Archiwum kategorii: Nowinë

Smôłdzińskjé Perikòpë na II dzénj Jaster (Łk 24 /13-35/)

Prezeńtëjemë tú vëjimk z Smôłdzińskjich Perikòp z przełómjenjô 17. a 18. stalecô v dzisdnjovim przekładze Szëmóna Jancena. Perikòpë to jednë wod pjerszich krzescëjańskjich tekstóv tłomaczonëch dlô lëterskjich Kaszëbóv. Jich originalni jãzëk to bëła pòlszczëzna mòcno namjikłô zapòżëczenjami z kaszëbskjégò jãzëka tak, cobë jãzëk béł vjérnim zrozmjałi. V tle vëmalańc Jana Bùgenhagena (1485-1558), jednégò wod głóvnëch refòrmatoróv Pòmòrskjégò Ksãżtva.

Łúkôszova Evanjelëjô 24 /13 – 35/

13. Dvúch z njich szło tegò jistnégò dnja do jednégò mjasteczka, jakjé bëło jednôsce kilométróv wod Jerúzalemù, a zvało sã Emaus. 14. Wonji gôdalë mjidzë sobõ wo vszëtkjim, co sã zdarzëło. 15. Ë stało sã, kjéj gôdelë mjidzë sobõ ë zadôvalë pitanja, Jezës nalôz sã do njich krótkò ë szed razã z njima. 16. Ale jich woczë Gò nje pòznałë. 17. Rzek do njich: Wo czim va gôdôta mjidzë sobõ z takjim smùtkã? 18. Wodpòvjôdajõc jeden z njich, jakji mjôł na mjono Kléofas, rzek do njegò: Jeden të vestrzód pjelgrzimóv nje vjész, co na dnjach sã v Jerúzalemje stało? 19. Rzek do njich: Ceż? Wonji rzeklë do njegò: To wo Jezësú z Nazaretú, jakji bëł mòcnim Prorokã v wuczinkach ë mòvje przed Bògã ë vszëtkjima lëdzama, 20. Naji vësokji ksãdzovje a wódcovje mjelë gò vëdóné na pòtãpjenjé smjercë a wukrziżovelë. 21. Më mjelë nôdzejã, że won Jizrael vëbavji. Dzisô je jú trzeci dzénj, kjéj to sã stało. 22. Më dostelë strach, kjéj njastë, jakjé bëłë do grobù przëszłé, 23. nje nalazłë cała jegò ë przëszłë a rzekłë, że Janjoła vjidzałë, a won rzek jima, że Won żëje: 24. Ë drëdzë z nas szlë do grobù, bëło tak, jak gôdałë njastë, jegò cała nje nalezlë. 25. Won rzek do njich: Ó, va głúpi ë lëbavégò serca, va môta vjarã ve vszëtkò, co Prorocë gôdalë. 26. Nji mjôł Chrëstus cerpjec ë do chvałë svòji veńc? 27. A zaczõł wod Mòjżesza ë vszëtkjich Prorokóv, rzek wo vszëtkjich pjismjonach, v jakjich wo njim stojało. 28. Bëlë jú krótkò mjasteczka, do chtërnégò szlë, a won sã nje zatrzimôł jakbë dali chcôł jic. 29. Zatrzimalë gò ë rzeklë: Wostanji z nama, vjeczór je jú, a dzénj sã skùńczëł. A won z njima wostôł. 30. Ë stało sã, kjéj przë stole z njima sedzôł, dzãkòvôł za chléb, łómôł ë jima dôł. 31. Przezdrzelë na woczë ë gò pòznalë. A won zgjinõł. 32. Gôdale mjidzë sobõ: Nje płonãłë naje serca, kjéj z nama gôdôł ë pjismjona vëkłôdôl? 33. Kjéj reno wodecknãlë, szlë nazôd do Jerúzalem a nalezlë tëch jednôsce v karnje ë tëch, chtërni z njima bëlë, 34. Wonji rzeklë jima, że Pón prôvdzëvje zmartvëchvstôł ë Szëmónovi sã wukôzôł. 35. Rzeklë jima, że zetkalë gò na drodze ë jak gò pòznalë pò chleba łómanjim.

Ë Të móżesz pòmòc szpëtalóm na Kaszëbach!

Lazaretë, retovnjicë, dochtorzë, dozérnjice brëkùjõ Tvòjé pòmòce. Felëje takjich sprzãtóv jak respjiratorë, larvë, rãkavjice, ale téż chòcle jôdë a pjitné wodë v pòszëkú, co robòtnjicë słúżbë zdrovjô mòglë bë dbac wo nasze zdrovjé a żëcé v gódnëch ë bezpjecznëch varënkach – bezpjecznëch téż dlô njich samëch ë jejich blëzkjich.

Woddólno më móżemë pòmòc na vjele ôrtóv, slédné tidzenje pòkôzałë dokaze solidarnosce: restoracëje woferëjõ szpëtalóm darmôk môltëchë, ve Vejrovje czë Svôrzevje lëdze sami szëjõ fizelënové a bavôłnjané larvë dlô lazaretóv, a Dobrowólnô Wognjovô Straż v Mjerëszënje zbjérô vôrë dlô pùcckjégò szpëtala.

To je le pôrã przikładóv jiniciativ, co v të je vôrt sã zaangażovac. Móżemë téż pòdsztëcovac lazaretë ë retovnjikóv dëtkama ë mjec svój dzél v provadzonëch zdrzútkach:

VEJROVÒ: Strzódkji jindivjidualné wochronë dlô retovnjikóv z Vejrova (larvë, kómbjinezonë, dezinfekcijné mëtle)

KÒSCÉRZNA: Respjiratór dlô szpëtala v Kòscérznje

PÙCK: Strzódkji dlô szpëtala v Pùckú

PÙCK: Dlô retovnjikóv z Pùcka (zabezpjeczenjé przed kòrónavjirusã)

н’лем folk: vrocłavskji Lemkòvje przék wunifjikacëji (rozmòva)

Żëjõ v diaspòrze jú vjicé jak 70 lat. Mjimò przëmùszovëch vësedlenjóv v rozmajité partë novòdostónëch zém PRL, v tim do Pòmòrskjé, lemkòvskô kùltura ë jãzëk sã rozvjijajõ ë wodnalôżajõ svój môl v dzisdnjovim, njeletkjim dlô mjészëznóv, svjece. Mòcné lemkòvskjé spòle żëje dzisôdnja ve Vrocłavjú ë Njiżnim Szlõskú. Tamstõd sztamùje karno н’лем folk (n’lem folk, dosłovno: njé le folk), jakjé parłãczi jinspjiracëje tradicijnõ karpatorúsińskõ mùzikõ, zvãkji skrzëpjic a saksofònú z rockòvim brzëmjenjim elektriczné a basové gitarë ë svòjimi, autorskjimi tekstami. – Jidze wo to, cobë më sã rozvjijalë: jakò mjészëzna, jakò lëdze ë jakò artiscë. Cobë më czëlë, że to, co më robjimë, vnôszô cos do kùlturë – rzecze Дария Кузяк (Daria Kùzôk). – V czasach globalizacëjé kùlturë próbùjemë jic przék nji przez pòkôzovanjé svòjegò – dopòvjôdô Ольга Стариньска (Olga Starzińskô). Nódto н’лем folk tvòrzõ: Йоанна Пеляк (Joana Pelak), Матфій Стафіняк (Mateusz Stafjinjôk), Еляш Олесьнєвіч (Eliasz Wolesnjevjic) ë Марцін Войцєховскій (Môrcën Wojcechòvskji).


н’лем folk, Olga Starzińskô (basovô gitara) pjerszô wod levé, Daria Kùzôk (skrzëpjice, saksofón, spjév) drëgô wod pravé, fot. facebook.com/nlemfolk

Macéj Bańdur: Przëbaczëta, skõdkaż tak v calosci Lemkòvje sã vzãnë ve Vrocłavjú.

Дария Кузяк (Daria Kùzôk): Lemkòvje przëbëlë na Woddostóné Zemje pò Akcëji „Wisła” v 1947 rokú ë tak richtich jú jesmë na terenach Dólnégò Szlõska przez 70 lat, téj je to nasze drëgjé dodóm, a móże dlô njejednëch navetka pjerszé, bò to je môl, gdze më sã wurodzëlë ë gdze më żëjemë.

Ольга Стариньска (Olga Starzińskô): Më jesmë ta trzecô generacëjô pò przesedlenjim, téj nasza łõczba z górami sã wograńczô do seńtimantalnëch rézóv abò vëjazdóv na Lemkòvskjé Vatrë (Лемківска Ватра) abò jinszé rozegracëje, jakjé tamò sã wodbivajõ, ale mëszlã vjele nas mô dërch starëszkóv, jakji pamjãtajõ przesedlenjé, Akcëjõ „Wisła”, żëcé v górach, II svjatovõ wojnã ë czase przed – ë tam je nasza prôvdzëvô Wotczëzna. Chòcô më sã wurodzëlë jú na zôpadze, to sercã më dërch jesmë jesz v górach.

M. B.: Vëbaczëta kaléczenjé jãzëka: v jednim svòjim sztëczkú va spjévôta wó tim: Лемковину лем з фейсбука знаме – Lemkòvjinã më le z Facebooka znajemë…

D. K.: To je përznã humòristnô lëfórka, jakô na përznã rozdmùchóni ôrt gôdô wó tim, że młodô generacëjô Lemkóv nje chce sã bavjic, le mjilé przebivô v tim pòspjechú dzisdnjovégò svjata ë sedzi na spòlevëch médiach, ale to më spjévómë le pół-serio.

M. B.: Va jesta jú dzesõtkji lat na Njiżnim Szlõskú. Jakùż vama sã wudôvô wuchòvac vajã kùlturã, vaji jãzëk? Ceż vajú tak richtich trzimô pòspòle ë parlãczi?

D. K.: Mómë przikłôd v pòstacëji naszich przódkóv ë starëszkóv, jakji nóm barzo vjele pòvjôdajõ. To dô téż vjele lemkòvskjich organizacij, chtërnë pòmôgajõ v tim, cobë wuchòvac nã kùlturã. Jedna wod takjich to je Lemkòvskjé Karno Pjesnje a Túńca „Kyczera” (Лемківскій Ансамбль Пісні і Танця “Кычера”), chtërnegò ma wobje dvje z Olgõ jesma nôleżnjiczkama. To nje je blós karno, to je vjelgji ferejn, jakji sã zajimô téż wuchòvanjim historëjé, archivjizacëjõ. Më mómë tã nôvjikszõ biblotékã v Europje, a navetka na svjece…

O. S.: … jakô pòsôdô archiv a volumjinë na témã szërok rozmjónégò lemkòvstva. Më, jakò ferejn, provadzimë téż artisticznõ aktivnosc, mjedzë jinëmi przez organizacëjõ mjedzënôrodnégò folkloristnégò festivalú, na jakji czãsto rôczimë drëgjé nôrodné mjészëznë. Rôczimë karna z całégò svjata ë ze vszëtkjich krajóv, ale wosoblëvje pragnjemë gòscëc takjé, jakjé reprezeńtëjõ folklór mjészëznë. Temù pravje, że samë jesmë takõ mjészëznõ.

M. B.: Z binë va rzekla, że to je vôżné, cobë jãzëk a kùlturã pjastovac a wuchòvac, ale tak richtich chtos bë móg spëtac: dlôcz to je vôżné v dzisdnjovim svjece? Dlôcz to je vôżné dlô Vajú?

D. K.: Je to cos, co najú wodróżnjô wod drëgjich nôrodnosci.

O. S.: Cos, co najú v całosci jidentifjikùje. Mëszlã, że pòczëcé nôleżenjô kònkretni nôrodnosci abò nôrodni mjészëznje to je jedna wod tëch vażnjészich vôrtnosci v żëcim człovjeka. Przënômjé dlô najú, ma to tak czëjema. Kjéjbë ta vôrtnosc nje zajima tak vësokjégò môla v naji hierarchiji, téjbë ma te vszëtkjégò nje robjiła. Ale że to je dlô najú vôżné, ë to, mje sã zdaje, je defjinicëjô patrijotismù, temù robjimë vszëtkò, cobë wuchòvac nasze nôrodné pòczëcé. Tim barżé, że më jesmë v krajú mjészëznõ ë czim cãżé je wostac sobõ, tim vjicé dzejanjóv më mùszimë na to skjerovac. Wosoblëvje v tëch czasach zarô pò vësedlenjim, v czasach kòmùnismù, mëszlã, że nôcãżé bëło gadac wó tim, że chtos je Lemkã abò nôleżnjikã jakjékòlvjek jiné mjészëznë ë vnenczas pravje nôvjicé sã robjiło, cobë przék temù jednak to pòkazovac. Terôzkji czim lepszé mómë czase ë vjicé mòżnosci, tim barżé tendencëjô je takô, że cignjemë do wunifjikacëjé. To je takô tendencëjô, jakô je do vjidzenjô na całim svjece, efekt globalizacëjé. A më próbùjemë jic przék wunifjikacëjé przez pòkôzovanjé svòjegò.

M. B.: Téj lemkòvskô kùltura ë jãzëk to nje je blós Vaja pasëjô, to je cos vjicé.

D. K.: To jesmë më, tak richtich. To je cos, czegù ma bë nje rozmja wod se woddzelëc. To je dzél najú tak vjelgji ë tak vôżni, że ma bë mést nje rozmja żëc jinaczé, bez tegù. Je cãżkò to navetka nazvac.

M.B.: Ve vaji mùzice va parlãczita tradicijnõ lemkòvskõ mùzikã z novëmi kjerënkami, je v tim vjele rocka na prziklôd. Woddôvô to téż vaje zdrzenjé na kùlturã?

D.K.: Jo ë njé. Pò jednemù më bë chcelë jak nôvjérnjé wuchòvac nasz folklór, ale sõ wod te jinstitucëje jak na przikłôd pravje „Kyczera” ë tam më pòkazëjemë ten folklór ë baro to kòchómë, ale v naszim karnje më pòmëslëlë, że bë bëło vôrt jic krok v przódk. Czase sã mjenjajõ, svjat jidze v przódk ë je trzeba pamjãtac wo folklorze ë sã njim jinspjirovac, ale je vôrt tvòrzëc nové rzeczë, cobë më nje stojelë v placú. Jidze wo to, cobë më sã rozvjijalë: jakò mjészëzna, jakò lëdze ë jakò artiscë. Cobë më czëlë, że to, co më robjimë, vnôszô cos do kùlturë. Nje wopjérómë sã blós na tim, co vnjosłë do kùlturë na przikłôd nasze ómë.

O. S.: Ta nasza rozmajitosc sztilóv vëchôdô téż z te, że je nas v karnje kjile sztëk ë kòżdé mô svòjã vizëjõ ë svój gùst. Czasã sã sztridëjemë, v jakjim charakterze majõ bëc gróné ë spjévóné nasze sztëczkji. Dzél nas, v tim jô, je za mòcnjészim brzëmjenjim ë rockòvõ aranżacëjõ, a dzél bë mjilé grôł vjicé na folkòvò ë do zabavë.

M. B.: Va nadkjidnãla wo patrijotismje. Téj je mòżno parlãczëc bëcé pòlskjim wobëvatelã czë pòlskõ wobëvatelkõ z lemkòvskjim patrijotismã? Jô pitajã wó to téż v kònteksce kaszëbskjim, bò to dô vjele Kaszëbóv, chtërnim to sã zdaje problematiczné przëznac sã do kaszëbskjé nôrodnosce przez strach, że chtos jich veznje za separatistóv abò tak co.

O. S.: Jô jem dbë, że njima njiżódné przeszkòdë, cobë gadac wo se jakò wo wobëvatelú Pòlskji ë przedstôvce lemkòvskjé, kaszëbskjé abò jiné mjészëznë. Żëjemë v tim krajú ë z wurzãdú më jesmë wobëvatelami te państva, ale nódto më mómë svòjã vłôsnõ kùlturã, jakô je jinszô, nji móżemë te wukrëvac. Më sã różnjimë wod Pòlôchóv. Ale doch nje vepjérómë sã, że jesmë Pòlôchami, żëjemë v tim krajú. Jô mëszlã, że to je vszëtkò do pògòdzenjô.


н’лем folk – LemOnline

Majõ Kaszëbji glos? – Velacëjô 2019

V nece, przed velacëjõ do pòlskjéwo parlamentë, vëznaczonõ na 13. pajicznjika 2019 r., rozmajité jidze wuzdrzëc parole, co majõ wobëvatela do velovanjéwo zachãcëc. Njechtërni kandidacë navetka pò-kaszëbskù do nas ze svòjich banéróv ë lecónkóv wolajõ, blós z vjiksza na konkretné pitanja wodpòvjadac nje chcõ. Rzeczëma so, co ta latosô kampanjijô je woglovò tak zmùdnô jak nen jesénni deszcz za woknã.

Rzõdzõcô parteja rozdôvô ë przëwobjecëje vszëstkò ë vszëstkjim, a przez to ve vszëternôstkjich rãkingach „vëmjôtô”, zôs procëmnjicë prosto chãce bjôtkòvanjô sã z tak mòcnim kònjã nji majõ, në téj blós straszõ, że chto glosë nje woddô (na njich), ten wo straci. Tedë jô sã pitajã: majõ Kaszëbji glos v tëch velacëjach? To znaczi – mómë më za kòwum velovac ë za czim velovac?

Kòżdi sóm nó të pitanja so wodpòvjé ë kòl wurnë zrobji, co mdze chcôl. Vedle mje vjikszosc Kaszëbóv púdze „za vjarõ”, „za prôvdzëvõ Pòlskõ” ë „za chlebã” velovac. Mògã sã wó to z kòżdim ë wo vszëstkò vjatovac. Blós dzél – nôvjici z tëch mjastovëch Kaszëbóv – zrobji co jinéwo ë „za wolnoscõ”, ”za rozmajitoscõ” ë „za Pòlskõ wobëvatelskõ” mùrã stanje. Dze mdõ ti, co „za bëlnõ Kaszëbskõ”, „za rejonóv samòrzõdzenjé” ë „za wostavjenjim v Kaszëbsce vjikszéwo partë z naszëch pòdôtkóv” glos woddadzõ? Ti v szúnungú wostónõ. Dlô njich prosto vibjorë nji ma.

Kaszëbji nje mdõ mjelë glosú njigdë, pòkji svòji pòlitikji nje bõdõ mjelë. Prziklôd Rësznotë Autonomje Szlõska ë rozmajitëch ji mùtacij (v tim falú: Szlõskô Rejonalnô Parteja) to nôlepji pòkôzëje. Chòc jima rôz lepji a rôz gòrzi jidze, nji móże rzec, co vjizie svòji tatczëznë nji majõ ë wó co sã bjôdkùjõ dobrze vjedzõ. A Kaszëbji? Kaszëbji – wodkõdka le nen nôród v mòdernëch czasach XIX stalecô sztôltovac sã zaczõn – sõ na pòstrónkù provadzoni. Pòlskji ksãżô katolëckji ë pòlskji nôrodnjicë za dlúgjéwo newo pòstrónka nje pòpùszczõ. Rejonalni jãzëk nama dalë, diktando pjisac, spjevac, túńcovac ë vëszëvac më móżemë. Za svòjõ kaszëbskõ pòlitikã sã brac? Anji navet!

To tak nje je le dzisô. Chcemë sã blós Jaroszovi Derdovskjémù przëzdrzec, chto mjôl na njewo cësk ë skõdka sã ta jewo parola vzãna, że „nji ma Kaszub bez Pòlonji…” co jã dzisô tak rôd v Kaszëbskò-Pòmòrskjim Zrzeszenjim ë Kaszëbskjim Jinstitúce pòvtôrzajõ. Ale navetka Zrzeszińcë doch bëlë v dzélú namerkôni pòlskò-nôrodnõ dejõ, bò wod Vjôlgji Pòlskji do Vjôlgji Pòmòrskji nje je dalek, a Aleksãder Labùda ë Jignac Szútenberg na pòczõtkú lat 30. XX stalecô v parteji, co sã zvala Stronnictwo Narodowe, bëlë ë na terenje Gdinje antiżëdovskjé ë antimjészëznové gazétë kòlpòrtovalë.

Dzisôdnja Prawo i Sprawiedliwość v svòjim programje vjici Kaszëbóm nje daje, jak le pravò do tewo, co më jú mómë ë cvjardé stanovjiszcze, że jú njic sã nama nje nôleżi ë kòżdô glova vëżi pòdnjoslô mdze wukjidlô. Platforma Obywatelska (Koalicja Obywatelska) chce vszëstkjim davac pò róvno, a to mje vëzdrzi za jinõ fòrmõ kùlturovi asimilacie, do jakji doch kòżdé państvò dõżi. Czemù téj tak vjele dzejarzóv kaszëbskjich parlãczi sã z tima karnama ë na jich lëstach do parlameńtë sztartëje?

To je dosc prosto vëtlomaczëc. Kò doch kòrzenje ti lëdze majõ jistné. Jô sóm pamjãtajã sebje, kjéj jô v kòscele v 80. latach wuszléwo stalecô spjévôl: „Tylko pod tym krzyżem, tylko pod tym znakiem, Polska jest Polską, a Polak Polakiem”. Abò: „Ojczyzno ma, tyle razy we krwi skąpana! Jakże wielka dziś twoja rana? Jakże długo cierpienie twe trwa”. Abò: „Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie!”.

Z vjiksza Kaszëbji cignõ dzis do tëch, co jidentifikùjõ sã jak wonji sami. Różnjice nje sõ vjôlgjé. Za PiSã velëje katolëk-Pòlôch-Kaszëba, a za KO velëje Pòlôch-katolëk-Kaszëba. Vëzdrzi nó to, co Kaszëbji-Kaszëbji-katolëcë/evanjelëcë/bezvjarni nji majõ za kjim velovac. Tak mdze, pòkji nje stvòrzi sã naja parteja. Do tewo czasë mdzemë vjedno vëbjérelë mjészé zlo.

„Serba sy, se wjaselim/ Co ga pÓn šak nimski spiwaŠ?”- Co dalej z językiem dolnołużyckim?

Język jest uważany za nośnik kultury danego narodu, za coś nieodłącznie związanego z pojęciem tożsamości i przynależności narodowej czy etnicznej. Hipoteza relatywizmu językowego Sapira-Whorfa posuwa się jeszcze dalej, mówiąc, że: „Wobec różnic między językami, ludzie myślący w różnych językach, rozmaicie postrzegają świat”. Kwestia ważności języka, którego uczymy się instynktownie, w rodzinie, ma odzwierciedlenie w określaniu go w poszczególnych językach.

W j. polskim nie bez powodu mówi się o „języku ojczystym”, w j. niemieckim nazywa się go „językiem matczynym” ( niem. Muttersprache). To coś wrodzonego, pierwotnego, towarzyszącego nam od kolebki. Podobny, sentymentalny związek z językiem ojczystym wykazuje dolnoserbski, nazywając mowę ojczystą maśeŕšćina lub mamina rěc, czyli język matki/język matczyny.

W Brandenburgii język i kulturę dolnołużycką na papierze chroni tzw. Ustawa o Serbach/Wendach (niem. Sorben/Wenden-Gesetz). W wymienionej ustawie zagwarantowano Serbołużyczanom nie tylko prawo do tożsamości narodowej (§ 1), ale i przede wszystkim prawo do własnej, odrębnej kultury (§ 7) oraz języka (§8). Już w preambule tego dokumentu czytamy, że prawo to zostało ustanowione w uznaniu woli Serbów/Wendów, dla których Łużyce od stuleci są ziemią ojczystą, aby chronić ich język i kulturę, które zachowali do dziś, mimo różnorodnych prób asymilacji (podkreślenie J.M), podejmowanych poprzez wieki i aby zachować i wzmocnić ich narodową tożsamość także w przyszłości1.

Niełatwo przeoczyć fragment z nieco eufemistycznym wyrażeniem mówiącym o próbach asymilacji (niem. Assimilierungsversuche), które śmiało możemy nazwać celowymi zabiegami germanizacji Serbołużyczan. Zwłaszcza po 1871 r., czyli po zjednoczeniu Niemiec pod rządami Żelaznego Kanclerza Ottona von Bismarck, zarówno w Prusach, jak i w Saksonii rozpoczęła się realizacja kursu antyserbskiego. Istnienie mniejszości narodowych było wtedy postrzegane jako zagrożenie dla zjednoczonych Niemiec. Bismarck osobiście interesował się tzw. sprawą serbską. W czasie jego rządów wprowadzano wiele niekorzystnych dla Łużyczan przepisów. Nacjonaliści głosili, że dzięki używaniu języka niemieckiego Łużyczanie wejdą w krąg wyższej, niemieckiej i zarazem europejskiej kultury. Měrćin Nowak-Njechorński, pisarz, malarz i działacz narodowy, wspomina w swoim autobiograficznym dziele o tzw. Wendenzulage, swoistym dodatku jaki nauczyciele otrzymywali od władz szkolnych pod koniec XIX i na początku XX w., aby „oduczali dzieci od obrzydłego łużyckiego gadania”2.

Na Łużycach Dolnych język dolnołużycki służył aż do 1933 r. jedynie do nauki religii oraz jako język pomocniczy przy nauce j. niemieckiego. Codziennością były sytuacje, gdzie serbskie dzieci idące do szkoły nie znały ani słówka po niemiecku, ale musiały się go prędko nauczyć, inaczej groziły im kary cielesne oraz ośmieszenie przed koleżankami i kolegami. Bliska mi osoba, będąca obecnie po 80-tce, również wspominała, że niemiecki nauczyciel bił ją kijem po rękach, kiedy usłyszał jak prowadziła rozmowę z rówieśnikami w swoim języku ojczystym. Tego typu wspomnienia powtarzają się w opowieściach wielu przedstawicieli starszego pokolenia.

Po dojściu do władzy Narodowych Socjalistów język łużycki objęty został zakazem i kompletnie zniknął z życia publicznego oraz nierzadko i prywatnego. Politykę nietolerancji dla dolnołużyckiego oraz jego zakaz uznaje się dzisiaj jako jeden z głównych powodów szybkiego zaniku znajomości tego języka.

Po II wojnie światowej wydawało się, że polityka językowa nowych władz jest przychylna Serbom. W Brandenburgii ogłoszono bowiem hasło propagandowe mówiące, że ” Łużyce będą dwujęzyczne” (niem. „Die Lausitz wird zweisprachig”). Następnie utworzono dwa typu szkół: tzw. szkoły typu A (j. dolnołużycki jako język wykładowy, czyli język w którym prowadzono wszystkie zajęcia szkolne) i szkoły B (j. dolnołużycki jako język obcy). Pod koniec lat 50. wraz ze zmianami personalnymi w Politbiurze, zmieniło się jednak również hasło przewodnie dla Brandenburgii. Gloryfikowaną wcześniej dwujęzyczność szybko zastąpiono bowiem sloganem „Łużyce będą socjalistyczne” (niem. „Die Lausitz wird sozialistisch”). Wtedy to j. dolnołużycki z przedmiotu obowiązkowego, stał się przedmiotem fakultatywnym. Tutaj również chciałabym przywołać wspomnienie znajomej osoby, urodzonej w latach 70. w serbskiej wsi Janšojce (niem. Jänschwalde), która sama prosiła mamę, jako uczennica szkoły podstawowej, aby wypisała ją z zajęć dolnołużyckiego, ponieważ miała, w swoim odczuciu, za dużo nauki i była „przeciążona dodatkowymi zajęciami”. Jej mama, która do dziś dużo rozumie po dolnołużycku, dawno jednak zarzuciła porozumiewanie się w tym języku, natychmiast spełniła jej prośbę, robiąc to oczywiście, jak mniemała „dla dobra swojego dziecka”. Dziś cała rodzina wspomnianej osoby, również jej własne dzieci, pielęgnują dolnołużyckie tradycje, dotyczące zwyczajów w ciągu roku, czy też stroju narodowego, żadne z nich nie zna jednak języka ojczystego ich przodków.

Do zanikania języka dolnołużyckiego przyczyniło się oczywiście również wydobycie węgla brunatnego, a tym samym zrównanie z ziemią ponad 130 łużyckich wiosek na Dolnych i Górnych Łużycach. Przesiedleni do miast Serbowie Łużyccy znaleźli się nagle w środowisku, gdzie dominował język i kultura niemiecka, którą przejęli, nie przekazując kolejnym pokoleniom dawnych tradycji i języka. Niestety nawet dziś, w czasach wydawałoby się sprzyjających wszelkim mniejszościom i małym narodom, żądza zysków i przywileje dla koncernów węglowych, zniszczą kolejne serbskie wioski. Najlepszym przykładem jest Miłoraz (niem. Mühlrose), którego ostateczna zagłada, część wioski została już bowiem wcześniej wchłonięta przez węgiel, zbliża się wielkimi krokami3.

Warto zaznaczyć, że poprzez zlikwidowanie szkół z dolnoserbskim językiem nauczania prestiż tego języka i tak już nadszarpnięty przez lata germanizacji oraz prześladowań, obniżył się jeszcze bardziej. Ze wspomnień wielu osób wyłania się obraz rodzin, które same, dobrowolnie rezygnują z mówienia po dolnołużycku z dziećmi i zapisywania ich na naukę tego języka w szkole, aby jak sami twierdzili „zapewnić im lepszą przyszłość”. Całe pokolenia zostają więc pozbawione tej wielkiej wartości, jaką jest dwu-czy też wielojęzyczność. Znane są mi oczywiście jednostkowe przypadki rodzin na Dolnych Łużycach, w których rozmawiało się od zawsze tylko w językach łużyckich, to jednak jedynie niewielkie wysepki na ogromnym morzu (auto-)zgermanizowanej większości. Znam również przypadki, gdzie w wyniku małżeństw mieszanych niemiecko-serbskich, po urodzeniu dzieci toczyła się swoista walka o prym jednego z języków. Najczęściej oczywiście wybierano niemiecki, czego skutki są dziś doskonale widoczne. Ponownie jednak nie możemy tutaj generalizować, istniały bowiem rodziny, gdzie dzieci wyrosły serbskojęzycznie.

Nawet utworzenie w 2001 r. tzw. „Rěcny centrum Witaj” w Chociebużu nie pomogło zwiększyć liczby osób, mogących porozumiewać się płynnie w j. dolnoserbskim. „WITAJ” opiera się na koncepcji nauki metodą imersji bądź immersyjności – pojęcia znanego w Polsce głównie w odniesieniu do rzeczywistości wirtualnej. Immersyjność to zanurzanie się zmysłów, pochłanianie przez zmysły pewnych bodźców. W projekcie „Witaj” chodzi więc w uproszczeniu o naukę dolnołużyckiego, w przedszkolach oraz szkołach podstawowych i średnich na tzw. serbskim obszarze zasiedlenia, z nauczycielem, który będzie rozmawiał z dziećmi i młodzieżą jedynie w tym języku, bez względu na ich przynależność narodową. Chodziło także o to, aby różne przedmioty, zarówno humanistyczne, jak i ścisłe zostały poprowadzone również po dolnoserbsku4.

Podane pod koniec zeszłego roku do wiadomości publicznej wyniki ewaluacji „Witaj”, podsumowującej prowadzoną od lat rewitalizację j. dolnołużyckiego, są jednak przerażające5. Nie trzeba wcale czytać tego niewątpliwie świetnego opracowania, aby dowiedzieć się jak wyszedł ów językowy eksperyment. Wystarczy mieszkać na Łużycach Dolnych, aby zauważyć jak wygląda dwujęzyczność, a raczej jej brak. O ile najmłodsi z grup przedszkolnych „Witaj” radzą sobie nieźle, o tyle np. uczniowie Dolnoserbskiego Gimnazjum (DSG), komunikują się głównie po niemiecku. W tym kontekście przerażającym doświadczeniem była dla mnie zeszłoroczna Schadowanka, czyli coroczny bal absolwentów DSG. O ile program kulturalny był na bardzo wysokim poziomie, o tyle w sali dało się słyszeć jedynie rozmowy po niemiecku, zaś na parkiet młodzież wyszła dopiero, kiedy orkiestra zagrała niemieckie lub angielskie szlagiery (przy serbskich, które zagrano na początek parkiet był pusty, najwidoczniej dolnoserbskie utwory współczesne nie były uczniom w ogóle znane).

W związku z katastrofalną sytuacją dolnołużyckiego odbyła się także publiczna dyskusja pt. „Język dolnołużycki umiera”6, nagrywana także przez brandenburską telewizję, program lokalny emitowany raz w miesiącu w j. dolnołużyckim. Moderatorem dyskusji był Christian Matthée, znany na Łużycach dwujęzyczny prezenter. Na podium siedziało kilku ekspertów z serbskich instytucji oraz zaangażowanych w rozwój kultury i języka dolnoserbskiego ludzi, dopuszczalne były również głosy z widowni. Niestety nie doszło do obiecanej „wielkiej debaty” nt. przyszłości j. dolnołużyckiego. Wielu mądrych ekspertów powiedziało wiele interesujących, ale niekonkretnych rzeczy. Nie padła za to żadna jednoznaczna propozycja JAK lepiej rewitalizować dolnołużycki. Przyszłość nie rysuje się jednak w różowych barwach. Wystarczy wspomnieć, że zaproszeni uczniowie Dolnoserbskiego Gimnazjum w większości (był też jeden wyjątek!) skorzystali z niemieckiego tłumaczenia symultanicznego, zapewnionego w czasie rozmów (słuchawki). Zapytani przez prezenterkę dlaczego ich zdaniem język dolnołużycki umiera odpowiadali także… po niemiecku. Fragmenty tej dyskusji można było zobaczyć 15.06.2019 w serbskiej telewizji, powinny być dostępne również online7.

Język dolnołużycki umiera, znika z życia codziennego, cichutko i oczywiście zgodnie z prawem, jest spychany na drugi plan, jako coś dodatkowego, czego być może w zasadzie nikt już nie potrzebuje. Nie posiadam gotowych rozwiązań i nie potrafię zatrzymać wymierania j. dolnołużyckiego. Mogę jedynie podzielić się pomysłami, które podałam w ankiecie „JO! Za Tebje!8. Ta ankieta, przeprowadzana już po raz kolejny, ma pomóc w wypracowaniu tak niezbędnego nam dzisiaj na Łużycach Dolnych rozwiązania, które byłoby w stanie uratować, znajdujący się na czerwonej liście UNESCO, jako język zdecydowanie zagrożony (definitely endangered9), dolnołużycki. Wymieniłam następujące działania: podwyższenie prestiżu j. dolnołużyckiego poprzez działania osób z życia politycznego w tej sprawie, takich jak np. burmistrz miasta Chociebuża itd., utworzenie perspektywy zawodowej dla młodych ludzi, związanej ze znajomością j. dolnołużyckiego, zmiana statusu j. serbskiego z przedmiotu fakultatywnego, na przedmiot obowiązkowy dla wszystkich uczniów (bez względu na pochodzenie) od przedszkola do matury (aby to osiągnąć potrzeba nauczycieli), zwerbowanie nauczycieli, gotowych nauczyć się dolnołużyckiego w krajach słowiańskich jak np. Polska, Ukraina itd. oraz pielęgnowanie j. dolnołużyckiego w rodzinie, która z definicji jest przecież podstawową i pierwotną, grupą życia społecznego, kształtującą kolejne pokolenia.

1Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg (Sorben/Wenden-Gesetz – SWG) vom 7. Juli 1994, (GVBl.I/94, [Nr. 21], S.294), Ustawa o wytycznych dotyczących praw Serbów/Wendów w landzie Brandenburgia, dokument dostępny online.

2 Nowak-Njechorński M., Życie pisane i malowane, tł.. Marciniak St., Warszawa 1989, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s.246.

3MDR Sachsen, Lausitzdorf Mühlrose muss Braunkohle weichen, https://www.mdr.de/sachsen/bautzen/goerlitz-weisswasser-zittau/muehlrose-wird-abgebaggert-100.html, artykuł z dnia 14.02.2019, dostęp z dnia 12.06.2019.

4 Kaulfürstowa J., Bemühungen des WITAJ-Sprachzentrums um den Erhalt und die Verbreitung der sorbischen Sprache, https://www.witaj-sprachzentrum.de/wp-content/uploads/sites/3/2016/06/Dzelawosc_RCW_ne-Dzelawosc_RCW_ne.pdf, dostęp z dnia 09.06.2019.

5 Universität Leipzig, Institut für Sorabistik, Abschlussbericht zur WITAJ-Evaluation, https://sorb.philol.uni-leipzig.de/start/aktuelles/details/news-id/6695/, data publikacji 06.12.2018, dostęp z dnia 12.06.2019.

6 Lausitzer Rundschau, Gespräch über wendische Sprache, https://www.lr-online.de/lausitz/cottbus/rbb-laedt-zu-gespraech-ueber-wendische-sprache-im-stadthaus-in-cottbus-ein_aid-39208975, dostęp z dnia 12.06.2019.

7 RBB online, Magazyn Łużyca, https://www.rbb-online.de/luzyca/, dostęp z dnia 12.06.2019.

8Chodzi o ankietę pn. „Jo!Za Tebje 2.0”, http://jozatebje.de/, dostęp z dnia 10.06.2019.

9 UNESCO, Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger, http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php, dostęp z dnia 11.06.2019.

Justyna Michniuk jest absolwentką stosunków międzynarodowych (specjalizacja niemcoznawstwo) oraz filologii słowiańskiej (j. serbski i bułgarski) na UMK w Toruniu, a także kursów doskonalenia zawodowego o tematyce logistyka i handel zagraniczny przy Izbie Przemysłowo-Handlowej w Hamburgu.  Zawodowo umacnia dobre stosunki polsko-niemieckie oraz pisze teksty do różnych czasopism i dla portali internetowych o tematyce etnologicznej, etnograficznej, ludoznawczej, antropologicznej itp.

Przed pierszim gwizdkã – rëchtowanié do sezonu w Lidze Bùczczi

Tidzéń òstôł do jinaùgùracje Kaszëbsczi Lidżi Bùczczi. Czãżkò przewidzec, chto wëjedze z Lëzëna z pierszima pùnktama. Przëzdrzimë sã, jak same karna widzą przebiég pierszich meczów.

– Brusë, wasza òbrona mdze wëzdrzała jak te pôluszczi – gôdô na filmikù Kristión Andriskòwsczi (Òska Lëzëno), pò czim łómie słoną przegrizkã. Pò wdzydzczich rozgriwkach mòżemë gadac ò tradicji szpòrtownégò grożeniô so w spòlëznowëch mediach przed meczama. Slédną razą równak te grozbë czerowóné do karna Krëbanë Brusë nie wërzasłë jich. Jak mdze terô? W Krëbanach ògłosëlë wiôlgą mòbilizacjã i rôczëlë na trening nowëch miónkarzów. Jak zapòwiôdô kapténa karna Miklôsz Ridiger – to nie òbniżi kwalitetu spòrtowców.

– Më robimë karno bez słabëch pùnktów… Nikògò ni mómë strach. Czwiczimë takticzi, jaczich nicht na òczë ni mô widzoné – dërno zapòwiôdô przedstôwca pôłniowégò karna.
Pòprawã òbiecëje Gromówka Żukòwò, jakô zdzywiła wszëtczich w turnerze tradicjowégò wariańtu we Wdzydzach slédnym placã.

– Nama zafelało kluczowégò zmiennika. Më dërch rozwijómë sztrategiã, wëzbiwómë sã lëchich zwëków, a ùczimë tëch, co dôwają brzôd – dobëca. Më ni mómë stracha procëmników, jesmë zdeterminowóny i w pòszëkù, cobë pòkazac, na co pò prôwdze stac Gromówkã Żukòwò – klarëje Tomôsz Pòłomsczi. Mòcnym pùnktã Czerwònëch mòże bëc Dawid Drążkòwsczi, jaczi wzmòcni skłôd ju w Lëzënie.

Jinaùgùracjô Kaszëbsczi Lidżi Bùczczi pòmòże òdpòwiedzec na pitania – Strzebielëno zaczinô dobrą passã czë miało szczescé we Wdzydzach? Żukòwò przëbôczi ò swòjëch ùmiejãtnoscach widocznëch na treningach, czë mdze za knôpa do bicô? Czegò pò prôwdze mòżemë sã spòdzewac pò bëńlach z Brus i czë Lëzëno òprócz faktu bëcô placã òdrodë tegò spòrtu mô sã czim pòchwalëc?
Plakat zapòwiôdający wëdarzenié krzikô do kibiców: “Twòrzimë historiã. Pòj z nama!” W jaką stronã ta historiô pùdze? Swiôdkã tegò na żëwò to mdze mógł bëc w sobòtã 17.08.2019 ò 1:00 pp na lëzyńsczim sztadionie.

Spòrtowô sensacjô we Wdzydzach

Kùńcowô tabela rozgriwków bùczczi we Wdzydzach wëzdrzi jak òdwróconô do górë nogama. Nicht sã nie spòdzéwôł dobëcô debiutańtów z Brus, a przédny kańdidat do pùcharu – Żukòwò stanãło za pòdium.


Turnér bùczczi rozgriwóny na terenie Mùzeùm we Wdzydzach miôł barżi tradicyjny przebiég. Czãższô bala do palańta trôfiała do pùnktzonów wëznaczonëch pòwrozama. Na bòjiszczu sã stawiłë 4 karna: Żukòwò, Krëbanë Brusë, Strzebielëno i Gùmisze Wejrowò. Kòżdi skłôd òprócz Krëbanów miôł w swòjim składze doswiôdczonëch miónkarzów. Rozgriwczi w systemie “kòżdi z kòżdim” ùstalëłë, jaczé pôrë wëstąpią w meczach ò 3 plac i we finale.

Brusczé karno dobiwców


Spòrtowi dzél Wdzydzczégò Jôrmarkù òdemkło pòtkanié Brusów i Strzebielëna. Krëbanë, jaczi grelë w biôłëch kòszulkach, baro flot delë sã pòznac jakno kòndicyjno dobri spòrtówcowie i jich przëchwëtiwanié balë we westrzódkù pòla ë chiżé kòntrë lewą stroną nie dałë niżódnëch szansów gòscóm z Nordë. W drëdżim pòtkanim naprocëm se stanãlë Gùmisze i Żukòwò. Ti drëdzë wëzwëskelë swòje ùmiejãtnoscë graniô górą, a stałé wëjimczi grë zdecydowałë ò dobëcym. Sensacją numer jeden bëła dobrô gra Strzebielënianów. Dołączenié do składu Patrika Willë, jaczi ùprawił tempò grë, a techniczné ùmiejãtnoscë Riszarda Machòla ë Zdzysława Willë dałë jima przewôgã w meczu z Żukòwã. W Żukòwie na pòchwałã zasłëgiwô òbrona Radosława Pòłomsczégò ë wëmiana balë górą jegò bracynë Tomasza z Karolã Kùnikòwsczim. Gùmisze, w jaczich składze grelë ùczãstnicë Turneru Fanë 2018 – Tomôsz i Karól Czapòwie nie wiedzelë so radë z procëmnikama, aż do czasu meczu z Brusama. Prowadzącô w tabelë ekipa Miklôsza Ridigera nie òczarzëła dobri òbronë Wejrowianów, a chùtczé bale bëłë przechwëtiwóné i delegòwóné z distansu w pùnktzonã pôłniowców, abò rozgriwóné w pòzycyjnëch atakach. Ten mecz nie zmienił równak sytuacje miónkarzów z Nordë i we finałowim etapie òsta jima biôtka ò trzecy plac. Pierszô pòłowa pòtkaniô z Żukòwã szła baro dobrze aż do òstatnëch sekùńdów. Kòntrola grë, dobré jinterwencje òbronë i dokładné pòdania dałë Gùmiszóm 4 pùnktë. W slédnëch sekùńdach Tomôsz Pòłomsczi równak sczerowôł balã w pùnktzonã za 3 pùnktë. Mecz sã skùńcził efektã 7:6 dlô Gùmiszów, co doprowadzëło do sensacje numer dwa – rewelacyjné techniczno i kòndicyjno Żukòwò wrôcô bez nôdgrodë. Sensacjã numer trzë dało sã ju przewidzec, chòc na minutã przed pierszim gwizdkã arbitra nicht przë zdrów rozëmie bë na to dëtków nie pòstawił. Krëbanë Brusë dobëłë Pùchar Wójta Gminë Kòscérzna i pòkôzałë, że ju nié le Norda mòże sã bùsznic dobrą grą w bùczkã. Domnik Zblewsczi, Łukôsz Kùbiszewsczi, Filip Rumel Czôrnowsczi, Dawid Rodzéń i Miklôsz Ridiger to skłôd dobiwców, jaczi òprócz pùcharu przëwiezlë… wiôlgą, drzewianą swiniã, jakno nôlepszi bùczkarze w tradicyjnym wariańce.


W ùprocëmnienim do halowëch mésterstwów swiata, we Wdzydzach nie bëło niżódnëch skôrgów na robòtã sãdzów. Przédnym rozsądzëcelã béł Kristión Andriskòwsczi, technicznym sãdzą Patrik Mùdlawa. Rozgriwczi zòrganizowałë: Mùzeùm Etnografny Park we Wdzydzach, Gmina Kòscérzna i firma PROCSB Adam Hebel.

Sensacyjny efekt to je téż prognostik na nôblëższé miesądze, w jaczich mô wësztartowac Liga Bùczczi w dzysdniowim ôrce. Całi czas mòżna zgłosëc swòje karno do administratorów facebookòwi stronë Kaszëbskô Liga Bùczczi i baro mòżlëwé, że zôs to debiutańë dobãdą nad tima, co z bùczką są zrzeszony òd zôczątkù ji òdrodë…

WYWIAD: J. Rompskiego narracja o narodzie kaszubskim

Rozmawiamy z dr Arturem Jabłońskim, autorem pracy Literacka narracja Jana Rompskiego o narodzie kaszubskim, która to rozprawa doktorska została napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Jolanty Tambor, autorki książki Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna

Skra: Artur Jabłoński w świecie kaszubskim znany jest jako działacz narodowy, samorządowiec, założyciel radia i dwujęzycznej szkoły podstawowej. Teraz poznajemy pana nowe oblicze: badacza-językoznawcy.  

Nie przesadzajmy. Jestem dopiero na początku drogi badacza. Mam za sobą 5 lat studiów doktoranckich, które rozpocząłem na AP w Słupsku w dziedzinie literaturoznawstwa, a skończyłem na Uniwersytecie Śląskim jako językoznawca. W kręgu moich zainteresowań znajdują się teksty kaszubskie, w szczególności teksty literackie, na podstawie których staram się odnaleźć odpowiedź na pytanie, co Kaszubi myślą i komunikują na zewnątrz na temat swojego pochodzenia, języka, terytorium zamieszkania, historii, przynależności narodowej. Rozpatruję te zagadnienia przede wszystkim w kontekście konstruowania (rekonstruowania) podmiotowości Kaszubów. 

Skra: W swojej dysertacji sięgnął pan po teksty Jana Rompskiego.

Tak. Jan Rompski to ważny przedstawiciel grupy ideowo-literackiej Zrzeszyńców, która odcisnęła wyraźne piętno na kaszubskiej polityce językowej oraz wielu innych istotnych kwestiach społecznych i politycznych, a przede wszystkim stała na stanowisku narodowego statusu wspólnoty kaszubskiej. Nie bez znaczenia dla wyboru tematu rozprawy była moja pozanaukowa aktywność w ruchu kaszubskim, twórcze dokonania w dziedzinie literatury oraz to, iż podzielam pogląd, że szansą dla języka i kultury kaszubskiej jest rozwój tożsamości narodowej Kaszubów.

Jan Rómpskji (pol. Jan Rompski), ur. 1913, zm. 1969

Skra: Jaki cel postawił pan rozpoczynając swoje badania, których odzwierciedleniem jest pana rozprawa? 

Zamierzeniem pracy Literacka narracja Jana Rompskiego o narodzie kaszubskim było przeanalizowanie i zrekonstruowanie, w jaki sposób Jan Rompski (1913-1969) rozumiał pojęcie narodu kaszubskiego. Rozprawa miała przynieść odpowiedzi na pytanie, jak definiował to pojęcie, co je determinuje i jakie są jego wyznaczniki. Czy owe wyznaczniki stanowią zbiór otwarty, czy zamknięty? Które z elementów mozaiki terminu naród twórca uznawał za konieczne? Zadanie, które postawiłem przed sobą, polegało na odkodowaniu zawartych w tekstach J. Rompskiego jego wyobrażeń i sądów. 

Poszukiwania te zostały podjęte w perspektywie założeń i myśli sformułowanych przez ideowo-literacką grupę Zrzeszyńców, ale skupiłem się na interpretacji tekstów Jana Rompskiego, a nie innych Zrzeszyńców, ponieważ uznałem, że po pierwsze: Jan Rompski był jednym z głównych ideologów Zrzeszyńców – pod koniec lat 30. XX w. zdecydowanie przejął duchowe przewodnictwo w grupie, a po drugie: pisarstwo Jana Rompskiego było projektem zdeterminowanym narodowościowo, tak przemyślanym, by przenieść na wszystkich Kaszubów narodowe aspiracje grupy inteligenckiej. Ten autorski zamysł odzwierciedla forma utworów i ich treść, a problematyka narodu pozostaje najważniejszym motywem tych tekstów.

Skra: Wśród Zrzeszyńców liderami byli Aleksander Labuda i Jan Trepczyk. Rompski jest chyba postacią nieco mniej znaną… 

Był najmłodszy z nich, ale uważam, że pod koniec lat 30. XX wieku, to on objął ideowe przywództwo w ideowo-literackiej grupie Zrzeszyńców. Zadebiutował w 1933 r. jako poeta, a jego poezja – tworzona w duchu romantycznym – miała za zadanie wskrzesić narodowe aspiracje Kaszubów, podobnie jak przedwojenny dramat Vzénjik Arkonë, w którym autor określił m.in. rolę inteligencji kaszubskiej, mającej poprowadzić lud do kulturowego odrodzenia. Jego teksty publicystyczne drukowane na łamach gazety “Zrzesz Kaszëbskô” pod koniec lat 30. XX wieku, o których można napisać, że miały wymiar społeczno-filozoficzny, zwiastują jednak bliski rozbrat pisarza z ideą romantyczną. Nastąpił on ostatecznie na kartach napisanej w 1943 r. powieści Wurvanô Spjéva, której główny bohater przechodzi pozytywistyczną przemianę i świadom jest ogromu pracy u podstaw, jaką winna wykonać kaszubska inteligencja odpowiedzialna za przyszłość swojego narodu. Dotyczy to przede wszystkim rozwój języka, poczucia tożsamości, rozumienia obywatelskości, czy zbiorowej pamięci historycznej. 

Odrębny rozdział w twórczości Jana Rompskiego stanowią jego wiersze z czasu wojny, a szczególnie poezja obozowa, stworzona podczas pobytu pisarza w KL Stutthof, gdzie przebywał od marca 1944 r. do początku maja 1945 r. Jeśli we wcześniejszych utworach Rompskiego odnaleźć można cień wątpliwości, co do tego, czy współpraca z Polakami i obywatelstwo polskie są jedynym wyborem dla Kaszubów, to w obliczu wojennych cierpień, wspólnota losów Kaszubów i Polaków zdaje się bezdyskusyjna. Jan Rompski potwierdza to w powojennych tekstach publicystycznych i stara się tę myśl niejako zracjonalizować w swoich licznych dramatach napisanych pod koniec lat 40. i w latach 50. dwudziestego stulecia. Rompski, jako człowiek niezwykle aktywny w ruchu kaszubski i jednocześnie etnograf z ogromną pasją do swego zawodu, literaturę traktował jako medium i chciał poprzez nią komunikować się z czytelnikiem, a także widzem, w przypadku sztuk scenicznych.              

Skra: Co chciał pan osiągnąć poświęcając Janowi Rompskiemu swoje badania?

Chciałem, by moja rozprawa dostarczyła w znacznej mierze nowych, a przynajmniej bardziej usystematyzowanych informacji i wiedzy na założony temat. Poddałem oglądowi teksty programowe – artykuły publikowane w prasie, okolicznościowe referaty, a także notatki znajdujące się w materiałach, stanowiących spuściznę po Janie Rompskim, która przechowywana jest w Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie (Kurowska, Skwarło 2005). Ale najistotniejsze były dla mnie utwory literackie pisarza – jego proza, dramaty i poezja. Wszystkie one zachowane są w rękopisach lub w maszynopisach, większość z nich została również wydana. Nieopublikowana dotąd pozostaje powieść Jana Rompskiego Wurvanô spjéva. Twórczość autora drukowana była w piśmie „Zrzesz Kaszëbskô” w latach 1933-1939 oraz w powojennej edycji tej gazety, ukazującej się w latach 1945-1947, a także w „Chëczë”, dodatku literackim do tego wydawnictwa. Jedno opowiadanie i fragment utworu Wurvanô spjéva opublikował w latach 70. miesięcznik „Pomerania”, w roku 1970 wyszedł drukiem tomik poezji Pòmión zwònów, a kolejny zatytułowany Wiérzte wydano w 1980 r. Ponadto poezja J. Rompskiego znalazła się we wspólnym z Janem Trepczykiem i Aleksandrem Labudą tomiku Kaszëbskji pjesnjôk z 1935 r. oraz w kilku antologiach wydanych w 2. połowie XX stulecia i w XXI wieku. W 1987 r. opublikowano dramat J. Rompskiego Jô chcą na swiat. Niewątpliwie największym osiągnięciem w kontekście wydań twórczości tego autora, są wspomniane już dwa tomy Biblioteki Pisarzy Kaszubskich: Dramaty kaszubskie oraz Poezja Zrzeszyńców w opracowaniu językoznawców, literaturoznawców i historyków z Instytutu Kaszubskiego w Gdańsku. 

Hybrydowy z założenia plan metodologiczny rozprawy, wyznaczyły wszystkie przyjęte w omówieniach teorie i definicje, dotyczące pojęć takich, jak: naród, język, tożsamość. Musiał on zmieścić zaakceptowane rozumienie ich znaczeń, co usytuowało rozważania w działaniach antropologii, teorii kulturowych i kulturowo-socjologicznych. Pozwoliło to również na korzystanie z koncepcji językoznawczych, socjo- i etnolingwistycznych, ekolingwistycznych i nowoczesnej socjologii języka. Uczyniło koniecznym wykorzystanie metod socjologii literatury i analizy tekstu kultury, i wreszcie kazało sięgnąć po analizę dyskursu – ściślej: krytyczną analizę dyskursu, która koncentruje się na aspektach politycznych i społecznych. Za Teunem van Dijkiem, holenderskim teoretykiem krytycznej analizy dyskursu, przyjąłem w tej rozprawie, iż język stał się ważny dla wyznaczenia relacji między tekstami a strukturami społecznymi – przenoszoną treścią oraz percepcją odbiorców. 

Badacz ów twierdzi, że „teksty, podobnie jak wypowiedzi, również mają swych użytkowników, a mianowicie autorów i czytelników. Możemy więc też mówić o komunikacji pisemnej, choć jej uczestnicy nie kontaktują się ze sobą twarzą w twarz, a czytelnicy bardziej pasywnie uczestniczą w interakcji”. Jan Rompski, nie mając w czasach, w których żył, innej możliwości (może poza radiem, które wykorzystywał sporadycznie), rozumiał swoją pisaną twórczość jako narzędzie komunikacji. W ślad za rozważaniami Artura Stęplewskiego, z kolei, działania Jana Rompskiego starałem się rozumieć jako podjęcie przez aktywnego uczestnika dyskursu próby kreacji rzeczywistości poprzez wprowadzenie do istniejącej już wizji świata nowych elementów, mitologemów tworzonego kanonu kultury – narodu.

Skra: Jakie ustalenia i wnioski płyną z pana odczytania tekstów Jana Rompskiego? 

Narracja Jana Rompskiego o narodzie stanowi ponadczasową wykładnię kaszubskości. Wydaje się, że twórca proponuje, by naród odczytywać jako otwarty zbiór cech, do którego należą w szczególności odniesienia do terytorium, języka, historii, kultury czy obywatelstwa. Można je zawrzeć w kilku punktach: 

  1. odrębność językowa – jako fakt lingwistyczny, ale także fakt polityczno-społeczny;
  2. świadomość ziemi – własnego terytorium na południowym brzegu Bałtyku;
  3. odrębność kultury duchowej i materialnej; 
  4. wspólnota pamięci historycznej; 
  5. poczucie obywatelskości, polegającej na podmiotowym zaangażowaniu się Kaszubów w sprawy własnej wspólnoty narodowej i państwa polskiego jednocześnie. 

Mam świadomość pogłosu współczesnych dyskusji o charakterze tożsamościowym toczonych przez działaczy kaszubskich, słyszalnego niekiedy w mojej rozprawie. Z rozmysłem wkomponowałem go w tekst, by rozciągnąć opowieść Jana Rompskiego, jednego z głównych ideologów Zrzeszyńców, aż po współczesność.

Nie bójmy się być Kaszubą, Serbem Łużyckim czy góralem, gdziekolwiek jesteśmy

Kilka lat temu na międzynarodowej konferencji naukowej poświęconej tematyce Europy Środkowo-Wschodniej, poruszyłam temat Łużyc, zadając zgromadzonym retoryczne pytanie, stanowiące jednocześnie tytuł mojego referatu*. Czy Łużyce to skansen, czyli przestrzeń muzealna, gdzie pokazuje się jakiś egzotyczny lud o interesujących obrzędach, czy może region, gdzie stare tradycje wciąż są żywe? Podróżując od ponad dziesięciu lat na Łużyce Górne i Dolne, zdążyłam poznać nie tylko ich dzieje z perspektywy historycznej, lecz przede wszystkim z punktu widzenia zwykłego człowieka. To spojrzenie oddolne i prywatny kontakt z Serbami Łużyckimi nauczyły mnie więcej niż godziny spędzone w czytelni biblioteki uniwersyteckiej na badaniach źródeł wtórych.

„Przyszłość potrzebuje korzeni”, Budyšin, 2014, fot. Macéj Bańdur

Podobne pytanie można by było sformułować, odnosząc się do Kaszub, które jako region poznałam podczas studiów na UMK w Toruniu. W moim roczniku było dużo osób, które pochodziły z Brus i zdawały maturę w Kaszubskim LO. W rozmowach z tymi ludźmi miałam dziwne wrażenie, że nie chcą bądź nie potrafią manifestować swojej kaszubskości na zewnątrz. Wiem, że we własnym, zamkniętym środowisku rozmawiali po kaszubsku i czuli się swobodnie, przy nas jednak posługiwali się jedynie językiem polskim. Pochodzę z Beskidu Żywieckiego, miejsca gdzie również kultywujemy własne, stare zwyczaje i mówimy gwarą górali żywieckich, różniącą się od wsi do wsi wymową i słownictwem. Gwary używałam jednak od zawsze jedynie w domu rodzinnym, ewentualnie do rozmów z sąsiadami. Z moimi rówieśnikami zawsze wybierałam polski język potoczny, bez śladu naszych, góralskich, naleciałości. Dlatego wtedy wydawało mi się, że doskonale rozumiem, dlaczego znajomi Kaszubi chcą pozostać w ukryciu i nie afiszują się ze swoją, odrębną przecież, kulturą i językiem. Dzisiaj wiem, że taki czarno-biały obraz świata wynieśliśmy ze szkoły, gdzie uczono nas mówić piękną polszczyzną, a gwary, dialekty czy też języki inne niż „ojczyzna-polszczyzna” spychane były na drugi plan. W życiu publicznym używało się ich jedynie w określonych kontekstach, np. w Żywcu podczas jakiegoś wydarzenia kulturalnego, kiedy nierzadko ludzie nieznający gwary z domu próbowali się nią posługiwać na scenie, z bardzo komicznym zresztą efektem. Poza tym w oficjalnej komunikacji królował słownikowy j. polski. Gwara była również postrzegana jako coś gorszego, kojarzącego się głównie z wsią, kapliczką Chrystusa Frasobliwego na rozstaju dróg, jakimiś wycinankami, kolorowymi strojami i kobietami w chustkach na głowach.

Podobną postawę przybierali Serbowie Łużyccy, którym przez wieki łatwiej było osiągnąć awans społeczny, mówiąc po niemiecku, niż w swoim słowiańskim języku. Wielu Serbów Łużyckich wyparło się swojej tożsamości na zewnątrz, zamykając ją w wąskim kręgu rodzinnym lub całkowicie ją porzucając. Doprowadziło to z czasem do postępującej germanizacji oraz zaniku języków łużyckich w codziennych rozmowach; w szkole, w pracy czy w urzędzie. Doskonale pamiętam słowa znajomego, ojca dwójki nastolatków, który podsłuchiwał rozmowy swoich pociech i z przerażeniem odkrył, że gdy tylko zostają sami, przechodzą z górnołużyckiego na niemiecki. Próbując dowiedzieć się, na ile Serbowie mogą używać swojego prawa do używania języka łużyckiego w urzędach na konkretnym, ściśle określonym przez prawo obszarze, kilka lat temu ruszyłam nawet w teren. Wielu urzędników, ale i samych Serbów Łużyckich, powiedziało mi wtedy, że łatwiej im załatwić formalności po niemiecku. Odrębna kwestia to znalezienie urzędnika władającego płynnie górno- lub dolnołużyckim**.

Od tamtego czasu kilka rzeczy się zmieniło. Narodziły się nowe, lokalne inicjatywy zarówno dla gwar polskich, jak i dla języka kaszubskiego i języków łużyckich. Wiele osób nosi jednak wciąż w sobie zakodowany od pokoleń kompleks niższości dla mowy odrębnej od oficjalnego języka państwowego. Uważam, że należy odrzucić to stare myślenie i wyjść na barykady, walcząc o równouprawnienie dla wielojęzyczności. Świadomość tych zmian powinna mieć odzwierciedlenie w programie szkolnym, aby żadne dziecko, a potem nastolatek i dorosły, nie czuło się gorsze, lecz z dumą odnosiło się do swojej tożsamości regionalnej czy podwójnej tożsamości narodowej. Nie bójmy się być Kaszubem, góralem czy Serbem Łużyckim, gdziekolwiek jesteśmy!

*Michniuk J., Modern Lusatia. Skansen or living traditions of the region? National consciousness of citizens and minority rights in times of increasing globalization and unification of culture [w:] Central Europe on the Threshold of the 21st Century: Interdisciplinary Perspectives on Challenges in Politics and Society, Cambridge Scholar Pubishing, red. Czechowska L., Olszewski K., Newcastle upon Tyne 2012.

**Michniuk J., Rěčiće wy serbsce? Język serbołużycki w niemieckich urzędach. Teoria i praktyka [w:] Myśl.pl, Nr 23 (2/2012).

Justyna Michniuk jest absolwentką stosunków międzynarodowych (specjalizacja niemcoznawstwo) oraz filologii słowiańskiej (j. serbski i bułgarski) na UMK w Toruniu, a także kursów doskonalenia zawodowego o tematyce logistyka i handel zagraniczny przy Izbie Przemysłowo-Handlowej w Hamburgu.  Zawodowo umacnia dobre stosunki polsko-niemieckie oraz pisze teksty do różnych czasopism i dla portali internetowych o tematyce etnologicznej, etnograficznej, ludoznawczej, antropologicznej itp.

Pismo w dyskursie narodowym

Refleksje po lekturze książki Artura Stęplewskiego

Dla mnie, osoby od 30 lat uczestniczącej w procesie standaryzacji języka kaszubskiego z perspektywy dziennikarza i literata, książka Artura Stęplewskiego „Semioza pisma. Cyrylica i łacinka w serbskim i chorwackim dyskursie narodowym na tle słowiańskim” jest swego rodzaju odkryciem nowego/starego terytorium, po którym stąpałem od dawna, kierując się intuicją i doświadczeniem, lecz nie potrafiłem do końca go nazwać i opisać. To lektura dla każdego – językoznawców i laików w tej dziedzinie, i choć Kaszubi i język kaszubski pojawiają się na kartach tej książki jedynie w sposób kontekstowy, to warto po nią sięgnąć, by wiedzieć, że nasze problemy z językiem, jego ortografią i standaryzacją nie są niczym wyjątkowym w świecie słowiańskim.

Pierwsza część publikacji omawia pismo jako „obraz języka i znak kultury”, zaś druga poświęcona jest „słowiańskim zmaganiom z pismem i grafią”. Najwięcej miejsca autor poświęca, oczywiście, casusom serbskiego i chorwackiego – opierając się na najnowszych XX- oraz XXI-wiecznych przykładach tych dyskursów narodowych, ale jednocześnie umiejętnie sięga po szeroką paletę przykładów z dyskursów innych narodów słowiańskich: tych najdawniejszych, pansłowiańskich wizji jednego języka z wieloma narzeczami, jak również tych najnowszych, śląskich dążeń do ustandaryzowania własnego etnolektu.

W kontekście pansłowiańskim, dla czytelnika Kaszuby, ciekawe wydają się ocena postaci i opis ideologii Aleksandra Hilferdinga. Artur Stęplewski nazywa go „postacią pierwszoplanową w świecie słowiańskim, którą z czasem jednak wymazywała historiografia rosyjska”, a jego działania na Kowieńszczyźnie, Żmudzi, na Kaszubach i wśród Słowian południowych określa jako przejaw rusyfikacji, mającej „wzmacniać pozycję Rosji i rozszerzać jej strefy wpływu”. Z równie dużą uwagą czyta się o tezach, jakie formował Ján Kollár, którego założenie, „że wszyscy oświeceni Słowianie będą studiować staro-cerkiewno-słowiański, aby poznawać zasady gramatyki i leksyki słowiańskiej”, co zbliży ich „do rozumienia innych narzeczy współczesnych, nie tracąc (w każdym razie w początkowym okresie formowania się wspólnej kultury Słowian) indywidualnych, etnicznych cech językowych”, autor książki określa jako poszukiwanie „złotego środka”.

Pisząc o próbach tworzenia zasad normatywnych dla śląszczyzny, A. Stęplewski obszernie omawia „projekt ortograficzny” prowadzony pod kierownictwem Jolanty Tambor. Swoje uwagi na ten temat autor książki kończy następującym stwierdzeniem: „Działacze śląscy, przewidując, że proces normalizowania idiomu wymaga wielu lat pracy związanej m.in. z obserwacją praktyki codziennej w stosowaniu ortografii, przyjęli – co stanowi rzadkość w procesach narodowotwórczych – nieograniczony czas przyswajania normy graficznej. Najprawdopodobniej wynika to z faktu, że idiom śląski, wobec braku akceptacji przez władze i parlament polski, nie stanie się w najbliższym czasie przedmiotem szkolnego nauczania”.

Czy, w związku z tym, ortografia języków będących „przedmiotem szkolnego nauczania” nie jest poddawana zmianom i modyfikowana? Historia i współczesność narodów słowiańskich, widziana w kontekście ich zmagań z pismem i grafią, od Bałtyku po Morze Czarne pokazuje, że procesy takie zachodzą permanentnie, chociaż nie bezboleśnie. Piszę o tym, ponieważ podobne dyskusje toczone są na Kaszubach, od czasu stworzenia pierwszej ortografii przez Floriana Ceynowę co kilkadziesiąt lat i wracają współcześnie w kontekście krytyki, z jaką spotykają się ustalenia komisji do spraw pisowni z 1996 r. Coraz głośniej podnoszona jest kwestia potrzeby modyfikacji zapisu języka kaszubskiego w stronę jego „klasycznej” ortografii, a więc tej stosowanej przez Aleksandra Majkowskiego w „Żëcim ë przigòdach Remùsa” czy Zrzeszyńców w piśmie „Zrzesz Kaszëbskô”, a także Friedricha Lorentza w gazecie „Bënë ë Bùten” oraz w jakiejś mierze również przez redaktorów pisma „Tatczëzna”. Postulaty te podnoszą najmłodsi użytkownicy języka kaszubskiego: literaci, tłumacze, ludzie pióra, z Maciejem Bandurem, redaktorem pisma „Skra”, na czele.

Po lekturze pracy Artura Stęplewskiego, dającej tak szeroki słowiański kontekst, muszę przyznać, iż lepiej rozumiem roszczenia młodych Kaszubów i skłaniam się w stronę ich postulatów, mimo że jestem jednym z sygnatariuszy kompromisowego porozumienia w sprawie pisowni kaszubskiej z 1996 r. Myśląc w kategoriach kultury narodowej, pismu i jego grafii przypisuje bowiem rolę jednego z symboli scalających wspólnotę. Uważam, iż ortografia z 1996 r. spełniła swoją rolę, gdy chodziło o coś, co A. Stęplewski odnosi „do konieczności potwierdzenia wartości funkcjonalnych i estetycznych języka X wobec uznanych już, pozostałych języków”. Jest ona jednak, pomimo deklaracji towarzyszących podpisaniu wspomnianego porozumienia, wciąż ortografią opartą na założeniu, które za A. Stęplewskim, opisującym sytuację idiomu śląskiego, można parabolicznie scharakteryzować w ten sposób, że „ bierne nawyki szkolne (tzn. polskie) ułatwiają (…) wzrokowe identyfikowanie leksemów, jednak, z punktu widzenia językoznawstwa porównawczego i historycznego, stosując taką ortografię, [kaszubski – wtrącenie moje] nadal pozostanie dialektem lub derywatem polskiej odmiany ogólnej”.

Pamiętajmy, na co również zwraca uwagę autor omawianej publikacji, że „wbrew deklaracjom badaczy, którzy zakładali prymat języka werbalnego nad wersją wizualną, w praktyce analizie podlega graficzny obraz języka jako przykład jego bardziej świadomego i rozpowszechnionego użycia”. Zależy mi na rozwoju wspólnoty narodowej Kaszubów i dlatego uważam, że nie powinniśmy się bać tego, że pismo funkcjonować będzie jako znak naszego upodmiotowienia.

Ponad 280-stronicowa Publikacja „Semioza pisma. Cyrylica i łacinka w serbskim i chorwackim dyskursie narodowym na tle słowiańskim” autorstwa Artura Stęplewskiego, slawisty i polonisty z Zakładu Slawistyki Kulturoznawczej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, ukazała się pod koniec 2018 r. dzięki Wydawnictwu Naukowemu UAM.

Artur Stęplewski