Archiwa tagu: Adamòwa Prostownica

Lud bez jinicjatiwë – Adamòwa Prostownica

Nama rządzy prosti schemat dzejaniô: môsz ùdba, gôdôsz ò ni jinyma, razã decydëjeta, żebë to zrobic… a tedë sóm to wszëtkò robisz. Jistno z tim – môsz wrażenié, że jaczis lëdze mają Twój pòzdrzatk, le w pierszim lepszim sztóce sã dokònywôsz, że jich deklaracje ni mają cëskù na decyzje w żëcym. Më jesmë lud bez jinicjatiwë. Czemù?

Pò pierszémù z przënãceniô. Wiôldżi dzél historie më za wiele ni mielë do gôdaniô. Pò drëdżémù nasza kùltura, a tak richtich to co më z ni wëcygómë, to je jedno wiôldżé wëcopanié. Z tegò, jak më naszã spôdkòwiznã prezentëjemë, wëchôdô jedna wiôlgô zgòda na to, cobë nama rządzëlë cëzy, a më spòkójno żdelë za jich łaską. Wszëtkò je schòwóné w prostëch historiach, symbòlach, stôwianim akceńtów w zbiérach elemeńtów. Tu më jesmë zdominowóny przez bëlecajstwò nastawioné na letników.

Zaczniemë òd zôczątkù, to je òd załóżczégò mitu. Jaczi béł nasz legeńdarny zôczątk? Jakô legeńda sã z tim parłãczi? Pòwiôstka ò Bògù, co zabéł ò Kaszëbach jak twòrził swiat, i tej rozsëpôł z miecha to, co mù òstało i temù më mómë trój grzëpów, rzéków, lasów, jezór, mòrze i taczi snôżi je ten nasz krôj. Na rówiznie òdczuwaniô ti òpòwiednie przekôz je prosti. Tu nawet ni ma co mëszlec, jaczi më w ti legeńdze jesmë. Naju ni ma. To je jakôs masa, co dostała cos z bùtna. Nôlepszą nają znanką je to, że më mieszkómë we fejn placu, tej za baro sã ni mómë czim pòchwalëc. Czemù jakno załóżczi mit nie fąkcjonëje historiô biôtków Maszczi z Denama òpisónô w skandinawsczich zdrojach, abò Bôjka ò Żelôznym Wilkù Cenôwë? W òbùdwùch historiach mómë herojicznosc, pòstawã òbronë wôrtnotów, antropòmòrfizacjã zagróżbów. To pòzwòliwô ùkładac w głowie mëszlenié ò tatczëznie jakno ò czims, co wëmôgô akcje, a nié le klaskaniô na ji widok. W pierszim przëtrôfkù mómë pòstawã bòhatérë, jaczi, niechcącë stratów w lëdzach, chce przez jindiwidualné miónczi dobëc nad wikińsczim wrogã i tim samim zagwësnic swòjémù lëdowi mir. W drëdżim Żelôzny Wilk pòriwô dzecë, jaczé mają bëc przińdnotą, te dzãka pòmòcë czarzbë dobiwają wòlnotã, le Wilk całi czas dulczi. Ùdôwô mù sã zòchlëc dzeùsa, jaczi za nim jidze, le ji bracyna zabijô złégò bòhatérã. Sostra-zdrôdcka òpùszcziwô zemiã òjców, bracyna-bòhatéra je protoplastą nôrodu. Ale nié, lepi gãstolëc ò turisticznym pòtencjale dónym z niebiańsczégò miecha…

Ò legeńdach to mòże wiele gadac. Historie ò wieszczich i dëchach téż mają wiele herojicznëch wątków, dzyrsczich bòhatérów, co retają spòlëznã przed dzejanim złëch mòców. Sygnie pòszëkac.
Tôkel felënkù jinicjatiwë mómë téż w symbòlice. Dzéń Jednotë Kaszëbów je ùstanowiony na wdôr tegò, że chtos dzes ò naju napisôł. Nie napisôł, że më jaką pòbitwã dobëlë czë jaczi gôrd pòbùdowelë, le że chtos tam je najim władcą. Rozmiejeta Wa tã biérnosc? To dô wiele roczëznów, jaczé spòminają nasze dobëca na rozmajitëch pòlach, nasz rozwij, decyzje, jaczé pchałë do przódkù. Jak to je mòżlëwé, że më tim nie żëjemë?

Ùcékanié òd jinicjatiwë w naji kùlturze wcale nie robi z naszińców strachòbliwców, co sã wëcopiwają z kòżdi akcje. Prosto nie robimë akcjów na rzecz naszégò nôrodu. Rolã mòtora, co naju napãdzywô, przëjimô tedë jinô kùltura, dzysô pòlskô, i to w ji miono pòdjimómë dzejanié. Në i z żôlã jô widzã, że jeżlë më nie przewôrtnimë naszich elemeńtów kùlturë, tej mdzemë mielë to co mómë: dzejanié w miono pòlsczi kùlturë, a Kaszëbë w sërcu do tegò, żebë na nie pòwzerac na kòłowi wanodze. Jô równak wierzã, że sã w naju latos òdecknie Maszka i Krëk, że miast żdac na òbùdzenié wòjska, më sami do pòbitwë staniemë. Jakô to mdze pòbitwa? Chto je naszim wrogã, jaką mô taktikã, czegò tak richtich bronimë i co dobiwómë? Na te pitania òdpòwiôdô cykel Prostownica, jaczi je dali cygniony w 2019 rokù.

Z familią nôlepi w ksążkach? – Adamòwa Prostownica

Familijné swiãta – z jinternetowëch òbrôzków jô widzã, że to je straszny czas, czej më mùszimë ùdawac, że sã kòchómë, sztresowac sã pòtkaniama z wùjama z jiny pòliticzny òpcje i nieszczerze so żëczëc tegò, co dobré. Je z nama tak lëchò? I mòże më – nôrodny i niénôrodny dzejarze téż jesmë taką familią, z jaką dobrze wëzdrzimë le na òdjimkach abò lepi – w pòprojektowëch pùblikacjach?

Czej jô widzã lëdzy, co przed Gòdama stãkają, że przed nama cząd nieszczerëch gôdków, larwów nakłôdaniô, sztresu zrzeszonégò z wëmùszonyma pòtkaniama, to mògã le żałowac tëch niebòrôków. Mòja familiô téż nie wëzdrzi jak z reklamë margarinë, le jô bë w żëcym nie pòmëszlôł, że pòtkanié z nią to je jaczi niechcóny òbrzészk. A mòże prawie temù, że më nie wëzdrzimë jak zerialowô rodzëzna i nawet nie próbùjemë bëc. Rozmajice biwô, le më sã razã trzimiemë i nawet jak chtos sã z tegò wëkrësziwô, tej je traktowóny ze żëcznoscą, jakô sã kòżdémù człowiekòwi słëchô. Taczi niedoskònałi familie jô kòżdémù żëczã!

Jistno je z krewnyma na wiesołach. To dô rozmajité tegò zortu rozegracje. Na jednëch widzymë ùsmióną grëpã lëdzy, co sã sobą ceszą. Na drëdżich Młodô Pôra so wëmëszliwô Amercan Wedding, biôłą tonacjã, pòwôżną mùzykã i pilëją, cobë nick nie zabùrzëło fòrmë. I tedë lëdze mają stracha sã ùsmiechnąc, bò jak to mdze na zdjãcach wëzdrzało? Młodô Panna je tak zajisconô tim, cobë kwiatë nie òpadłë, że nie ceszi sã z tegò, że długò niewidzonô półsostra sadła kòle kawaléra i klôr widzec, że òna sã szëkùje do złapaniô sztraùsa na òczepinach. Taczégò pòdchôdaniô jô nikòmù nie żëczã.

Jaką familią jesmë më – jãzëkòwi i nôrodny aktiwiscë? Jak kòżdô – pòdzeloną, z czôrnyma òwcama, pò rozmajitëch przeżëcach, pòrenioną, le taką, co jidze do przódkù. Nié ò tim jô równak chcã gadac. Gòdë to je dobri czas, cobë sã przërównac, czë më chcemë ùchòwac sztiwną fòrmã, w jaczi ni ma placu na spòntanicznosc i wseczëca czë jesmë grëpą dejowò krewnëch lëdzy, co sã dobrze ze sobą czëją i są żëczny nawet czej cos, jak to we familii, nie wëchôdô.

Jô móm czile spòminków z taczich “familijnëch pòtkaniów”. Rôz, czej bëła gôdka ò projektach, jaczé je nót zrealizowac i zdrojach finansowaniô, chtos rzekł, że më mùszimë sã wicy pòtikac, gadac, bëc ze sobą, lepi sã pòznac, zajinteresowania rozwijac, w planszówczi grac… mie zasztopało. Në jo! To mô cwëk! Wiész Të jak òdpòwiedzelë jiny ùczãstnicë zéńdzeniô? Rzeklë, że to je baro dobrô ùdba i to mùszi napisac projecht na cykel pòtkaniów! Serio?! To mòże chcemë napisac wniosk ò ùdëtkòwienié jidzeniô na piwò? Më mùszimë wëlezc bùten rubrików, tegò nieszczerégò pòtikaniô w karnie, w jaczim sã lëchò czëjemë, a zacząc bëc familią, co sã ceszi na swiãta – mòżlëwòtã pòtkaniô i spãdzeniô czasu. Czemù to je wôżné? Bò tedë më jesmë żëwim òrganyzmã, nié zamkłim karnã do realizowaniô prostëch zadaniów. Dzãka temù më jesmë w sztãdze nie marnowac leżnosców, chtërnëch më z dotacyjnégò rozwarkù nie widzymë. Te leżnoscë są wkół. To są lëdze, jaczi chcą do naju dołãczëc, nawet czej sã nie znają na ti robòce. A mòże mają jiné taleńtë, jaczich nigdë sã nie òdkrëje, bò w latosym rozdanim ni ma na nie pieńdzy?

Drëgô sytuacjô to rozmòwa pò szpëtôklu, jaczi më wëstôwielë. Më bëlë zwëczajno médëch tim dokazã, próbama, témą, nama bëło nót sã pòtkac przë czim smacznym i wëluzowac. Nie dało sã. Za wiele projektów, jaczé je trzeba napisac dzysô, bò nama leżnosc na wëjôzd, kònferencjã i wëstôwk ùceknie. I tak më tegò pilëjemë, że nama ùcékô szansa na przetrawienié jednégò wątkù, pògôdanié ò nim, pòznanié drëdżégò człowieka. Za to bëlno znajemë òperacyjné programë samòrządów, rządu i Eùropejsczi Ùnie. Co z tegò, jak më nie rozmiejemë wińc bùten tegò wszëtczégò. Chtos, chto ni mô do tegò głowë, jak sã mô z drëdżima aktiwistama pòtkac, sã czëje jak przed rozmòwą przë gòdowim stole ò pòlitice z wùją, jaczémù i tak nie wëklarëjesz, a żëczbë złożëc mùszisz.

Rodzëznë brëkùją rituałów, swiãtów, jaczé brzątwią lëdzy wkół stołu. Jinaczi wszëtkò sã sëpie. Tak je w kòżdi kùlturze, że plac do jedzeniô je tim, co trzimie tradicjã – w kòżdim jednym plemieniu i nôrodze. Do tegò je nót datów, jaczé są klôr, kòżdi je znaje i sã do nich dopasowiwô. Jistno më brëkùjemë tëch “swiãtów” – projektów, bò bez nich nic nie pùdze do przódkù. Trzeba równak téż negò “stołu” – placu do zwëczajny lëdzczi łączbë, cobë më w drodze wprzódk czasã nie mijelë naszich célów i widzelë, co w naszim dzejanim je wôżné. Tegò jô żëczã Wajim familióm, a téż naji pòspólny, kaszëbsczi rodzëznie.

Stôri Kaszëbi – Adamòwa Prostownica

Të gôdôsz jak stôri Kaszëba – nôlepszi kòmplemeńt i scwierdzenié, że nasza gôdka nie je wëkòszlawionô cëzą nalecëzną i sztëcznyma fòrmama. Kaszëbsczi jãzëk pòstarziwô człowieka. A to lëchò w czasach kùltu młodoscë.

Nié do kùńca równak na glorifikacjô stôrëch je lëchô. Tak je w kòżdi nôtërny kùlturze, dopiérze masowô kùltura wprowôdzô ùcék òd staroscë. To sélanié seniorów w place, dze na nich nie je nót wzerac, nieczerowanié sã za jich słowama, kùreszce òdmłodniwanié sã nawet czej to ju leno smiészi – to je òbrôz dëchòwi i kùlturowi pùstczi. Mie baro ceszi, że w kaszëbsczim jãzëkù jak chcemë gadac ò stôrëch lëdzach, tej bez gãstoleniô pòwiôdómë “stôri lëdze”. Pòlôszë szukają eùfemizmów “osoby starsze”. Starszé jak chto? Czemù taczi mëtel wërażiwaniô? Prosto to sã nie słëchô gadac “stary”, bò to mòże òbrazëc. Temù téż w pòlsczi kòlãdze “Józef stary” zamienilë na “święty”, żebë mù nie bëło przikro i cobë nicht gò nie parłãcził z prostatą, parkinsonã i wiecznym stãkanim, że “przódë to bëło”. A më jak gôdómë “stôri”, tej nie òbrôżómë, bò stôri to prosto stôri człowiek i tëli. Jak gôdómë ò kims, że mô bruné abò mòdré òczë, tej nie òbrôżómë, le fakt scwierdzywómë. Jistno z wiekã.

W mòji kritice tedë nie jidze ò gôdanié, że mómë ùdawac wieczno młodëch, prosto je nót scwierdzëc, że nasza kùltura je ùtożsamiwónô ze staroscą i to je pòwôżny tôkel. Kùli razë më czëjemë w òdniesenim do młodëch “ten je jak stôri Kaszëba”? To wiedno znaczi “òn je richtich, nôtërny”. Zadanié dlô wëòbraznie: jaczé òbrazë sã pòjôwiają w głowie przë słowie “Kaszëbka”? Tak jak w jednym z rëchlészich felietonów bëło rzekłé – farwné òbleczenié, a do tegò to je gwës takô stôrô białka, co robi chléb ze szmùltã i kòżdémù kôże jesc. Kaszëba? Sëwi, z wiôldżim kózrã, nie ògarinô technologiów i gôdô, że przódë bëło lepi. Òni nie za baro cos mògą zrobic, mògą nôwëżi pòwiadac, spòminac, równak czãżkò, żebë jich robòta mia cos wniesc.

Nasza kùltura w taczim mëszlenim mô dwa wektorë. Jeden skansenowi – “ti stôri tim młodim”. Gôdómë ò kùlturze, le ji nie twòrzimë. Rekònsztruùjemë cos, co sã nie òdnôszô do naji sytuacje i mô charaktér le jinfòrmacyjny. Takô kùltura nie bùdzy, nie pòdskacô, le pòwiksziwô wiédzã. Drëdżi wektor to “ti ùtwórcowie tim stôrim”. To nôlepi òbrazëje rozmòwa z klijeńtką, jaką jô miôł na témã wëstãpù dzes na pôłnim. Òna rzekła “më ju na tim festinie mómë skòpicą atrakcjów dlô młodëch, tej chcemë wasz kabaret, tak co stôri lëdze téż mdą mielë co dlô se”. Më w niżódnym placu nie napiselë, że nasze szpòrtë trôfiają barżi do emeritów. Propòrcjô midzë granim na òsmënôstkach i dniach seniora to 4:1 dlô gebùrstagów tëch wchôdającëch w ùstné żëcé. Gwës, më rôd wëstąpimë do lëdzy, co mają wnet 3 razë tëli lat co më, le to nie je nasza szpecjalizacjô. Skądka mëszlenié, że më jesmë atrakcją dlô stôrëch? Jo, to, że grajemë pò kaszëbskù! I nick nie dôwô to, że naje szpòrtë sã òdnôszają do swiata lëdzy w przëdzélu 25-35 lat stôrëch, òbserwacyjny hùmòr wëstãpiwô czãscy jak pòwiôstczi z pùeńtama, a na spòlëznowëch pórtalach jesma w łączbie colemało z lëdzama młodszima jak ma.

Jak jô przëzéróm w mediach wëpòwiescë młodëch, co są òbjimniãti kaszëbską edukacją, tej widzã, że baro czãsto òni jakno przëczinã ùczbë swòji mòwë pòdôwają chãc gôdaniô z ópama. To je baro szlachetné, le pòkazywô téż, że sóm jãzëk dlô nich nie je wôżny. Jô z ùwôżaniô dlô ópów i òglowò przódków gôdóm w jich i mòjim jãzëkù, a nié “sã ùczã jich jãzëka”. Mie sã wëdôwô, że taczé nastawienié je pòzytiwniészé.

Do czegò taczé mëszlenié prowadzy? Zycher do tegò, że młodi lëdze nie wchôdają w tã témã – merkają, że òna nie je dlô nich, tej co sã bądą pchelë? Je téż jesz jeden efekt, ò jaczim më mùszimë wiedzec. Cobë to zrozmiec, më mùszimë wiedzec, jak nasz mùsk reagùje na młodosc i starosc.

Starosc dzysô sã parłãczi jednoznaczno negatiwno w pòpkùlturze. Głãbòk w naju równak sedzy ùwôżanié do mądroscë, doswiôdczeniô i achtnienié stôrëch lëdzy przez swiądã, że më téż czedës mdzemë w jich sytuacje. Pòkazywómë téż jich żëcé jakno wzór – za jich czasów lëdze sã kòchelë całé żëcé, relacje z drëchama nimò kòmùnikacjowëch ògreńczeniów bëłë głãbszé jak w czasach wirtualny łączbë, materialno gòrszô sytuacjô nie wadzëła we wikszi redoscë. Wszëtkò bëło prôwdzëwszé i głãbszé. Pòdswiądno më chcemë tim namiknąc, bò sami nie wiémë so radë z najim żëcym. To je ùproszczony òbrôz, le jô gôdóm ò tim, co nama w głowie sedzy, a nié ò złożonëch realiach. Starosc to je wiédza, le téż słabòsc. Mómë ji stracha, bò më nie mdzemë samòstójny, zmianë przestóną bëc naszą zasłëgą, a zaczną bëc czims, co przechôdô òkòma naju. Wikszô wiédza dô nama òbrôz wszëtczich lëchich decyzjów, le tedë bądze za pòzdze, cobë to ùprawic.

Młodosc to czas, jaczi pòzwòliwô na fele. Młodi ni mô pòczëcô sromòtë tak wiôldżégò, cobë gò miało hamòwac przed eksperimeńtowanim. Nimò môłi wiédzë wërôbiô so wërazny pòzdrzatk i chce gò narzucëc całémù swiatu. Je barżi nastawionô bùten jak bënë – lżi ji je biôtkòwac ò òczëszczenié planétë z CO2 jak òpòrządzenié swòji jizbë. Głëpasô, smiésznô, pózni më sã ji sromómë – le bez mòcë młodoscë swiat bë nigdze nie zaszedł!

W taczim rozmienim nëch procëmległëch biegùnów stôwianié naji juwernotë pò stronie stôrëch dôwô pòczëcé nôtërnoscë i głãbie, le równoczasno nie stôwiô na zmieniwanié swiata. Kaszëbstwò je tedë bënowé i nie je nót, a nawet sã nie słëchô za baro z nim òbnaszac. Ni mòże téż bëc za wërazné. W pòliticznëch decyzjach (w taczim rozmienim òpisywóny sytuacje) më mómë bëc Pòlôchama, nôlepi z zéwiszczama napisónyma na kòszulkach, a nasza nôrodnô swiąda je zagłëszonô. Nié temù, że je gòrszô, prosto òna ni mòże nic zmienic.

Òdmłodzenié naji nôrodny swiądë dô dwa efektë – pò pierszé, co je logiczné, wicy młodëch mdze sã z tim ùtożsamiwało. Stôrëch lëdzy më mómë ùważac, słëchac jich radów, ale nie nëkac jich do robòtë, czej sami jakno młodi sedzymë w môlu! Drëgô rzecz, jaką przëniese wzéranié na nas w kategòriach młodoscë, je danié naszi rësznoce mòżlëwòtë spòlëznowégò cëskù, mòcë, z jaką mùszi sã liczëc, bò nié le mądrosc przez naju przemôwiô, le téż determinacjô, cobë ta mądrosc sã rozkòscérza. Czas sã wëlékarzëc z nôrodny gerontofilie!
Jak to zrobic? Kò jaczi złoti radë jô ni móm, jô le jem zycher, co to mùszi wiele sprawów na rãbë wëwrócëc.

Tôkel z młodima je taczi, że ti, co w kaszëbiznã wchôdają, ti wpùszczają w sebie elemeńt staroscë (rozmióny zgódno z rozmiszlaniama w tim teksce). Jô nie chcã terô bëc prowòkacyjny… abò jo, chcã! Jô chcã terô pòkazac, że më – roczniczi 85-95 jesmë lepszi jak ti młodszi. A co! Më téż nie jesmë tak stôri, cobë sã nie bùńtowac i nie prowòkòwac. Jak më wlôżelë na binã sprawów zaczãtëch przez Cenôwã, tej më mielë kònkretną ùdbã – rozwalëc w trón mëszlenié ò kaszëbiznie jakno fòlklorze i pòkôzanié, że normalny lëdze mògą w ti kùlturze fùnkcjonowac. Plan béł prosti. Nôprzód cos, czegò nienawidzymë, rozwalëc, a pózni… sã ùzdrzi. Głëpasé? Mòże i jo, ale jaczé mòcné! A terô jô jadã na pòtkania młodëch, strzód jaczich wikszi dzél to taczi ùrodzony pò 1995 i co? Jô jich pitóm, co òni chcą wniesc w rësznotã. I te dzôtczi z gòłima kòstkama pòwiôdają, że jak òni ju tu są, tej bë chcelë tuńcowac, wëszëwac, to co òni w szkòle mielë. Pò prôwdze? Ok, jeżlë Wa to pò prôwdze chceta robic, tej to róbta. Bądzemë za cziledzesąt lat mielë taką sytuacjã – më stôri wëchòwóny na Damrockersach i Wa młodi wëchòwóny na Kaszëbsczich Nótach. Problém je taczi, że jô Wama nie wierzã ani përznã. Wzéróm na waje frizurë, kòszle, na waje profile na pórtalach i jô wiém, że to, co Wa gôdôta, to nie je prôwda. Czejbë Wa chca wniesc tuńce abò pòwiôdanié szpòrtów z XIX stalata do najégò kùlturalnégò żëcô, tej to bë bëło widzec na tëch òdjimkach. Prosto Wa robita to, co Wama kôżą szkólny i anymatorowie, i to je Waja ùdba na kaszëbiznã. Taką Wama delë, a Wa ni môta alternatiwë, bò doch to je kùltura dlô stôrëch i ti stôri Wama taką a nié jiną fòrmã delë, tej Wa sã ji trzmieta. Móm jô prôwdã? A mòże Wa mia w głowie taką mëslã – zrobimë cos pò czim wszëtczim gala pãknie i bądą wiedzelë, że më téż mómë swòje! Mia Wa? Nié? Tej nôwëższi czas cos taczégò wëmëslëc.

Jô, ùrodzony w 1992 rokù, sã czëjã młodo, chòc jô czuł, że dlô niejednëch to je jinô era. Mòże jô ju ni mògã balowac całi tidzéń pò Dniu Jednotë, wrzeszczec przez òkno aùtoła patrijotnëch zéwiszczów pò nocach i szkalowac w karczmie na lëdzy, co lëchò gôdają ò najim jãzëkù z czijã do bilarda w rãce… ale jô móm taczé przeżëca i jakbë to niepedagògiczno brzëmiało – jô bë jich w żëcym nie zamienił na Waje zajmë ze szkólną òd tuńcowaniô i wizytë w mùzeùm. Na wiele rzeczi jô so ju ni mògã pòzwòlëc, chòc do staroscë mie je wiele dali jak do młodoscë. Jô do Waju apelëjã, młodi lëdze – zachòwùjta sã jak młodi! Bò jak Wa ju terô jesta stôri, tej jaczi Wa mdzeta pózni?

Po co nam kaszubski? – Adamòwa Prostownica

Kaszubistyczne świry są podniecone, gdy ktoś pyta jak się wymawia “ë”. Uwielbiamy, gdy ktoś chce wiedzieć, jak się przywitać, wyznać miłość i czy to prawda, że w kaszubskim nie ma wulgaryzmów. Unikamy jednak odpowiadania na pytanie: po co w ogóle uczyć się języka, który się do niczego nie przyda? No, bo w sumie, po co?

Przetrawmy jednak ten ciężkostrawny wątek. Dzieci w szkole mają poznawać angielski, bo się przyda, potem niemiecki, hiszpański, mandaryński, włoski, ale po co im język, w którym wikipedia ma ledwie 5 tysięcy haseł! Poza tym musi być czas na korki z matmy, grę na flecie, karate, no i jak już ma te 9 lat, to najwyższy czas nauczyć się inwestować na giełdzie!

Nie tylko wybory rodziców w kwestii edukacji są problemem. Jest zasadnicze pytanie – po co używać takiego języka? Walka o przetrwanie sposobu komunikacji? Że niby dlaczego? Za 100 lat może będzie jeden język i przynajmniej będzie spokój.

Co na to odpowiemy? No, właśnie, nie do końca wiadomo.

Każda istota ludzka ma pewną wrażliwość. W połączeniu z intelektem daje nam różne spojrzenia na rzeczywistość. Ktoś wrażliwy dostrzeże piękno wielkiej katedry, dostrzeżenie zamysłu estetycznego wyskrobanego kawałka drewna wymaga głębszego wniknięcia w tę treść przy podobnym poziomie wrażliwości. Tak jak ktoś świetnie rozpoznający gatunki owadów, ale mający wadę wzroku, bez lupy nie odróżni pszczoły od osy, nie mówiąc o podgatunkach. Podobnie jest z wrażliwością na działalność ludzką i jej wytwory. Niektóre rzeczy są wartościowe i to widzimy, innym trzeba się nieco przyjrzeć, by to dostrzec. Jaka jest wartość języków takich jak kaszubski? – można spytać. Odpowiem pytaniem – a jaka jest wartość egipskich piramid i innych budynków z tamtego okresu? Co do tego drugiego jednak nie zastanawiamy się, czy nie warto ich zburzyć i postawić galerii handlowej. A po co nam one?

Na płaszczyźnie wrażliwości kulturowej osoba, która zniechęca innych do używania danego języka, jest na tym samym poziomie co bojownik ISIS burzący starożytny budynek.

Podczas jednej z dyskusji internetowych w sprawie wprowadzenia dwujęzycznych nazw miejscowości ktoś wyraził sprzeciw i w dalszej części wypowiedzi oświadczył, że zna kaszubski, ale nie nauczył go dzieci, bo “po co”. Język, który stracił grubo ponad połowę terytorium, w ostatnim stuleciu otrzymał kilka, wydawało się, decydujących ciosów i ktoś, w kogo rodzinie od 1500 lat trwał przekaz języka, mówi “po co”! Jakby zaorać megalityczny obiekt i posadzić ziemniaki. Niby opłacalne, ale każdy z odrobiną wrażliwości brzydzi się choćby takiej myśli. Po co? Po to, żebyśmy byli ludźmi. Kropka.

Część aktywistów do tej odpowiedzi doda jeszcze kilka pragmatycznych. Dwujęzyczność rozwija mózg, opóźnia objawy Alzheimera, dodaje pewności siebie, zwiększa kreatywność, ułatwia naukę kolejnych języków. Kaszubski przydaje się w branżach turystycznej i artystycznej. Zakorzenienie zwiększa poczucie stabilności życiowej, co może przyczynić się do lepszego zdrowia psychicznego. To wszystko jednak może być osiągane także przez inne środki, zajęcia, kompetencje. Nie możemy wpaść w pułapkę pragmatyzmu, bo przysłonimy to, co najważniejsze. Zresztą myślicie, że to przekona osoby, które jako alternatywę mają masę ciekawych zajęć? Nie. I wcale nie dlatego, że te są skuteczniejsze albo dlatego, że mamusie podejmują mądre decyzje dla rozwoju swojego Brajanka. One po prostu widziały w programie śniadaniowym takie fajne coś. A ktoś, kto za tym stoi, zapłacił za wypromowanie tego fajnego czegoś. No i umówmy się – skoro walczymy o to, by kaszubszczyzna nie stała się turystycznym produktem, to nie róbmy z niej również jakiegoś produktu z branży “rozwój osobisty”.

Ja tak sobie piszę, a masy ludzi dalej nie wiedzą, “po co”. Po co używać języka, który do niczego nie jest potrzebny? Chcesz wiedzieć? Przestań pytać aktywistów językowych. Zamiast tego poproś, by wyobrazili sobie świat ludzi w mundurach, świat, w którym twój sąsiad i mieszkaniec kilkuset ulic dalej to ta sama osoba. W którym ty i oni to ta sama osoba. Niech pomyślą o świecie, w którym człowiek jest przypadkiem z przydzielonym numerem bez przeszłości i przyszłości. Każ im uzmysłowić sobie, że ich tożsamość to wypadkowa obejrzanych reklam. Kiedy to zrobisz, spójrz im w oczy. Widzisz? To właśnie jest odpowiedź na pytanie, “po co”.

Tak trudno zrozumieć? – Adamòwa Prostownica

Prawdopodobnie kiedy po raz tysięczny wyjaśnimy, dlaczego Kaszubi to odrębny naród, opiszemy, czym różni się narodowość od obywatelstwa i przedstawimy, jakie są nasze relacje z państwem, Polakami, Kaszubami, którzy przyjęli inną tożsamość… znajdzie się ktoś, dla kogo będziemy musieli powtórzyć procedurę po raz tysiąc pierwszy. Pytamy się niebios “czego oni nie rozumieją?”. Może spróbujmy zmienić na chwilę perspektywę i zamiast starać się być zrozumianym, spróbujmy zrozumieć ich.

To naturalne, że naród, który walczył o własne państwo, będzie oczekiwał, że jak ktoś na terenie jego państwa ma inną narodowość, to pewnie będzie się zachowywał tak samo – podejmie walkę i zdezintegruje kraj. Trudno jest zrozumieć, że można być gospodarzem na swojej ziemi, a jednocześnie mówić innym niż urzędowy językiem, komuś, dla kogo Tatar to rodzaj mięsa, a nie żyjący tutaj od stuleci muzułmański sąsiad.  Komuś, komu ten dowód jest potrzebny jedynie, kiedy bierze np.  kredyt w banku, trudno zrozumieć, że w dowodzie osobistym nie ma się wpisanej narodowości .

Drugą grupą nierozumiejących są nasi rodacy, którzy wybrali inną drogę. Oni przede wszystkim boją się, że narodowość kaszubska pozbawi ich czegoś. Bo jak są Polakami, to są tacy bardziej pełnoprawni. Nie mieli by nic przeciwko narodowości kaszubskiej, byleby była ona polska… Pomijając oszołomów straszących “bałkanizacją”, zrozumieć należy, że ludzie boją się przypisania do grupy, która wyróżnia się na tle reszty społeczeństwa.
To niezwykle ważne, żeby takich ludzi zrozumieć. W przeciwnym razie damy się wpędzić w kąt, z którego wydostać się możemy tylko przez walkę. A w tej relacji wcale nie chodzi o bój na słowa i pokazanie swojej wyższości. Nie tym razem. W przypadku pierwszej grupy – musimy wiedzieć, że kieruje nimi lęk. To strach o destabilizację, dezintegrację, zaburzenie świętego spokoju. Brzmi absurdalnie, ale to dlatego, że my siedzimy głębiej i wiemy więcej. Dla kogoś, kto ma utarte schematy i patrzy na nas powierzchownie (nie jest to zarzut – trudno wymagać, że całe społeczeństwo będzie studiowało kaszubologię) te obawy są realne. Musimy spokojnie go tego lęku pozbawić, pokazać, że nie gryziemy, ale też nie damy się zagryźć.

Druga grupa to Kaszubi nie rozumiejący idei narodowej odrębności. Im lepiej takich ludzi znam, tym bardziej ich lubię. Na początku mojej tożsamościowej drogi z dużą łatwością stawiałem mury i zasieki między nami. My, wierni tożsamości przodków i oni – zdrajcy, którzy przyjęli polskość, a ponad sto lat temu z pewnością by się zniemczyli z pogardy dla własnego dziedzictwa. My, którzy pokonaliśmy lata przekłamań i dotarliśmy do rdzenia naszej tożsamości, i oni, których umysły są zniewolone. Młodość rządzi się swoimi prawami, wyraźne podkreślanie swojej identyfikacji to jedno z nich. Bardzo zresztą przydatne w kształtowaniu się do pewnego momentu. Dzisiaj raczej widzę jak wiele nas łączy. Ileż to już spotkań odbyłem i dowiadywałem się po dłuższej rozmowie, że tak naprawdę ci ludzie wiedzą, że są odrębni, że nasza inność to coś więcej niż kilka zwyczajów i język. Sam miewałem wątpliwości, jaki sens ma przekonywanie ludzi do narodowości kaszubskiej. Ich dziadkowie może i ją deklarowali, ale to było przed wojną. Potem trudno było funkcjonować jako ktoś inny i szkoła, telewizja, radio zrobiły swoje; dzisiaj ludzie nie rozumieją nawet na czym ta odrębność polega, a trudno utożsamiać się z czymś, o czym nie ma się pojęcia. Trzeba ten naród budować od zera. Okazuje się, że wcale tak nie jest. My w swojej działalności nie przekonujemy ludzi do niczego nowego, czego by nie znali. Okazuje się, że to, co – obok języka i zwyczajów – w największym stopniu zostało zniszczone, to pojęcia. W rzeczywistości kaszubsko-niemiecko-polskiej mieliśmy poczucie odrębności, ale teraz sprawa została uproszczona, wszyscy mają jeden język, jeden dokument tożsamości, modlą się w jednym kościele. To rzutuje na deklaracjach. Kiedy jednak rozmawia się o sprawach kaszubskich, nagle okazuje się jak duża jest świadomość odrębności, a nawet wiedza o historii tej kwestii! To czego brakuje, to przypisanie tej tożsamości do określeń, które dzisiaj prawnie opisują te zagadnienia. Bo niby jak się połapać w tym, co to mniejszość etniczna, narodowa, czy język regionalny to bardziej język czy coś innego? Samo określenie “mniejszość” też automatycznie ustawia pozycję członków – niejako naprzeciw większości, w słabszej grupie. Słowo “naród” jest przyjmowane z większą łatwością – po prostu brzmi dumnie, ładnie, jednocząco.

Najważniejsza myśl w tym wątku jest optymistyczna. Budowanie dumy z przynależności do narodu kaszubskiego to nie jest zadanie nowe, to po prostu budzenie drzemiącego w naszym ludzie potencjału. Należy wyjaśniać znaczenie pojęć, ale też w tym wyjaśnianiu nie tonąć. Kiedy ludzie będą dumni z własnego dziedzictwa, wówczas nie trzeba będzie się martwić o rozumienie pojęć – będą się rozumiały same przez się. Nie wolno nam jedynie popadać w poczucie wyższości – nie musimy mówić innym, kim mają się czuć, jeżeli mamy jakąkolwiek misję, to jest nią pokazanie, że nie trzeba się bać tego, co w nas drzemie od zawsze. Najzwyczajniej w świecie – dobrze jest wbrew medialnym, edukacyjnym i politycznym tendencjom iść przez życie drogą swoich przodków i tę drogę wskazywać następcom.

Po raz kolejny do felietonu dołączam pytanie. Co jest niezrozumiałego w idei odrębności narodowej? Które wątki są niejasne?

Kim jesteś, dokąd zmierzasz w marszu? – Adamòwa Prostownica

Festiwal nienawiści, pogardy i wzajemnego obwiniania się trwa w najlepsze. Poczekajmy jednak do świąt. Wtedy przyjdzie nam się spotkać z wujkiem, co chodził bronić sądów, szwagrem, który wie jak to było w Smoleńsku i antysystemową kuzynką Korwinką. Ale będzie klimat! Chyba, że podejdziemy do sprawy inaczej.

Zobaczcie, jak udało się podzielić społeczeństwo i każdego z nas zagonić do określonego okopu. Mam tu na myśli wszystkie strony nie naszej wojny. Tak było często w kaszubskiej historii, że bracia stawali naprzeciwko siebie na polach bitwy. Dzisiaj walka o elektorat polegająca na demonizowaniu tych drugich i budowaniu poczucia wspólnoty poprzez wycieranie sobie twarzy wyższymi wartościami odbywa się prawie non stop, prawie wszędzie, prawie każdy w niej uczestniczy. Możemy oczywiście jako naród poprzeć tych, którzy są dla nas opcją bardziej korzystną. Czy jednak godzi się, abyśmy postępowali jak oni? Piszę ten tekst przed Marszem Niepodległości, imprezą Polaków. Co z tego, że jest przed? Już są gotowe scenariusze na obwinianie za wszystkie niepowodzenia wydarzenia! Antysystemowcy oskarżą PiS i PO (to samo zło), że wykombinowali im odebranie Marszu. Parlamentarny AntyPiS powie, że PiS i nacjonaliści, naziści, szatany razem radykalizują społeczeństwo. A może i PiS poczuje się osamotniony wobec reszty? Przecież to takie łatwe – powiedzieć, że oni wszyscy razem, zgodnie przeciwko nam.

Dziwię się Kaszubom, którzy biorą udział w tej wojnie po różnych stronach. To nie nasz styl walki. Dla mnie kaszubskość, to mój Dziadek, który po zawale szedł pracować mimo zakazu lekarza, bo przecież jak można nie pracować? To Mama, która nie kupowała mi wszystkiego na co mam ochotę, mimo że nie brakło pieniędzy. To wszystko co nauczyło mnie, że mam to co sam zarobię i nic, absolutnie nic nie uprawnia mnie do powiedzenia “mnie się należy”. Nawet to, że ktoś wobec mnie zawinił. Jak coś jest zepsute to zanim bierzemy się za szukanie winnych, naprawiamy to, aby jak najprędzej działało. Kaszubska mentalność to chęć pozostawienia świata choć odrobinę lepszym niż się go zastało, dzięki swojemu wysiłkowi. I teraz drzewo, które wyrosło na takiej glebie ma zasilać ten kompost wzajemnej nienawiści i obwiniania się? Tę chęć rozwalenia innych, niezależnie od tego, czy przyniesie to komukolwiek korzyść? To byle jakie podejście do pracy? Po co nam to? Wytworzyliśmy jako naród wspaniałą kulturę – pełną przywiązania do rodziny i otwartości na innych – popatrzmy na historię narodów i religii, które u nas były i są. Nasze dziedzictwo to zupełny fenomen połączenia zaradności z przywiązaniem do tradycyjnych wartości. W Polsce rodziny wielodzietne kojarzą się z biedą, u nas z gminą, w której jest niemal tyle przedsiębiorstw ile osób w wieku produkcyjnym. Czy to nie lepszy powód do dumy niż radość z dokopania tym drugim w sądzie, studiu telewizyjnym albo na ulicy? No i czy to nie lepszy punkt wyjścia do rozmów przy świątecznym stole, które nadejdą, nim się obejrzymy?

Nie mam zamiaru przeciwstawiać się jednemu wujkowi, który twierdzi, że demokracja umarła, ani drugiemu, który żąda, aby media były bardziej polskie, bo są niemieckie. Oni wkręcili się w nie swoją wojnę. Albo w sumie ta wojna wkręciła im się jak patyk między szprychy od roweru. To nie pierwsze pokolenie Kaszubów, które wkręciło się w jakąś obcą batalię.

Nie twierdzę oczywiście, że powinniśmy być bierni politycznie. Naszym obowiązkiem jest jednak pamiętanie o punkcie wyjścia – naszym interesie. My tymczasem już jesteśmy przyzwyczajeni, że taki interes zostawiony jest na końcu, jak już będzie spokój z innymi sprawami. A na to się nie zanosi. Ponadto chcę zaznaczyć, że nie próbuję stawiać tutaj sprawy zero-jedynkowo: dzieląc na tych złych Polaków i wspaniałych Kaszubów. Wiele w Polakach podziwiam, sporo im zazdroszczę i bardzo ich lubię. Nie godzę się jednak, byśmy przejmowali te metody działania, bo one po prostu nie są częścią naszej natury i w wykonaniu naszych rodaków wyglądają groteskowo. Chodzi tu o sytuacje, w których popieramy czyjąś narrację, nawet jeśli w tej narracji jesteśmy ukazani w złym świetle. Przyjmujemy historię w wersji napisanej przez ludzi, którzy nie mają pojęcia przez co przechodzili nasi ojcowie w najczarniejszych godzinach Europy. Przyjmujemy wersję samych siebie jako ozdoby do wszelkich poczynań jednej i drugiej władzy, musimy się w tej wersji ładnie zaprezentować i nie krzyczeć za głośno, bo to nieładnie. A jednak mimo propagandy, która nas zniekształca, ogranicza, każe przebrać się w mundur w barwach danego politycznego środowiska nasz naród żyje! Mój wujek (Polak!) opowiadał mi, że podczas pracy na budowie od razu rozpoznaje, czy ekipa to Kaszubi. Słyszy rozmowy na temat wydatków – za zarobione pieniądze postawią płot, zrobią elewację, zaplanują budżet. Inni (to jego słowa) myślą o weekendzie i daniu w gaz. Oczywiście to uogólnienie, sam wiem, że nie zawsze tak jest. Kiedy jednak ktoś z zewnątrz to zauważa, to może coś w tym jest? Może nasza siła wypływa z nas samych, a nie z tego, co nam w jednej czy drugiej kadencji Warszawa dała? Uwierzmy zatem, proszę Was, uwierzmy w siłę naszego narodu! Nie pokazywaną za pomocą pirotechniki na marszach, nie odwołującą się do nowoczesnej europejskości, ale naszą siłę polegającą na pozostawianiu świata nieco lepszym niż się go zastało. Ta sama siła może nam pomóc wstać po upadku naszej kultury, języka, tożsamości – właśnie ta chęć naprawiania tego co się zepsuło, a nie wypominania, oskarżania, zgorzknienia, poczucia bycia oblężonym.

Zbliża się kolejny Narodowy Spis Powszechny. Na razie to daleka perpeksywa i wiele bieżących spraw w międzyczasie. Kiedy będziemy wypełniać deklarację narodowości, pamiętajmy, że to deklaracja tego, jaką wizję świata przyjmujemy, z którą kulturą działania się utożsamiamy. 11. listopada to dzień św. Marcina. W naszej tradycji był to czas, kiedy parobkowie kończyli kontrakty oraz negocjowali nowe umowy na kolejny rok. Zawrzyjmy więc także umowę – że staniemy po własnej, kaszubskiej stronie. Pokażemy innym ziomkom, że taka deklaracja narodowościowa to opowiedzenie się za tym, co w nas najlepsze, a czego sami nie dostrzegamy. Że nie musimy się podpisywać pod cudzymi działaniami, bo sami mamy siłę. Pozostawmy świat wokół siebie nieco lepszym niż go zastaliśmy.

Kropla w mòrzu? – Adamòwa Prostownica

Rãka w górã, chto miôł chòcle rôz taką sytuacjã: sedzy so na jaczim pòtkanim, dze są ti, co mëszlą jak òn, widzec je dëcha w nôrodze, midzë ùczãstnikama sã skrzi òd deje, a nôrodnô spiéwa jidze z wszëtczich gôrdzélów. I tedë przëchôdô swiąda, że co z tegò, jak za dwiérzama je niewëòbrôżalno wikszi swiat, jaczi mô namkłé, nie wié, nie rozmieje, nie czëje…

Jô baro czãsto móm to wseczëcé, co szlachùje za dostanim sã sniegù midzë krogã na skórã na krzebce. Jaż całim człowiekã zdrugô i ni ma jak tegò wëcygnąc. Jô gôdóm z lëdzama, co mie znają, przëzérają sã temù, co jô robiã i czej gôdóm, że mój cél to je doprowadzëc do sytuacje, czej wikszi dzél naszińców w mòji generacje mdze pò kaszëbskù gôdôł, tej òni próbùją zrozmiec, co jô móm na mëslë, bò gwës nie gôdóm dosłowno. Czemù? Bò “jô rozmiejã, so pòszpòrtowac, jaczi téater zrobic, ale tak, żebë jô mùszôł gadac?” Jo, ò to mie jidze, dosłowno. Më prowadzymë baro rozwiniãté diskùsje, co zrobic, cobë jãzëk rozkòscérzëc, le tam za dwiérzama lëdze dali mëszlą, że më to robimë dlô szpôsu! Òni całi czas mëszlą, że nasz cél to je rozwij turisticzi. Mie nawet môlowi gazétnicë pitają, jak nasza akcjô mô trafic do letników, a czej gôdóm, że òna je do naszińców czerowónô, tej òni nie rozmieją, co jô móm na mëslë. Jô móm na mëslë to, co jô rzekł!

Nasze dzejanié jak ju trôfiô do lëdzy, tej nie je zrozmióné. Le spòkójno – za wiele tëch zniesztôłconëch kòmùnykatów do młodëch nie dochôdô. Do nich w całoscë mało òd naju dochôdô.

Dobra, gòrzkô pëla je pòłkniãtô, mómë lepszé rozeznanié w sytuacji. Takô sytuacjô przëbôcziwô biôtkã kroplë w mòrzu, jaczé napiérô w drëgą stronã. W taczim wëòbrażenim më mòżemë le zdebełkò spòmalnic nieùniknioné procesë. To nie je òptimistnô wizjô… na szczescé to téż nie je wizjô, jakô je nôblëższô prôwdze. Pasowniészô je tuwò metafòra sécë. Kòżdi człowiek mô pòwrózczi do czile pòsobnëch lëdzy, niejedny są zrzeszony wicy jak jednym. Kòżdi je téż apartnym ceńtrum, wkół jaczégò są drëdzë. Z tegò ceńtrum pòwrózkama jidą zygnale, jaczé są òdebiéróné przez nôblëższich i kąsk dalszich – czim blëżi, tim zygnôl je mòcniészi. Të nie darwôsz nadawac tak, cobë Twój zygnôl béł czëti strzód tësący – sygnie gò dac nôblëższim, a òni gò pùszczą dali. Abò nie pùszczą. Mòże sã równak òkazac, że òni szlachùjący za Twòjim zygnôl dostną téż z drëdżi stronë, òd jiny “kroplë”. Tedë zygnôl je mòcniészi i wikszô szansa, że nen elemeńt z òdbiércë stanie sã nadôwôczã. Ten zygnôl nie je do wëczerpaniô – czim wicy gò pùscysz, tim wicy nowëch nadôwôczów gò wëemitëje z jistną abò jesz wikszą mòcą. A jak nadôwôczów je wicy, tej wikszô szansa, że chtos zygnôl dostnie z wicy jak jedny stronë. Të nie jes kroplą, co sama próbùje przepchac dënëdżi mòrza w drëgą stronã. Wkół Cebie są jiny, mòże jesz nie jidą w jistną stronã, le sygnie jich “pòpchnąc” i nôgle sã òkazywô, że w jaczims sztëczkù swiata to më jesmë dënëgą, a nié pòjedińczima kroplama, co próbùją òpóznic ji biég. Të jes ceńtrum nadôwaniô. Lëdze wkół Cebie téż są ceńtrum. Razã më jesmë dënëgą.

Terô je czas ze swiata metafòrë na zemiã wrócëc. Taczi wezdrzenié na sprawã dobiwaniô do sprawë lëdzy mô nama ùswiądnic jedno – nié blós wiôldżé rzeczë bùdëją wiôlgòsc. Stolëmny bùdink stoji dzãka detalóm. Wez so wëòbrażë gòticką swiãtnicã i ji łãczi. Z pòjedińczich cegłów jidą jak żëłë czerwòné łãczi na welbągù. Te detale to w najim przërównanim baro prosté, niéòficjalno robioné rzeczë. Kòżdô gôdka, kòżdi gest, kòżdé bëcé sobą przed jinyma to je czerowanié kòmùnykatu dlô drëdżich lëdzy. Wiôldżé projechtë, téater na Dłudżi Sztrasy we Gduńskù, kaszëbsczi dialóg w filmòwi produkcji czë edukacjô w szkòle to baro wiele, le samò w se to nie dôwô nick. Lëdze dali, jak jima rzeczesz, że chcesz cobë wikszi dzél młodëch gôdôł pò kaszëbskù, nie zrozmieje, ò co Tobie jidze. Jak òni równak ùzdrzą zwëczajné karno lëdzy, co ju to robią, tej dopiérze jima sã òczë òdemkną i bądą w sztãdze òdebrac przekôz dosłowno, nie mdą w nim szukelë za jakąs metafòrą bùdowaniô turistny marczi. Zrozmieją, że tak je mòżno. Zrozmieją, że tak je dobrze. Zrozmieją, że to mòże bëc téż jich sprawa.

Baczë: të nie jes kroplą w mòrzu. Të jes ceńtrum, co nadôwô. Dôj swiatu dobri kòmùnykat!

Turyści we własnym kraju – Adamòwa Prostownica

Kiedy robię coś związanego z kulturą, często słyszę pytania: jak to ma pomóc w promowaniu kaszubszczyzny w Polsce? W jaki sposób ma to dotrzeć do turystów? Kiedy wyjaśniam, że to działania dla rodaków, nie turystów, mózgi rozmówców się zawieszają. Pozwólcie zatem, że Wam je zresetuję, żebyśmy mogli się połączyć w sieci zrozumienia.

Należy wyraźnie oddzielić działania na rzecz kaszubskiej kultury, a działania dla turystów. Czy my wszystko musimy robić tak, aby podobało się to osobom z zewnątrz? Czy to całe uczenie języka, mówienie o historii, książki, teatry i filmy mają przyciągać turystów? Otóż, uwierzcie mi – ja naprawdę chcę, żebyśmy posługiwali się własnym językiem w sposób naturalny, a nie, żebyśmy mieli tę umiejętność mogącą zaintrygować gościa z Warszawy, czy Wrocławia. Spotykamy się jako młodzi nie po to, żeby zrobić wspólnie coś co zwiększy wiedzę o Kaszubach przeciętnego Polaka, ale sprawi, że przeciętny Kaszub będzie chciał powiedzieć “to jest moje!” Oczywiście te dwie rzeczywistości – kultura narodu oraz kultura dla turystów powinny istnieć równocześnie. Nie mogą jednak nam się mieszać. Co z takiego mylenia wychodzi? Kultura spłaszczona, pokolorowana, pozbawiona intelektualnej wartości, nie potrafiąca wzbudzić dumy, a jedynie zainteresowanie. Przede wszystkim kultura, która nie mówi “jestem częścią ciebie”, tylko “jestem obok”. Ileż to razy w różnych działaniach teatralnych podsuwano mi: “zróbmy to w barwach haftu, niech tutaj się pojawią kwiaty kaszubskie, bo one się kojarzą…” Bardzo dobrze, że turystom Kaszuby kojarzą się z pięknymi kwiatami z haftu, ale te kwiaty pasują w odpowiednim kontekście, a w niektórych spektaklach po prostu tego kontekstu nie ma! I tu pojawia się kolejny problem – dla niektórych świat kultury kaszubskiej to nie bogactwo kontekstów, różnorodność treści, tylko kontekst sam w sobie i jedna jedyna treść – kultura umilająca czas wypoczynku nad jeziorem. Przy takim rozumieniu naszej kultury nie ma mowy, aby pełniła ona swoją funkcję, czyli komentowanie rzeczywistości, poruszanie niewygodnych tematów, wyrażanie tożsamości w sposób niejednowymiarowy. To wszystko to za dużo, bo turyści i tak nie zrozumieją. Ludzie, wyczyśćcie swoje mózgi z myślenia, że nasza kultura jest na pokaz! Inaczej nie zrozumiecie przesłania tekstów, obrazów, melodii, spektakli – bo będziecie się głowić nad tym “jak to ma nas wypromować” i umknie Wam bogactwo, które ten świat niesie.

Wreszcie ta turystyczna kaszubszczyzna niesie jeszcze jedno zagrożenie. Możemy popaść w myślenie, że nasza ojczyzna to tak naprawdę nie Kaszëbskô, ale po prostu ta ziemia. A Kaszuby to jakaś mityczna kraina, do której zaprasza nas znana piosenka w rytmie walca, gdzie są piękne dziewczyny, lasy i jeziora, a każdy poda nam drogę, bo są tam dobrzy ludzie. Tylko gdzie to jest, skoro u nas się o tym śpiewa zapraszając “tam”? Jesteśmy turystami we własnym kraju.

Mam nadzieję, że udało mi się nieco objaśnić tę kwestię i wszystkich tych, którzy dotychczas mylili treści kierowane do turystów od prawdziwej naszej kultury pytam, bez złośliwości i ze szczerą nadzieją na odpowiedź – czego Wy w tym nie rozumieliście? A może czego nie rozumiecie nadal, jeśli mój tekst nie objaśnił tej kwestii dostatecznie?