnégò, co wid pò nas wëgasy.

I të so pewno mëszlisz, richtich Kaszëbò, że jô, gôdający wëùczoną kaszëbizną i to jesz z tëch terenów, co nie są richtich, mògã gadac, bò doch nie zmieniã tegò, że to të jes richtich. Hewòle, w 80 latach, w jaczich të sã zatrzimôł, mòże tak bëło. Terô nie spadnij ze stółka… to je 2017 rok.

Jesz niedôwno gôdanié “richtich Kaszëbów”, jaczé blokòwało lëdzy z “mni kaszëbsczich terenów” przed dzejanim, bëło pòwôżną barierą. Terô to gôdanié je żałosno smiészné. Kùlturë broni chtos, chto ji czësto ni mô, spôdkòwiznë nie chce dac ten, co równoczasno chce jã òdrzëcëc. Jô bë cebie napisôł “dôj so pòkù”, abò “dôj nama dzejac”, le ni móm ani brëkòwnotë ani chãcë. Docz òglowò z trupama gadac, czej w swiece żëwëch je tëli robòtë?

Multi-kulti? Tak! Lokalne języki i kultury? Ciemnota i buractwo!

Mało co mnie drażni tak bardzo, jak wielkomiejscy niby-to-inteligenci o niespójnym poglądzie na języki i kultury. Z jednej strony otwarci na obcość, multi-kulti to ich konik – chrońmy dziedzictwo przybyszy! A z drugiej lokalne języki i kultury – ciemnota i buractwo. No, w najlepszym razie coś do pokazania podchmielonemu turyście; tak powiedzieli przecież na zajęciach z marketingu w Wyższej Szkole Wszystkiego Dobrego. Jestem inteligentny, nie będę przecież jakiejś “wsiowej polszczyzny” traktował poważnie! Czytaj dalej Multi-kulti? Tak! Lokalne języki i kultury? Ciemnota i buractwo!