Mòtlôk na Cabo Verde

fòt. A. Jablonskji

Jesta va pjerszi rôz v Africe?” To pitanjé, zadôné nama z Anõ ë Érikã trzë gòdzinë pò vëlõdovanjim na Sal, jednim z dzesãc wostrovóv twòrzącëch archipelag Cabo Verde na Atlantickjim Woceanje, nje mdze dôvalo mje pòkú jesz dlúgò… Vedle kôrtë svjata, do Afrikji je stõdka kòl 620 km. Nôblëżi do Senegalú. Jesz 500 lat nazôd, do drëdżi pòlovë XV stalata na nëch wostrovach njich nje mjeszkôl, a pózni pjerszima mjeszkeńcama bëlë Pòrtúgalovje. V latach 1500-1620 przez jich dzejanjé wostróv pòzvóni Santiago stôl sã nôvjikszim tôrgã njewolnjikóv v svjece. Z ti przëczënë vjici jak 70% dzisô żëjącëch na Cabo Verde to sõ wotrokòvje pòrtúgalskjich chlopóv (anjelskjich, francëskjich ë jitalskjich mët) ë njewolnëch bjalk przëcignjonëch przez njich z Afrikji. Wurzãdovim jãzëkã – wuczonim v szkòlach, wużivônim v gazétach, v televizje ë radiú – je túwo pòrtugalskji jãzëk. Le lëdzë z vjiksza, móże vnetka vszëtcë, są dëbeltjãzëkòvi. Gôdajõ medzë sobõ v kabùverdjanú.

Ten kreòlskji jãzëk, jakji pòvstôl przez navzójni cësk pòrtúgalskjégò ë zôpadnoafrikanjskjich mandingo, wolof ë timene (z lëtechną domjeszkõ anjelskjégò ë francëskjégò), dërch nji mô statúsú wofjicjalnégò jãzëka.

Kriolu, jak gôdajõ wo svòjim jãzëkù Kabùverdijkjicë, nje je do kùnjca wustandarizovôni. Pjisze sã, że jidze rozróżnjec dva djalechtë nôvjici wużivôné: Sotavento ë Barlavento, ale tak pò prôvdze, kòżden jeden Kreòl z Cabo Verde gôdô pò svòjémù ë nje chce gadac jak drëdze. Czekavô je sprava pjisônégò kabùverdjanú. Wonji próbòvalë skòdifjikòvac svój jãzëk zare pò tim, jak v 1975 r. przestalë bëc kòlónjõ Pòrtúgalskõ, leno dopjérze v 1998 wudalo sã jima zgòdzec na wużiwanjé ALUPEC (Alfabeto Unificado Para a Escrita Caboverdiano). Je to fóneticznô sistema pjisma wòpjartô na lacinjskjim alfabece. Nji mô wona wustaloni wortografji. Rzõd Repùblikji Cabo Verde v 2016 rokù wuznôl ALUPEC za sistema jãzëka Kriolu, le że nje je won przez to wuznajé anji wofjicjalnim anji wobòvjõskòvim jãzëkã.

Jesta va pjerszi rôz v Africe? – spitôl sã nas Tiko, przënôleżnik 28-procentovi senegalskji mjészëznë. Won tôklóv z tim nji mô. Navetka jeżlë wurodzil sã jú na wostrovje Sal, to jegò starszi, nôvëżi starëszkòvje, przëcignãnë túwo z lõdë, z chtërnégò bëc mòże vëszed kjédës calovno pjerszi czlovjek. Pitanjô no zadôl nama, kjej provadzil nas – letkò zaczadzonëch, abò navetka spjitëch promjenjama slúnjca – do svòjégò “marketú” z pamjõtkamë. Më szlë szaséjõ, dze z kòżdëch jednëch dvjérzi chëczi wuroslëch na ji zberkù, kjivalë do nas lëdze z nôdzejõ vëzérejõcë za turistama ë jich euro.

 

Bëla pòlova gromjicznjika 2021 r. Na Sal dopjérze wod 2 ksãżëci zôs mògle przëjeżdżac létnjicë. Medzë strëmjannikã ë gòdnjikã 2020 r. wostróv bél zamkli przez strach pòszedla Sar-Cov-2. Jeżlë dlô Repùblikji Cabo Verdë pjenjõdze z turistikji to je 10% cali gòspòdarkji, to dlô Sal ë sõsednégò wostrova Boa Vista, rzeczema so, że to mdze móże vnet 90%. Kò stronõ turisticzi rozvjijô sã túwo jesz blós rëbaczenjé, jakjé sprovôdzô sã do lovjenjéwo túnjczika ë langùstë – vjôldżéwo różevéwo reka. Przez 9 ksãżëcóv vszëtkjé kùrortë, resortë, hotele, apartamentë, jizbë – mògõcë przëjic tak kòl 60 000 lëdzi na jeden rôz – bëlë lózi. Czësto lózi. Żëcé môlovëch, vielë z njich, zaczãno jic v njiżvã. Rëchli zarôbjalë rozmajice na slúżbje v hotelach, fliger placú, restavrantach, tarifach, na turisticznëch katamaranach, ale wod 300 do 700 euro na ksãżëc mjelë vjedno. Tere majõ blós 100 euro przez rzõd gvarantovôné…

Tico nje vëpùszczil nas ze svòjéwo krómù, żebë më mòglë jic svòjõ drogõ, le tak nas pòprovadzil, że më sã dostalë prosto v rãcë jewo wuje Babë.

Welcome in Baba shop! Jô jem Baba, a hewo je mòja bjalka. Próbùjemë jakòs przeżëc, cos sprzedac. V krómje sztrómù jú wod pól rokù nji ma… Nje chca va kùpjic ti pjãkni afrikanjskji súkni, abò ti farvni kòszli? Letkò nje je. Móże vëznjeta woridżinalni bãbëlk? Ne figúrkji môlpkóv, zlóvjóv, żirafóf ë na pùma téż sõ njé do pòdrobjenjô! Nëże, vézta! Na branzoleta dôvajã darmôk! Boss woman! Të mùszisz cos vzic. Mlodi rasta, ne pôcórkji sõ tvòje! Old Papa, nëże, nje stójta tak, mòja bjalka rôd jakjis pakjét z pamjõtkama vama zrobji! Dobrze, że chòc ne fligrë z Pòlskji do nas przëjeżdżajõ. D’ziękujó! Baba svòje vëjamrovôl.

Won mjôl prôvdã, bò króm 600-700 v tidzénju turistóv z Pòlskji ë sãsedni Litvë, na Sal v gromjicznjikù spòtkac móg blós kjiles Niemcóv, co jima fligrë skasovalë, pôrã hindusóv mjeszkajõcëch normalno v Londinje, co nji mòglë tam vrócëc wod pól rokù ë zmùszoni wostalë do daleczné robòtë, jakjis Jitalczikóv, co mjelë túwo svòje restavrantë ë kavnjicã, anjelczikóv z dôvjen dôvna tú mjeszkajacëch, jesz jednéwo Dunã – Lukasa, co bédovôl rejsë pò woceanje svòjim letkò jú vëslúżonim katamaranã.

Lżijszi wo jakjés 200 euro, v kùnjcú më docarlë do restaùrantú Georges’a. To znaczi… Tamò më wostalë doprovadzoni przez rzeczlëvi senegalskjé woczë ë rãcë. Wonjalo dobrze. Szmakalo za vjici! Nen vjôldżi różevi rek, na langùsta z grilla, to je pò prôvdze cos apartnéwo. A carpaccio z sëriwo túnczika ze sztrõdë Sal?! Wo tim bë móg pòvjadac ë pòvjadac… Stew z wosemnjicë bëlo njé do zaplacenjô njiżódnéma pjenjõdzama. Jesz bjôli vjino Chã z wostrova Fogo. Lodë z majsú? Ale jo! A czësto na kùnjc kava z plantacëji pòd samim vulkanã na tim jistnim Fago… Kùchôrza Georges’a më sã nji mòglë nachvalëc. Më mù bédovalë wotemknõc rentavrant v Parisú. Won sã blós skrómnëchno wusmjevôl. Pózni, wod “Pabla Bjedronkji”, chlopa, co cë vszëtkò na Sal móg zalatvic, jô sã dovjedzôl, że wonji dvaji z Georges’a kòmbjinovale nen restavrant v tim Parisú jú dôvno wotemknõc, le że jima je v Europje jinvestor brëkòvni. Bez tewo wonji nje rëszõ sã z Sal.

Kòzdën jeden bjôli dzénj na wostrovje vstôvôl z gòrõcim slúneszkã ë tak z dvòje revjin vjatrë mët. Dlôtë Sal to rôj dlô kajtsúrferóv. Tewo më nje spróbòvalë. Zó to slónjic sã do slúnjca më nje przestôvalë. Na slónovjiszcze dzénj v dzénj przëchôdôl Maurice ze svòjima délama. won sã smjôl ë gôdôl, że sztrãd to je jewo dôdom. Jidze wo v tim jistnim placu spòtkac medzë 9 reno a 5 pò pôlnjú Bél tak 10 lat starszi Érikòvji, ale ti dvaji chùtkò sã zdreszëlë. Kreol Maurice wuczil kaszëbskjéwo knôpa súrfingù na dënëgach rozlévajõcëch sã na zôlojú. A slúnjcë slinczëlo ë slinczëlo. Mje sã dalo vëzdrzëc ë jakbë jô mòtlôka vjidzôl. Nasz Érik na dënëszce pchônô vjatrã jakbë mjôl sã za sztót wunjesc hen abò jesz vëżi! Lecõci prosto v slonecznjicã. Wusmjóni. Farvnjisti. Szczestlëvi.

Heh, mùlkù, żôl jic z te pjôszczestéwo sztrõdë – jô rzek do Anë – le jesz përznã ë ma dvòje dostónjema sluneczni szczerbë, jak ne stôri drzeva.

Nje vëszczerzôj sã! – Anje lúbji tak dobrze sã vëslónjic. Wona bë tak mògla cali dzénj.

Pò vjeczerze, v naszim Oasis Atlantico Belorizonte Hotel & Resorts, kòl saméwo mòrza leżõcim, karno hotelovëch anjimatoróv dalo vjele znaczõci pòkôzk. Przez túnjc vëvidnjilë wobzerôczóm pól tësõca lat historëji kabòverdijkjikóv. Zaczãnë wod Fandango, túnjca baro lúbjonéwo strzód Pòrtugalóv dzes wod pòczõtkù XVIII vjékù. Za baro jima nje szlo. Bëlë jakjis sztôltni. Njenôterno sztôltni. Ale pózni przeszed czas na Tabanka ë vszëtkò sã mjenjilo. Kòżdô jedna mùskla jak jakôs sprãżëna vprôvjala v ruch cala mlodich benjlóv wobtańcovùjõcëch svòje brútkji. Przë zvãkach Mornë mje njic tobje njic v jednim sztuce túnjcerze rozvjinãnë na bjinje kabùverdijskõ fanã. Mòdrô farva woceanu zlévô sã nó nji z czëstoscõ bjôlë ë przerzinajõcim nã bjôl czerzvjonõ rzékõ krëvje przelóni przez pòkòlenja môlovëch kreoli. Dzesãc zlotëch gvjôzd na vëstrzódkù plótna, to dzesãc wostrovóv Repùblikji Cabo Verde. Redosc zagòscëla strzód túnjcerzóv chùtkò stôvjajõcëch bòsé stope v ritm Caladeira. Zmjenjila sã v eufórjã razã z tritã Batutu, túnjca, v chtërnim bjalkji nôprzód sedzõ klepjõc ritm v sztof rozcignjoni medzë jich wúdamë. Tak bëlo przóde, kò tere mjast sztofù súknje, je medzë wúdamë trzimóni barżi takji grzib z folje z jakjich sã mjechë robji. Lëft vëfùlovôl sã ritmã. Téj jedna cziksa mjiksa, a za sztót jú dvje, vstôvajõ ë zaczinajõ rëszac sadamë. Corôz chùdzi, czësto flot. Mjiks! Mjiks! Mjiks!

Dzivno nama bëlo z Anõ pò wobezdrzenjim newò vjidzavjiszcza. No sparlõczenjé afrikji z europõ, co no bëlo vjidzëc ë czëc vnetkã v kòżdim trice newo mùzicznéwo szpetôklú… No przeplecô apartnëch kùltur…

Hewo to, co ma vjidza, pòkôzëje nã nôvjikszõ klitvã takjich flachóv jak Cabo Verde. Tútak ti lëdze wostalë vëzbëti svòji juvernotë. Tak na prôvdã nji majõ gvôsni kùlturë. Przez to wonji nje vjedzõ, co wonji majõ robjic ze svòjõ vòlnotõ. Majõ nã vòlnosc dobëté, sõ rôd, czëjõ sã vòlni, ale dërch wonji mùszõ sigac pò brzadë nji-svòji kùlturë ë civjilizacëje.

Ananya Jahanara Kabir, historiczka literatúrë ë kùlturë z King’s College London, v teksce na stronje „Modern Ghana” pjiszë wo “pòlitice szczescô” (ang. alegropolitics). Je to ôrt redosce wurosli na spòdlim traùmë ë wodczlovjeczenjéwo. Profesórka Ananya Jahanara Kabir cvjerdzi, że njewolnjictwo, kòlónjalizna, kòmòdifikacëjô ë bezwustónkòvô zagróżba dlô żëcéwo, sõ zdrojã afro-atlantickji kùlturë ekspresijni. Hewo je paradoks medzë tõ bôldnoscõ afrikanjskjëch ritmóv ë jejich tragednim pòkónã.

V hòtelovim restavrance, v barovim wogródkù, v bùsú, jakjim më jedzemë na vanogã pò wostrovje Sal – vszãdze dalo sã czëc Cesarjã Evorã, nôvjikszõ spjévôczkã mornë z Cabo Verdë. Chto nje czúl wo ti bòsonodżi divje, ten njic nje czúl! Nasz bùs nëkô pò krãtach-wãtach pùstinje wostrovskjéwo jinteriorú, blónë kúrzë wunôszajõ sã vkól, pjich sëszi gardlo, a z glosnjikóv zédrova mùzika kjej woda dlô spragléwo…

Chto cë pòkôże nã dalekõ drogã?
Chto cë pòkôże nã dalekõ drogã?
Tã drogã do Sao Tomé
Tã drogã do Sao Tomé
Tesknjõczka, Tesknjõczka
Tesknjõczka
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau
Jeżlë të do mje lëst napjiszesz
Jô napjiszã mët
Jeżlë zabõdzesz mje
Jô zabõdã cebje
Jaż do dnja
kjej të przindzesz nazôd
Tesknjõczka, Tesknjõczka
Tesknjõczka
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau

Zemja tútak vkól bëla vëpraglô dëszczú jak titú lëdze latamë bëlë spragli svòjéwo vlôsnéwo sztëczka zemji. Vòlnosc przëszla 5 lipca 1975 r. razã z czerzvjonima stanjicama Afrikanjskji Partje Samòstójnoscë Gvineje ë Cabo Verde (Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde – PAIGC). Zalóżcõ ji bél jesz v 1956 r. Amílcar Cabral, kabòverdijczik vësztôlconi v Europje, jaż do svòji smjercë v 1973 r. mòcno zaangażovôni v bjôtkã z kòlónjaliznõ v cali Africe. Varajõcë 15 lat pjerszé rzõdë PAIGC (wod 1980 r. PAIVC, bò Gvineja szla jú svòjõ stegnõ), to czas kòlektivjizacëje ë nacjonalizacëje gòspòdarkji ë jednopartijnosce. Dopjérze v 1990 vprovadzonô wosta demòkracjô vjelepartijnô. Wod ne czasú wostrovamë Cabo Verde rzõdzõ rôz to marksisce, rôz to demòkraticzni liberalovje. Wod ne czasú téż rozvjijala sã turistika. Jaż do 2020 r. ë svjatovéwo pòszedla, co vszëtkò vëvrócëlo na rãbë.

Njejedna kabòverdijskô rodzëna straca mjeszkanjé, njejeden chlop ë bjalka wostalë bez robòtë. Stronõ Espargos – stolecznjéwo gardë na wostrovje Sal, v dvjerzejach pùstinje, pòvstalë slamsë, takjé jakjé më znajemë z Favelë v Rio de Janeiro. Z fòsë pòstavjoni na vëstrzódkù drodżi bjalkji njosõ wodã v karnjistrach pòstavjonëch na glovje. Anë-Marije naszëch czasóv. Figúrkji za tema bjalkama szlachòjõcë, jakjé móże kùpjic v tim falú wod Pape (to prôvdzevi mjono Pabla Bjedronkji) ë vjele jinëch jémù na pòdobã hańdlëjõcima z turistama, przëpòmjinajõ wo Anje-Mariji, co dzénj v dzénj njosla wodã do pjicô z Palmeirë do Santa Marjë. Takô je môlovô legenjda.

Pape rozmjeje sã dogadac v pjinc jãzëkach – pò pòrtugalskù, pò francëskù, pò anjelskù, pò jitalskù ë v kriolu. Je 32 lata stôri, mô bjalkã, dvòje dzeci ë mësli wo vëjachanjim za robòtõ do Europë abò Amérikji. Kòle 700 tësõci wobëvateli Repùblikji Cabo Verdë jú vëjachalo. Do Pòrtugalje, Holandje, Sztécóv (USA). Dlôte strzédni vjek lëdzi na “zelonëch wostrovach” to je 18 lat! To je vjidzec. Mlodi bjalkji ë môlé dzece, përznã chlopóv medzë 18 a 30 lat stôrëch. Żdżõ na svój czas, na svòje skrzidla.

Vë fligrze, jakjim më jachalë dôdóm, më vspòmjinalë vszëtkjich naszich dopjérze co pòznónëch drëchóv z Cabo Verde. Mamadu, robòtnjik fjirmë fòtografùjõci chãtnëch do te gòsci resortë , chtëren kòżdéwo dnia zazérôl do naszéwo hotelú ë na sztrãd dze më chòdzëlë, przeszed sã z nama woddzãkòvac przed jachanjim. V jednim sztóce naja pògôdka z Anõ ë Érikã zaczãna krézlovac vkól greckji wopòvjednji wo Dedalú ë Jikarze. Dedal, méster kùsztú ë architektúrë, chcôl bëc volni wod svòjéwo króla. Wudbôl so wucëkac na jini wostróv. Sobje ë senovji Jikarovji zrobjil skrzidla z pjór ë woskù. Rzek wotrokòvji, cobë nje lecôl anji za njiskò kòl wodë, anji za vësok kòl slúnjca. Sin nje slëchôl wojca ë wunjós sã baro vësok pòd sóm velbõg njeba. Skrzidla Jikara sã rozpadlë. Knôp spôd do mòrza ë sã wutopjil.

V żëcim téj vjedno nót je wopasovac. Naje vëbjôrë ë wuczinkji vjedno majõ jakjis skùtk. – rzekla Ana.

Jeżlë nji móżesz sã wunjesc na nôvëższé vëszavë, téj docz calovno sã wunaszac? – Érik zazdrzôl sã v woczenkò fligra.

 

V teksce vëzvëskôné wostalë zdroje jinternetové:

https://www.panstwa.com/republika-zielonego-przyladka.html

http://afryka.org/krotki-wstep-do-kabowerdyjskiej-muzyki/

https://cordis.europa.eu/article/id/423187-get-into-the-groove-joy-trauma-and-the-jerusalema-dance-challenge/pl

Facebookòvë Kòmanjtérë

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

eighteen + 7 =