Kiedy „w”, a kiedy „v”? Prawidła zapisu w „klasicznim variance” cz. 1.

Po artykule o kaszubskiej klawiaturze do ściągnięcia (link TUTAJ) przychodzi czas na zgłębienie prawideł pisania w klasicznim variance. Dlaczego istnieją w nim „w” obok „v” i kiedy stosować te litery?

W klasycznej kaszubskiej ortografii istnieją proste zasady stosowania liter „w” i „v”; w dzisiejszym klasicznim variancie te zasady niemal się nie różnią. Litera „w” jest zawsze czytana jako [w] (lub inaczej [ṷ]), czyli jak polskie i kaszubskie „ł” lub angielskie „w”. Natomiast litera „v” [v] jest czytana jak polskie „w” czy angielskie „v”.

I. Litera „w” występuje:

1) Na początku większości wyrazów przed o, ó, u:

won „on”, wostrzëc „ostrzyć”, wonjô „woń”, wosmë „osiem”, wósmi „ósmy”, wóz „wóz”, wół „wół”, wudba „pomysł, opinia”, wurosc „urosnąć”, wustni „pełnoletni, dorosły”

2) W wyrazach z przedrostkami:

na-wostrzëc „naostrzyć”, do-wóz „dowóz”, nje-wód „niewód”, za-wostac „zostać”, pò-wurosłi „wyrośnięty”

3) Na końcu niektórych wyrazów:

znôw „znów”, rúw „spokój”

4) W północnokaszubskiej końcówce fleksyjnej -éwo/-ewo (w pozostałych dialektach odpowiada jej -égò/-egò)

dobréwo „dobrego”, pòtkanjéwo „spotkania”, tewo „tego”, czewo „czego”, jednewo / jednéwo „jednego”

5) Wyjątkowo w wyrazie kwota /kwɛta/ z łac. quota, który zawsze ma tam [w], czyli „u” niezgłoskotwórcze.

Uwagi:

1. Dwuznaki „wo” i „wu” czyta się następująco:

„wo”
[wɛ] jak w wokò /wɛkwɛ/, wostri /wɛstri/, kwota /kwɛta/

[wæ] w nagłosie w dialekcie północnym, np. wokò /wækwɛ/
[wɨ] w niektórych gwarach j. kasz., np. wokò /wɨkwɨ/

„wu”
[wʉ] jak w wuchò /wʉxwɛ/, wud /wʉd/ a. /wʉt/, wurosłi /wʉrɔswi/

[wɨ] w niektórych gwarach j. kasz., np. wuchò /wɨxwɛ/

Poza wymienionymi wyżej realizacjami w poszczególnych gwarach j. kaszubskiego występują też inne.

2. Stawianie „ù” i „ò” po „w” jest zbędne.

Uzasadnienie praktyczne i etymologiczne dla stosowania liter „w” i „v”:

1. Pozwalają precyzyjnie zapisać słowa mające i niemające w nagłosie, z czym ortografia z 1996 r. sobie nie radzi:

wósmi „ósmy”, wósemka „ósemka”, wóvs „owies”, wóvczã „owczę”, wólszka „olcha” obok óma „babcia”, ópa „dziadek”, Ódra „Odra”, óst „wschód”, órring „kolczyk”, ó! „o!”

2. Derywaty tego samego leksemu pozostają pod tą samą literą w słownikach, co ułatwia ich wyszukiwanie, np.

wosmë – wósmi; wovca – wóvczã, wolsza – wólszka; por. z òsmë – ósmi, òwca – ówczã, òlsza – ólszka

3. „w” w wygłosie precyzyjnie oddaje takie słowa jak:

znôw obok znôvù „znów”
rúw M : rúwu D „spokój, spokoju”

Reguły ortografii ’96 nie pozwalają na precyzyjny i etymologicznie uzasadniony zapis tych jednosylabowców. Zapis typu znôù nie rozstrzyga, czy mamy do czynienia z wariantem jedno- czy dwusylabowym (znôw czy znôvù), natomiast zapis typu **ruù nie rozstrzyga, czy mamy do czynienia z formą mianownikową czy dopełniaczową.

4. „w” w nagłosie dobrze oddaje historyczny rozwój języka kaszubskiego, w którym protetyczne *w-/v- prawdopodobnie już w XIII wieku doprowadziło do zmieszania się nagłosowego prasłowiańskiego *v- z protetycznym *w-/v- na większości obszaru językowego.

prasł. *ostrъjь /ɔstrŭjĭ/ > st. kasz. *wostrī /wɔstri:/ > kasz. wostri /wɛstri/ „ostry”
prasł. *vojьna /vɔjĭna/ > st. kasz. *wojna /wɔjna/ > kasz. wojna /wɛjna/ „wojna”

5. Prezentowany system nie tworzy dziwnej sytuacji, w której w j. kaszubskim istnieje jako wyjątek „nieme w” w słowach, w których polskie odpowiedniki mają rzeczywiste „w” /v/, tak jak to jest w ortografii ’96:

wòjnawojna”, wòjskòwojsko”, wòdawoda”, wół wół”, wózwóz” ale òstriostry”, òracorać”, òstawic „(z)ostawić”, ósmiósmy”, ówczãowczę” itd.

To rozwiązanie jest sprzeczne zarówno z fonologią jak i z historią języka kaszubskiego.

II. Kiedy „v”?

1) Literę „v” zapisujemy wszędzie tam, gdzie słyszymy [v], czyli polskie „w” a. angielskie „v”, a także tam, gdzie słyszymy [f], które jednak pochodzi z ubezdźwięcznionego [v], np.

róv /rof/ : rovã /rɔvaŋ/ „rów, rowem”
głova /gwɔva/ : głóvka /gwofka/

Poza tym: chłopóv, kòvôl, vôłtôrz, varzëc, vjilëca, vjilëjô, vãps itd.

2) Na początku słowa w niektórych zapożyczeniach:

vorszta /vɔrʃta/ a. vorzta /vɔʂta/, vulkan /vulkan/, vokalësta /vɔkalæsta/

Uwaga:

W wielu odmianach kaszubszczyzny „v” przed
ó, ò, ù przeszło z [v] > [w], jak w sj /swoj/, Pjerszëno /pjɛrwɛʃənɔ/, rovù /rɔwʉ/, pjivò /pjiwɛ/ itd.

Klawiatura do pisania w klasycznym wariancie do pobrania TUTAJ.

Facebookòvë Kòmanjtérë

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

17 − eight =