Wszystkie wpisy, których autorem jest Macéj Bańdur

Kaszubski syndrom umniejszania swojej historii

Kiedy mowa jest o księciu polskim Mieszku, Chrzcie Polski, Polsce wczesnopiastowskiej czy początkach polskiej państwowości, nikomu powieka nawet nie drgnie, choć wszystkie te pojęcia są, mówiąc eufemistycznie, wielkimi i nieco naciąganymi uproszczeniami.

Zacznij mówić jednak o książętach kaszubskich i państwowości pomorskiej (czy, jak określał prof. G. Labuda, kaszubsko-lucickiej i kaszubsko-kociewskiej), o! Co to to nie, nie wiadomo, nic nie wiadomo, a czy ówcześni Pomorzanie mieli coś wspólnego z dzisiejszymi Kaszubami? A może wcale nie?

Mieszko nie był księciem Polaków, lecz Polan, a Chrzest Polski był w rzeczywistości chrztem jego ówczesnej dziedziny, czyli Wielkopolski i ziemi lubuskiej, a właściwie był chrztem Gniezna, a jeszcze precyzyjniej samego władcy i części jego świty. A jednak używa się tu terminu Polska jako skrótu myślowego i uproszczenia nie tylko dla celów propagandowych, ale także ze względu na to, że te postaci i wydarzenia są uważane za historię dzisiejszych Polaków, za dzieje ich protoplastów.

 

 

 

 

 

 

 

 

Wikimedia Commons

Nazwa Polak/Polacy weszła do obiegu dopiero w XV wieku, nie była używana przez żadne plemię polskie, a jednak nie mamy wątpliwości, że Wiślanie, Lędzianie czy Polanie byli przodkami Polaków i ich historia jest historią dzisiejszego narodu polskiego. Nikt nie toczy bojów o to, że skoro Mieszko nie nazywał się Polakiem, lecz Polaninem, to Polacy nie mają prawa go traktować jako część historii swojej wspólnoty.

Nazwa Kaszubi jest starsza. W 1238 r. książę zachodniopomorski Boguslav jest tytułowany dux Slauorum et Cassubie – książę Słowian i Kaszub, a żyjący w kolejnym stuleciu Barnim III był dux Cassuborum – księciem Kaszubów.

To prawda, że wschodniopomorscy Sobiesławice nie tytułowali się w ten sposób, zwali się książętami Pomorza. Nazwa Kaszubi jeszcze w XIII wieku dotyczyła głównie Pomorza Środkowego, w okolicach Kołobrzegu, Białogardu i Koszalina, choć widzimy, że już wtedy wybijała się na nazwę ponadplemienną i sukcesywnie rozprzestrzeniała na południe i wschód, tak że w XV wieku dotarła również na Pomorze Wschodnie.

Rozciągnięcie się nazwy jednego wpływowego plemienia na całą grupę to proces oczywiście doskonale znany, Anglia wzięła swą nazwę od plemienia Anglów, choć protoplastami Anglików byli również Jutowie oraz Sasi (stąd Wessex, Sussex itd.), co jednak nie przeszkadza do dzisiaj narodom celtyckim zwać Anglików Sasami właśnie (irl. Sasanaigh, szk. Sasanaich, wal. Saeson), tak jak Węgrzy do dziś Polaków zwą Lędzianami (Lengyelek).

Atlas dziejów Pomorza i jego mieszkańców – Kaszubów

Dzisiejsi Kaszubi nie pojawili się znikąd, nie napłynęli z zachodu w późnym średniowieczu. Wschodniopomorscy Kaszubi od wczesnego średniowiecza zamieszkują tereny zamieszkane przez siebie i dziś, choć nie od początku zwali się tym mianem. Plemiona pomorskie, będące wspólnotą językową i kulturową, posługiwały się różnymi nazwami lokalnymi od Szczecina po Gdańsk, jak Wolinianie, Pyrzyczanie, Drawianie, jednak dwie nazwy wybiły się na nazwy ponadplemienne: Kaszubi i Pomorzanie. Sobiesławice, dynastia wschodniopomorska, która utworzyła niepodległe księstwo ze stolicą w Gdańsku i nadała mu prawa miejskie, była dynastią kaszubską. Dobitnie świadczą o tym imiona noszone przez tych władców: Suantopolc i Wartislaw, które wykazują wybitnie kaszubskie cechy językowe w postaci grup TolT i TarT. Te same cechy od wczesnego średniowiecza są powszechne w nazwach miejscowych na terenach obecnie zamieszkałych przez Kaszubów*. Pomorzanie z tych terenów nie byli tajemniczym ludem, który istniał, ale nie wiadomo, co się z nim stało i czy miał coś wspólnego z dzisiejszymi Kaszubami. Nosili imiona wykazujące wybitnie kaszubskie cechy językowe, a ich ziemię cechuje ciągłość osadnicza i etniczna. Nie odnotowano na tych terenach pustki osadniczej czy wielkich migracji ludności, które miałyby w jakikolwiek sposób podważyć to, co rysuje się jako oczywiste.

Wszelkie próby podważania praw Kaszubów do traktowania średniowiecznych Pomorzan za swoich protoplastów to ekwilibrystyka słowna i pojęciowa.

*oczywiście należy pamiętać, że księstwo wschodniopomorskie w niektórych okresach sięgało aż po Nakło nad Notecią, więc obejmowało na południu i wschodzie również ziemie, które nie były rdzennie kaszubskie, stąd ukuty przez Labudę termin państwa kaszubsko-kociewskiego; podobnie księstwa zachodniopomorskie od czasu podbicia połabskich Wieletów i Ranów na Pomorzu Przednim określa się jako kaszubsko-lucickie

н’лем folk: vrocłavskji Lemkòvje przék wunifjikacëji (rozmòva)

Żëjõ v diaspòrze jú vjicé jak 70 lat. Mjimò przëmùszovëch vësedlenjóv v rozmajité partë novòdostónëch zém PRL, v tim do Pòmòrskjé, lemkòvskô kùltura ë jãzëk sã rozvjijajõ ë wodnalôżajõ svój môl v dzisdnjovim, njeletkjim dlô mjészëznóv, svjece. Mòcné lemkòvskjé spòle żëje dzisôdnja ve Vrocłavjú ë Njiżnim Szlõskú. Tamstõd sztamùje karno н’лем folk (n’lem folk, dosłovno: njé le folk), jakjé parłãczi jinspjiracëje tradicijnõ karpatorúsińskõ mùzikõ, zvãkji skrzëpjic a saksofònú z rockòvim brzëmjenjim elektriczné a basové gitarë ë svòjimi, autorskjimi tekstami. – Jidze wo to, cobë më sã rozvjijalë: jakò mjészëzna, jakò lëdze ë jakò artiscë. Cobë më czëlë, że to, co më robjimë, vnôszô cos do kùlturë – rzecze Дария Кузяк (Daria Kùzôk). – V czasach globalizacëjé kùlturë próbùjemë jic przék nji przez pòkôzovanjé svòjegò – dopòvjôdô Ольга Стариньска (Olga Starzińskô). Nódto н’лем folk tvòrzõ: Йоанна Пеляк (Joana Pelak), Матфій Стафіняк (Mateusz Stafjinjôk), Еляш Олесьнєвіч (Eliasz Wolesnjevjic) ë Марцін Войцєховскій (Môrcën Wojcechòvskji).


н’лем folk, Olga Starzińskô (basovô gitara) pjerszô wod levé, Daria Kùzôk (skrzëpjice, saksofón, spjév) drëgô wod pravé, fot. facebook.com/nlemfolk

Macéj Bańdur: Przëbaczëta, skõdkaż tak v calosci Lemkòvje sã vzãnë ve Vrocłavjú.

Дария Кузяк (Daria Kùzôk): Lemkòvje przëbëlë na Woddostóné Zemje pò Akcëji „Wisła” v 1947 rokú ë tak richtich jú jesmë na terenach Dólnégò Szlõska przez 70 lat, téj je to nasze drëgjé dodóm, a móże dlô njejednëch navetka pjerszé, bò to je môl, gdze më sã wurodzëlë ë gdze më żëjemë.

Ольга Стариньска (Olga Starzińskô): Më jesmë ta trzecô generacëjô pò przesedlenjim, téj nasza łõczba z górami sã wograńczô do seńtimantalnëch rézóv abò vëjazdóv na Lemkòvskjé Vatrë (Лемківска Ватра) abò jinszé rozegracëje, jakjé tamò sã wodbivajõ, ale mëszlã vjele nas mô dërch starëszkóv, jakji pamjãtajõ przesedlenjé, Akcëjõ „Wisła”, żëcé v górach, II svjatovõ wojnã ë czase przed – ë tam je nasza prôvdzëvô Wotczëzna. Chòcô më sã wurodzëlë jú na zôpadze, to sercã më dërch jesmë jesz v górach.

M. B.: Vëbaczëta kaléczenjé jãzëka: v jednim svòjim sztëczkú va spjévôta wó tim: Лемковину лем з фейсбука знаме – Lemkòvjinã më le z Facebooka znajemë…

D. K.: To je përznã humòristnô lëfórka, jakô na përznã rozdmùchóni ôrt gôdô wó tim, że młodô generacëjô Lemkóv nje chce sã bavjic, le mjilé przebivô v tim pòspjechú dzisdnjovégò svjata ë sedzi na spòlevëch médiach, ale to më spjévómë le pół-serio.

M. B.: Va jesta jú dzesõtkji lat na Njiżnim Szlõskú. Jakùż vama sã wudôvô wuchòvac vajã kùlturã, vaji jãzëk? Ceż vajú tak richtich trzimô pòspòle ë parlãczi?

D. K.: Mómë przikłôd v pòstacëji naszich przódkóv ë starëszkóv, jakji nóm barzo vjele pòvjôdajõ. To dô téż vjele lemkòvskjich organizacij, chtërnë pòmôgajõ v tim, cobë wuchòvac nã kùlturã. Jedna wod takjich to je Lemkòvskjé Karno Pjesnje a Túńca „Kyczera” (Лемківскій Ансамбль Пісні і Танця “Кычера”), chtërnegò ma wobje dvje z Olgõ jesma nôleżnjiczkama. To nje je blós karno, to je vjelgji ferejn, jakji sã zajimô téż wuchòvanjim historëjé, archivjizacëjõ. Më mómë tã nôvjikszõ biblotékã v Europje, a navetka na svjece…

O. S.: … jakô pòsôdô archiv a volumjinë na témã szërok rozmjónégò lemkòvstva. Më, jakò ferejn, provadzimë téż artisticznõ aktivnosc, mjedzë jinëmi przez organizacëjõ mjedzënôrodnégò folkloristnégò festivalú, na jakji czãsto rôczimë drëgjé nôrodné mjészëznë. Rôczimë karna z całégò svjata ë ze vszëtkjich krajóv, ale wosoblëvje pragnjemë gòscëc takjé, jakjé reprezeńtëjõ folklór mjészëznë. Temù pravje, że samë jesmë takõ mjészëznõ.

M. B.: Z binë va rzekla, że to je vôżné, cobë jãzëk a kùlturã pjastovac a wuchòvac, ale tak richtich chtos bë móg spëtac: dlôcz to je vôżné v dzisdnjovim svjece? Dlôcz to je vôżné dlô Vajú?

D. K.: Je to cos, co najú wodróżnjô wod drëgjich nôrodnosci.

O. S.: Cos, co najú v całosci jidentifjikùje. Mëszlã, że pòczëcé nôleżenjô kònkretni nôrodnosci abò nôrodni mjészëznje to je jedna wod tëch vażnjészich vôrtnosci v żëcim człovjeka. Przënômjé dlô najú, ma to tak czëjema. Kjéjbë ta vôrtnosc nje zajima tak vësokjégò môla v naji hierarchiji, téjbë ma te vszëtkjégò nje robjiła. Ale że to je dlô najú vôżné, ë to, mje sã zdaje, je defjinicëjô patrijotismù, temù robjimë vszëtkò, cobë wuchòvac nasze nôrodné pòczëcé. Tim barżé, że më jesmë v krajú mjészëznõ ë czim cãżé je wostac sobõ, tim vjicé dzejanjóv më mùszimë na to skjerovac. Wosoblëvje v tëch czasach zarô pò vësedlenjim, v czasach kòmùnismù, mëszlã, że nôcãżé bëło gadac wó tim, że chtos je Lemkã abò nôleżnjikã jakjékòlvjek jiné mjészëznë ë vnenczas pravje nôvjicé sã robjiło, cobë przék temù jednak to pòkazovac. Terôzkji czim lepszé mómë czase ë vjicé mòżnosci, tim barżé tendencëjô je takô, że cignjemë do wunifjikacëjé. To je takô tendencëjô, jakô je do vjidzenjô na całim svjece, efekt globalizacëjé. A më próbùjemë jic przék wunifjikacëjé przez pòkôzovanjé svòjegò.

M. B.: Téj lemkòvskô kùltura ë jãzëk to nje je blós Vaja pasëjô, to je cos vjicé.

D. K.: To jesmë më, tak richtich. To je cos, czegù ma bë nje rozmja wod se woddzelëc. To je dzél najú tak vjelgji ë tak vôżni, że ma bë mést nje rozmja żëc jinaczé, bez tegù. Je cãżkò to navetka nazvac.

M.B.: Ve vaji mùzice va parlãczita tradicijnõ lemkòvskõ mùzikã z novëmi kjerënkami, je v tim vjele rocka na prziklôd. Woddôvô to téż vaje zdrzenjé na kùlturã?

D.K.: Jo ë njé. Pò jednemù më bë chcelë jak nôvjérnjé wuchòvac nasz folklór, ale sõ wod te jinstitucëje jak na przikłôd pravje „Kyczera” ë tam më pòkazëjemë ten folklór ë baro to kòchómë, ale v naszim karnje më pòmëslëlë, że bë bëło vôrt jic krok v przódk. Czase sã mjenjajõ, svjat jidze v przódk ë je trzeba pamjãtac wo folklorze ë sã njim jinspjirovac, ale je vôrt tvòrzëc nové rzeczë, cobë më nje stojelë v placú. Jidze wo to, cobë më sã rozvjijalë: jakò mjészëzna, jakò lëdze ë jakò artiscë. Cobë më czëlë, że to, co më robjimë, vnôszô cos do kùlturë. Nje wopjérómë sã blós na tim, co vnjosłë do kùlturë na przikłôd nasze ómë.

O. S.: Ta nasza rozmajitosc sztilóv vëchôdô téż z te, że je nas v karnje kjile sztëk ë kòżdé mô svòjã vizëjõ ë svój gùst. Czasã sã sztridëjemë, v jakjim charakterze majõ bëc gróné ë spjévóné nasze sztëczkji. Dzél nas, v tim jô, je za mòcnjészim brzëmjenjim ë rockòvõ aranżacëjõ, a dzél bë mjilé grôł vjicé na folkòvò ë do zabavë.

M. B.: Va nadkjidnãla wo patrijotismje. Téj je mòżno parlãczëc bëcé pòlskjim wobëvatelã czë pòlskõ wobëvatelkõ z lemkòvskjim patrijotismã? Jô pitajã wó to téż v kònteksce kaszëbskjim, bò to dô vjele Kaszëbóv, chtërnim to sã zdaje problematiczné przëznac sã do kaszëbskjé nôrodnosce przez strach, że chtos jich veznje za separatistóv abò tak co.

O. S.: Jô jem dbë, że njima njiżódné przeszkòdë, cobë gadac wo se jakò wo wobëvatelú Pòlskji ë przedstôvce lemkòvskjé, kaszëbskjé abò jiné mjészëznë. Żëjemë v tim krajú ë z wurzãdú më jesmë wobëvatelami te państva, ale nódto më mómë svòjã vłôsnõ kùlturã, jakô je jinszô, nji móżemë te wukrëvac. Më sã różnjimë wod Pòlôchóv. Ale doch nje vepjérómë sã, że jesmë Pòlôchami, żëjemë v tim krajú. Jô mëszlã, że to je vszëtkò do pògòdzenjô.


н’лем folk – LemOnline

Lúd bez przińdzotë

Chdzeż më mdzemë v 20 lat wod terô? Dô to lëdzi, co wó tim mëszlõ? Mómë më jakjis plan? Ë nôvażnjészé: vjerzimë më dërch, że jesz mómë jakõ przińdzotã?

A móże vjerzimë, że przed 100 latama sã zdarzil jakji ôrt Fùkùyamòvewo kòńca historëjé? Kò ve vjele narracëjach pòkazëjõ Kaszëbóv zvjiksza jakò ten bjédni, germanizovóni lúd prostëch, pasivnëch gbùróv ë rëbôkóv, chtëren vjérno trëvô a le żdże jaż nastanje Pòlskô, ta krôjna szczestlëvòsce, a téj… në pravje, a téj co? „Czart znaje Rúsa”. „Pòlskô nastala, glúpëch nasrala”. „Chto gôdô pò-pòlskú, ten lże”. Takjima rzeczenjama nové realia zaczãłë sã szpéglovac v jãzëkú, pòlskô jistnosc sã pòkôza jednak nje bëc tak pjãknô ë kvjecim wobsëpónô jak jegòmòsc na kôzanjim zagvësnjôl, a historëjô njijak nje chca mjec kóńc. Vedle jinëch, drëgji finis historiae sã zdarzil v 2005 rokú. Véjtale, lëdze zbavni, na wostatk Pòlskô achtnã Kaszëbóv, je wuznóni jãzëk, mdze v szkòłach, wurzãdach ë na tôflach, tak stoji na papjerze ë ve Varszavje przëklepalë, a jak stoji na papjerze, téj je prôvdzëvô prôvda. Në dobrze, a téj co?

Të nôvjikszé dva kaszëbskjé ferejnë sã zdajõ mjec prosti plan. Kaszëbskò-Pòmòrskjé Zrzeszenjé zadbô, cobë wuczba kaszëbskjéwo trafja do jesz vjicé szkól, vëdô jesz vjicé wuczbòvnjikóv ë zajiniciuje stôvjanjé jesz vjicé dëbeltjãzëkòvëch tôflóv na drogach. Kaszëbskô Jednota téż zadbô wo stôvjanjé tôflóv, a nódto mdze dokòniva, że Kaszëbji zaslúgùjõ na sztatus etnjiczné mjészëznë, a za deklarovanjé kaszëbskjé nôrodnosce móże jednak nje je nót njikòwo wobskarżac wo separatism. Vôżné spravë, prôvda, ale téj co?

Mést anjé sami dzejarze nje vjerzõ, że chòcbë v kòżdërni szkòli na Kaszëbach wuczëlë pò trzë gòdzënë v tidzenjú kaszëbskjéwo, a Pòlskô przëzna Kaszëbóm sztatus etnjiczné mjészëznë ë dodôvkòvi strëmjénj dëtkóv vspjar kùlturalné projektë, to generacëje mlodëch nôgle sã veznõ do kaszëbjiznë ë „pònjesõ naji vjid”, tak jak chcôł Jan Trepczik.

Ale jakji vjid ë dokõdkaż pònjesõ? Nôród parlãczi njé le blós pòspólnô przeszłota, ale téż pòspólnô vizëjô przińdzotë. Té Kaszëbji nji majõ. Vszëtkji vektorë dzejanjô sõ dopjérze skjerovóné na achtnjenjé przeszłotë ë jé rejinterpretovanjé. Pamjõtkòvé tôfle, benefjise, nôdgrodë, bjografje, woprôcovanja. Jak starc, chtëren chce pò kóńc żëvòta sã rozrechòvac ze svòjim żëcim ë zeżorgac wostatné spravë. Navetka wuczba jãzëka zdaje sã bëc wobrechòvónô „cobë dzecë vjedzałë, jakùż jich starëszkòvje gôdalë”. Njé rozvjicé, njé ekspansëjô, ale stagnacëjô, przedërchanjé, pamjãc. Kjéjbë v Pòlsce chto zrobjil kònkùrs pòlskjéwo jãzëka „aby nie zapomnieć mowy dziadków”, lëdze bë robjilë vjelgjé woczë. Më tú jesmë nôlożen takjéwo nastavjenjô. Plënje jú v naszich żëlach wospónõ, stëdnõcõ krëvjõ.

Ale jakùż jã zrëszëc ë signõc rãkõ ë wokã dalé, kjéj nôvjikszima njedrëchama emancipòvanjô sã samòjidentifjikacëjé Kaszëbóv ë jich kùlturë sõ sami Kaszëbji? Jeden senatór njedôvno pòróvnôl Kaszëbóv do Valijczikóv ë rzek z nôdzejõ, że ë kòl nas sã wudô wuchòvac jãzëk tak jak kòl tëch drëgjich. Kaszëbji jednak sõ diametralno jinszi wod Valijczikóv. Kjéj ti zaklôdelë woprzéczkji na sztrasach, blokòvalë mòstë, rzõdové bùdinkji ë nadavczé antenë radiové v bùńce procëm diskriminovanjô valijskjéwo jãzëka, kaszëbskjé elitë sã sztridovalë mjedzë sobõ, czë kaszëbjizna je jãzëk czë dialekt ë czë to sã v calosci slëchô, żebë mja jinszõ jak pòlskô ortografjijõ, a celebrovóni latos dzejôrz tlomaczil vnenczas nôrodnõ epòpejã z „gwary kaszubskiej”.

Bò Kaszëbji doch takji nje sõ, Kaszëbji sã nje bùńtëjõ, dobri Kaszëba sedzi sztël a „vjé svòje ë robji svòje”. Navetka jeżlë to doprovadzi do zgúbjenjô vszëtkjégò, co stanovji, że Kaszëba je Kaszëbõ. Njevôżné, że jãzëk ë tak vëmjérô. Że mjasta vjedno barżé sã pòlonizëjõ, a z njimi jich tak zvóné sypialnie, Mòstë, Réda, Rëmjô, Banjino… Njevôżné, że mlodi masami wodszmërgùjõ kaszëbskõ kùlturã. Że sã radikalizëjõ v pòlskjim nacionalisticznim dëchú dëcht jak jich róvjenjicë z óstovi a pôlnjovi Pòlskji. Że chvôlõ tëch, jakji nje zgôrajõ mjészëznóv, chòcô jesz jich starszi ë starëszkòvje sami bëlë njezgôrónõ mjészëznõ. 3 x A. Asekùranctvò, Apòliticznosc ë Autocenzura jakò cnota (to bë mògla bëc nastãpnô Labùdova „tôfla falszëvëch vôrtnotóv”!).

Lepjé sedzec cëszé kòta, njé jak ti kjidli, co glosno gôdajõ wo kaszëbskjim nôrodze, ti bjédë narobjõ. Njé le bjédë, ale to téż svjãtokradztvò. Kaszëbji bò jú dôvno przëjãnë pòlskõ perspektivã, że pòlôsztvò je tõ nôvëższõ fòrmõ człovjectva. Pòlôsztvò tczõ jak bóżka (móże temù, że przëszło tú zvjiksza na zlotëch lëpach ksãżi jegòmòscóv), temù na vôltarzú pòlôsztva sõ kapòvjen pòsvjãcëc vszëtkò svòje, cobë le bóżk gòrzë nje dostôl. Społeczność posługująca się językiem regionalnym jo, ale etnjicznô mjészëzna? Etnofjilologijô jo, ale fjilologijô? Gôdka do króv pasanjô jo, ale jãzëk? Kaszëbji sõ pjerszi do fejrovanjô pòlskjich svjõt a kjivanjô bjôlo-czerzvjonima fanama. Ale kaszëbskjé svjãta ë simbòle? A docz? A nje je to rõganjé bóżkòvi? Kaszëbji majõ ten quasi-religijni lëk przed svòjim njedopòlôsztvã, jakji rôd nadrôbjajõ nadgòrlëvim kjivanjim fanama ë përznã panjicznim deklamòvanjim z kòżdërné leżnosce, że „Nji ma Kaszëb…”. Kjéjbë takji Mazovszanje abò Vjelgòpòlanovje lezlë z transpareńtama “Nji ma Mazovsza bez Pòlskji, a Pòlskji bez Mazovsza”, lëdze bë sã klepalë na glovã ë zdrzelë na njich jak na chlaplëch. Tú jednak z czim vjikszõ jintensivnoscõ pòvtôrzajõ Derdovskjéwo, tim vjicé je vjidzec, że cos je lós, że je v tim jakô falszëvô nóta, że chtos próbùje cos zamaskòvac.

Ale je fejn, jakòs to vszëtkò sã kùlô, fejn je. Jesmë rôd, że vjedno sã naléze na gróstka mlodëch, co chcõ cos zrobjic, jesmë rôd z kòżdé jiniciativë. Kòżden takji pòvjévk frësznéwo lëftë sprôvjô, że nen vszechprzitómni svõd trúpa wonjô jakbë përznã mjé, na sztërúszk navetka jidze wó njim zabëc. Jesz je kòwo achtnõc, kòmù zrobjic benefjis ë kòmù napjisac bjografjã.

Móże jednak sã nalézõ takji, chtërnëch na wonjô mjerzi? Cos sã kóńczi ë cos vjisi v lëfce, mést vjele lëdzi to czëje. Jeżlë terô nje zdefjinjujemë célóv, nje vëprôcëjemë sztrategijé ë nje dokònómë do te mas, a njé blós gróstkji aktivjistóv, za 20 lat nje mdze jú czewo retac. Dzisô stojimë bezradni procëm przińdzotë. A móże jú je za pòzdze ë wostôvô le bjôdka wo honór? Paradoks kaszëbskjé spravë je ale takji, że cobë zretac kaszëbstvò, mùszi narzec wojnã samim Kaszëbóm. A navetka v svòjim kaszëbstvje bëc radikalno antikaszëbskji. Jak pjisôł Aleksãder Labùda: Odrodzenie Kaszub – to wyzwolenie przyszłości naszej. Lecz kto pragnie wyzwolić przyszłych, musi usprawiedliwić przeszłych i wojnę wydać współczesnym. My stoimy na granicy pomiędzy przeszłością a przepaścią i pragniemy być pomostem ku przyszłości. Lecz, aby stać się tym pomostem, należy stoczyć wpierw walkę duchową z samym sobą, wyzwolić samego siebie spod wpływów dotychczasowych pojęć i narzuconych poglądów na sprawy kaszubskie. Wyzwolony winien podać rękę wyzwolonym i razem z nimi stanąć na tej granicy, gotów do głównej rozprawy pojęć i przekonań z ogółem ludu naszego. Pò 80 latach në slova dërch sõ aktualné, ale pjôskù v klepsidrze dichtich je wulejcalé. Dzisô to jú le entfeder smjerc abò żëvòt, stanjenjé do pòslédné bjôdkji abò zark.

Ksõdz to njé Jezës. Szokùjõci film wo ksãdzach pedofjilach sã dzeje téż na Kaszëbach

Njé to je tú nôvażnjészé, bò dokùmant bratóv Sekielskjich szokùje mjimò tewo, ale pravje ta blëzkòsc rëmù, fakt, że akcëjô sã vëdôrzô v dobrze mje znônëch placach na Kaszëbach ë Pòmòrzim, ë wobjimô pòpùlarné pòstacëje v naszim pòmòrskjim wuniversum, vstrzõs mnõ jesz vjicé. Sõ ve filmje Kartúze, je Gòvjidlëno, Gdónsk, Bëdgòszcz, Brodnjica; spravë zadzévajõ wo takjé persónë jak gdónskji metropòlita Sławoj Leszek Głódź abò Lech Wałęsa. Zmjescil sã véj v kadrze navetka kaszëbskji pòczet ze stanjicõ. Dlôcz to mô znaczenjé?

Atutã ne filmù je to, że derekt pòkazëje przipôdkji seksualnéwo vëzvëskòvanjô dzeci przez ksãdzóv, dozvôlô sã pòznac z jich wofjarami, dôvô jim glos, dozvôlô vëslëchac jich historij, zrozmjôc, jak do te przëszlo, jakjé mechanismë zó tim szlë, wod mòmantë wostanjô slúżkã abò gòscënë na plebanjiji. Bracô Sekielskji provadzõ narracëjõ bez teze, na zëmno ë na sëchò pòkazëjõ faktë, bez vlôsné kòmantérë. Njejedni sprôvcovje sami sã przëznôvajõ do vjinë na nagranjim, nje wostôvjajõ vãtplëvòsci ë rëmù na jich bronjenjé.

„Tylko nie mów nikomu” nje je filmã wo pedofjiliji v Kòscele, to je film wo krëcim pedofjiliji v Kòscele – takõ kòmantérã móm czëté ë cãżkò sã z tim nje zgòdzëc, dokùmant pòkazëje vëprôcovôné mechanismë ë taktikji jignorovanjô ë krëcô pedofjilóv przez kòscelnëch hierarchóv ë nôblëższé strzodovjiszcze. Chto mô strach to przëznac, ten mô strach prôvdë. A chto wodpòvjôdô, że doch „v jinëch varkach” téż sã trafjajõ pedofjile, ten sprovôdzô debatã do absurdë ë jignorëje mechanismë krëcô pedofjilóv przez kòscelné sztrukturë, jakjé nji majõ wodpòvjednjika v njiżódnim jinszim strzodovjiszczú.

„Ja przecież uczę w tej szkole. Dzieci uczę, nie? Te dzieci uwielbiają księdza. Ksiądz jest dla nich kimś jak Pan Jezus. I one wiedzą o tym. I tak powinno być!”

Je v tim vszëtkjim jesz pùzzel, jakji przëcig mòjã wuvôgã jakò kòwos z môléwo mjastka, z provinca: famjilëjô, vëchòvanjé ë spòle. Jô rozmjejã, dlôcz wofjarë z filmù sã dalë psichiczno wusidlëc svòjim woprôvcóm, bò jô jesz pamjãtajã, co wod môléwo vklôdô sã kòl nas dzecóm do glovë: respekt, pòdziv, zavjerzenjé, vnetka nôbòżnõ tczã dlô ksãdza, chtëren chòdzi jak v aurze czëstosce ë njick zlégò doch wod jegòmòsca przińc nji móże. Ksõdz je vëjimkã wod regùle. Nje zavjerzéj cëzim lëdzóm, nje bjerzë wod njich bómkóv, nje jidzë z njimi, kjéj chcõ cã gdzes zabrac. Ale kò njé jegòmòscúlkòvi, jegòmòscúlk je móralno lepszi jak jini czlovjek. Doch jo? V „Tylko nie mów nikomu” jeden ksõdz gôdô to czësto ôpen: „Ja przecież uczę w tej szkole. Dzieci uczę, nie? Te dzieci uwielbiają księdza. Ksiądz jest dla nich kimś jak Pan Jezus. I one wiedzą o tym. I tak powinno być!” Nie, nie powinno. Jedna wod wofjaróv v dokùmance klôr gôdô, że malastovanjé trëvalo mjesõcami, bò starszi prosto nje rozmjelë wuvjerzëc, że jich dzeckò je gvôlconé przez ksãdza, a doch tak bëlë sztolc, że jich sink je za slúżka v kòscele. „To księża krzywdzą wasze dzieci. Nie swoje. Ofiarom należy się troska, nie wasze bieganie na klęczkach koło księdza, czy biskupa. Koniec z bałwochwalstwem. Zobaczycie te wilki w koloratkach – od zwykłych księży po biskupów. Zobaczycie po prostu ludzi zepsutych. Na tym filmie zobaczycie, co z księdza może zrobić mentalność, że on jest drugim Jezusem. Jak to jest zgubne. To nie tylko narcyzm, ale choroba”. Tak v kôzanjim skòmantovôl film ks. Jacek Prusak. „Żaden ksiądz nie jest drugim Jezusem.” Nje kladzëta tewo dzecóm v glovë.

„Tylko nie mów nikomu”, całi film je dostãpni na YouTube

Diable, jak przeklinać po kaszubsku?

Legenda głosi, że w języku kaszubskim nie ma przekleństw i wulgaryzmów, a na pewno nie tych „mocniejszych”. Może jakieś mariczné bùkse da się rzucić, może jakieś alana! zawołać, ale żeby tak porządnie sobie bluzgnąć, trzeba sięgnąć do polskiego arsenału słów niecenzuralnych. Tylko ktoś, kto słabo zna kaszubszczyznę, może wydawać podobne osądy. Ba, są miejsca na Kaszubach, które w opinii sąsiadów uchodzą za miejscowości przeklinające nałogowo. Tak np. przedrzeźniają klõtevnjikóv (przeklętników) z Wielkiej Wsi: Të diôble, jak jô ce gromã rznã, tak të sã zarôz czartã stónjesz. Zaś o Staniszewie pod Sianowem mówią, że kjéj v Stajszevje zacznõ diôblóv z lińcúchóv spùszczac (przeklinać) jednégò pò drëgjim, to sã jaż całé chëcze wugjibajõ. Wszak jakże miałby nie mieć przekleństw język, w którym pierwsze zapisane słowa z 1304 roku są wiązanką pewnego butnego mnicha z klasztoru w Bùkovje (Bukowo Morskie, pow. sławieński) pod adresem pomorskiego rycerza Vjĩcka, który niechybnie miał z klasztorem na pieńku? Mają więc Polacy wraz ze Ślązakami swoje słynne Day ut ia pobrusa, a ti poziwai (XIII wiek), a Kaszubi za to: Venzeke prawi curriwi sin de Solkowe, czyli na współczesny kaszubski: Vjickò, pravi kùrvi sin ze Sëlechòva (pol. Vjickò [imię], istny skurwysyn z Sulechowa). Czyż którykolwiek inny język zdołał piękniej wejść w historię?

Prasłowiańskie dziedzictwo i seks

Jak widzieliśmy powyżej, nie jest więc prasłowiańska *kury/kurva bynajmniej słowem jedynie polskim, lecz wiele starszym, wspólnym dla wielu Słowian: Bułgarów, Serbów, Chorwatów, Słoweńców, Rosjan, Białorusinów, Czechów, Polaków, Łużyczan, Kaszubów, zresztą już nawet w tekstach cerkiewnosłowiańskich występuje. Nawiasem mówiąc, nie zawsze ma wydźwięk jednoznacznie wulgarny, czasem znaczy po prostu tyle co „kurtyzana”, „kobieta lekkich obyczajów” albo jak się żartobliwie po kaszubsku mówi: pravjiczka wod wostatnégò razú. Tak było i u Kaszubów, świadczą o tym użycia derywatów tego słowa nawet w tekstach religijnych czytanych w kościołach. Tak w ewangelickich Perykopach Smołdzińskich z przełomu XVII i XVIII wieku czytamy: Posiádziel się lud do jedzeniá y picá á wstál do gránia. 8. Ani wdawaymi się wkurestwo jáko niktorzy od nich kurestwo broiili y pádlo iich jednego dniá trzy y dwadziesciá tysięcow. Owo kùrevstvò znaczy tu tyle co wszeteczeństwo, rozpusta. A do wspomnianego granjô jeszcze wrócimy. Kiedy jesteśmy już jednak przy kùrvje, warto nadmienić, że j. kaszubski nie próżnuje tu w tworzeniu licznych wyrazów pochodnych, mamy kùrvjiszcze i kùrvjiskò, tj. grubą bądź starą kurwę, kùrevkã czyli kurewkę; mężczyzna żyjący rozwiąźle, czyli cudzołożnik/rozpustnik/kurwiarz to kùrevnjik bądź kùrvôk, poza tym również psôrz (Ten psôrz lôtô za babami jak pjes za sëkami. – Sych); zhańbić kobietę, zbałamucić i sprowadzić na złą drogę to skùrvjic (Won mje skùrvjił córkã!), można również kùrvjic sã, czyli prowadzić rozwiązłe życie, jak też kùrvjic z, czyli utrzymywać z kimś stosunki daleko pozamałżeńskie (Dłúgjé lata won kùrvjił z cëgankõ.). Ponadto mamy tu przymiotniki kùrevni i kùrvi, tzn. „kurewski”, a kanadyjscy Kaszubi czując się źle, np. w wyniku kaca, mówią, że są skùrvjoni. Kùrva to również inaczej fùza.

Ogólnosłowiańskiego pochodzenia jest również pjizda, czyli polska, czeska, słowacka, serbochorwacka, słoweńska pizda (co ciekawe, pokrewne połabskie paizdă znaczyło tyle co „dupa”, w tym samym znaczeniu pizda występuje też w niektórych słoweńskich dialektach). Pjizda to również żartobliwe określenie na kierznię, a pjizdôk to „kutas”. Do wyrazów pochodnych należy też pjizdzëc czyli „dymać, ruchać się” i dalej: pòpjizdzëc „poruchać” i vëpjizdzëc „wyruchać”. Zachowała się następująca przyśpiewka słowińska, opisująca zaskakujące momenty dojrzewania płciowego:

Mòja matka, co to je, co to je?
Mòja pjizda mòkrô je, mòkrô je.
(LorST, 144)

Interesujące, że kaszubskie kontynuanty prasłowiańskiego *jebati nie mają jednoznacznie wulgarnego znaczenia. Jôbac i dojôbac to po prostu „psuć” i „zepsuć”.

Prasłowiańszczyzna zawiodła nas do słownictwa jednoznacznie związanego z seksem i genitaliami, rozgośćmy się więc tutaj i rozwińmy temat. „Uprawiać seks” to również grac albo mërgac (Ti sã nje vstidzõ, ti bë chòc na woczach lëdzkjich mërgalë. – Sych) jak też skãtrac sã, kãtrzëc (Wonji sã wuż skãtralë. – Sych), zaś zamërgnõc to „zapłodnić” (Tak dłúgò do se mërgalë, jaż won jã zamërgnõł. – Sych). To samo znaczy też sprac (Wona je sprónô.).

Oprócz pjizdôka męski narząd rodny to również: pënka, mërgas, rzéb, kùrc (Ten kùrc grô tak, co pùta je dicht mòkrô. Lor), natomiast żeński, oprócz pjizdë, to także: pùna, pùta, kjerzenka.

Niewybrednie o kobiecie, która mocno przebiera nogami na widok mężczyzn, mówi się, że chłopùje, tak jak o krowie, która chce do byka (do bùle), mówi się, że bùlëje, o świni knarzëje, a o suce: kùnëje. Może wtedy zamjatac dúpõ, czyli zbytnio kręcić tyłkiem, albo pòdszczvac rzëcõ, czyli prowokować do seksu, dosłownie „szczuć dupą”. Z drugiej strony kobieta nazbyt oziębła to zëmnoszka. Dla równowagi, mężczyzna przebierający nogami do kobiet becëje, co w podstawowym znaczeniu oznacza objawianie popędu przez psa. Może się z tym wiązać też zbytnie nadskakiwanie i schlebianie płci przeciwnej, czyli lôtanjé za kim jak pjes.

Najbardziej protestancki naród katolicki

Kaszubi, jak przystało na najbardziej protestancki naród katolicki, tradycyjnie przeklinają, nawiązując do diabła, piekła i grzechu – podobnie jak Duńczycy, Norwegowie czy Anglicy (por. duńskie til helvede, for fanden; norw. til helvete, satan, faen). Również i polskiemu nieobce są zwroty typu do diabła, niech to diabli wezmą, niech to piekło pochłonie itd., kaszubski jednak może pochwalić się tu wyjątkowym bogactwem zwrotów, począwszy od wykrzyknień jak: do stôréwo diôbla! Ala diable! Do pjekła wognjistégò! Njech to pjekło veznje! Ala pjekle! Ala pjeklëszcze jo! Do sto diachłóv! Do bjésa! Do bjésa jasnégò! po bardziej ukierunkowane na określoną osobę: żebës z pjekła nje vëlôz! Të diôbli gromje! Të pùrtkù spjekloni, të bjésú spjekloni („ty diable przeklęty!”)! Ta spjeklonô baba, ten pjekjelnjik

Sama czynność przeklinania, bluzgania częstokroć odnosi się właśnie do tej tematyki: sëpac diôbłami, spùszczac diôbłóv z lińcúchóv, diablëc, diachlëc, diôblovac, diôchłovac obok neutralnego klõc/klic (Won/wona/wono klënje/klnje albo klënje jaż drzevò schnje, o kimś, kto klnie jak szewc). Ktoś, kto nałogowo przeklina, to klõtevnjik/klõtevnjica. Wracając jednak do diabła, diabelni/diôbelni to tyle co „cholerny” (Mje szło diabelno lëchò. Mje sã tam diôbelno vjidzało.), a diablivò mówi się na Zaborach o nieurodziwej kobiecie (Co za straszné diablivò ta jegò kòbjéta.). Można też powiedzieć: na diachła/pò diachła të tam szed?, czyli „po cholerę tam lazłeś?”. Bardzo elastycznym przerywnikiem jest diable, czyli tyle co cholera (Diable, co tú je lós?!).

Cztery litery, czyli a kùsznji mje v rzëc!

Wielki arsenał wulgaryzmów dostarcza w j. kaszubskim tylna część ciała jak i wszystkie czynności, które się nią wykonuje, z kaszubskim klasykiem a kùsznji mje v rzëc („pocałuj mnie w dupę”) na czele. Rzëc to również inaczej dúpa, slôdk, trézel. Jak coś jest do dupy, to jest do pjarda, do sranjô albo to je v dúpã do schòvanjô. Pjôrd albo gòvno (nie mylić z góvno) to inaczej błahostka, rzecz nieistotna. Ktoś dúpòvati to nierozgarnięty, niedołężny (Won je za dúpòvati, żebë co spravjic. – Sych), inaczej to po prostu dúpk, zaś dúpjec to „niedołężnieć”, „stawać się otępiałym” (Won corôz barżé dúpjeje. Won je czësto zdúpjałi (…) – Sych). „Smarkacz”, „gnojek” to po kaszubsku srôl, srela, natomiast „konus” to dëpc, stąd też przymiotnik dëpcovi – niski wzrostem. Jedną z osobliwości kaszubskiego języka jest osobne słowo dëpcovac czyli „być małym i krzykliwym” (Wod zemji gò nji ma vjidzec, ale dëpcovac won pòtrafji, vszãdze gò je czëc. – Sych).

Z tym typem wulgaryzmów wiąże się cała gama soczystych zwrotów: nji ma sranjô pò gardinach mówi się, kiedy to już nie przelewki; nie dotrzymywać słowa to robjic z gãbë dúpã/rzëc, o pochlebcy i lizodupie mówi się, że ten bë jednemù v dúpã vlôz. Kiedy kogoś nie chcemy widzieć, możemu mu/jej powiedzieć anjé dúpõ sã na cebje nje przëzdrzã albo móm ce rôd jak vrzód v dúpje, kjéj jô cebje vjidzã, to mje sã na sranjé zbjérô bądź po prostu bjéj v dúpã lub bjéj sã v pòkrzëvë vësrac czyli „odwal się, spieprzaj”. Jak ktoś nie ma humoru, to pewnie vstôł dúpõ do górë, natomiast natrętnie proszącemu/proszącej o danie czegoś mówi się z dúpë sobje veznã a tobje dóm. Nie mają łatwo również łysi, o których mówią, że vëzdrzi jak dúpa v noci, nie oszczędza się nawet nieboszczyków, bo „kopnąć w kalendarz” to, mówiąc nieoględnie, zacësnõc dúpã albo vëpjõc përdã. Jak ktoś gãstoli, flabòce czyli „plecie, chrzani, pieprzy”, może usłyszeć: co mô wokò do dúpë?!, czyli mniej-więcej „co ma piernik do wiatraka?”. Jeśli czegoś się po prostu nie da zrobić, to nji srôł, nji worôł, tegò nje zrobjisz – ni tak, ni siak, choćby skały srały. O kimś, kto mówi cicho albo powoli, mówi się, że gôdô jakbë głodni srôł, o ciągle zrzędzącym vësrôł sã, a rzëce nje zamk, natomiast o przyjaciołach/przyjaciółkach przesadnie nierozłącznych: wonji sã vësrac bez sebje nji mògõ. O kimś nadto hardym powie się jemù jesz dúpa zbjednjeje, że won jesz cenkò bõdze srôł, zaś o zarozumiałym i pysznym ta sã chòc z góvna bùsznji, co wona vësrô. Dostaje się również najbliższym sąsiadom parafrazą słynnych słów Derdowskiego: Kaszubë njigdë nje przińdõ do zgùbë, a Kòcevjakji púdõ do psé srakji. Na koniec jeszcze parę inwektyw: wutrzëdëpskji to dupowłaz bądź niższy urzędnik, sługa, a zjôdgóvno (n) lub zjédzgóvno (m) to chciwiec, skąpiec (Temù zjôdgóvnú je żôl tegò, co won vësrô. Lëdze tegò chcivca napróżno nje zvjõ zjédzgóvnã, bò won bë chòc góvno zjôd spòd se. – Sych).

Rozmaitości

Nie zachowało się zbyt wiele typowych przekleństw/klątw/złych wróżb, takich jak notowane w Sierakowicach żebës béł na górze ji żebë na ce słúńce nje svjécëło. Można za to kogoś zrakòvac „zbesztać, zjechać, pocisnąć, zmieszać z błotem” i jic z kim jak z pòdzartõ jakõ, czyli mniej-więcej „nie pierdolić się w tańcu” na wiele innych sposobów poza tymi omówionymi powyżej. Poniżej jeszcze kilka przydatnych zwrotów:

zamknji flabã zamknij ryj
trzëméj pësk morda, przymknij się, siedź cicho, nikomu ani słowa
karúj sã spieprzaj
búten z tobõ wypieprzaj stąd
do szvernóta cholera
głúpi jak pãk słomë głupi jak but
do narë zrobjic zrobić z kogoś durnia, idiotę

A także parę inwektyw i epitetów:

dójas tuman, idiota
dolemón, dołemón tuman, idiota
drevni tępy, głupi
dúnas pijak a. niedołęga
flaba, pësk morda, ryj
klata (m) pies, nikczemnik, daw. żandarm pruski (dziś: policjant?)
lósbùksa, lósleder, lósbrat, lorbas chuligan, łobuz
mjelcoch grubas
njedoczënjélc ktoś ograniczony umysłowo
njedoczënjoni niedorobiony, ograniczony
strëch dziad, typ, facet
szmùra szmata
szôtornjik szmaciarz
szôtorovati dziadowski, tandetny, nędzny
szvernótni, przegrzészoni, przesnjiti cholerny, pieprzony, przeklęty
vszéla brudas, zawszawiony
wopëskòvóni pyskaty, kłótliwy

Ten wstęp do kaszubskich wulgaryzmów oczywiście nie wyczerpuje tematu, daje co najwyżej do ręki pewne narzędzia i zachęca do dalszej eksploracji. Tak téj jak jakji przesnjiti, drevni dójas cë rzeknje, co pò-kaszëbskú nje jidze richtich diablovac, to móżesz mù rzec, cobë sã… në, terô sóm/sama móżesz so pòcvjiczëc.

Skróty:

Sych – Sychta B., 1965, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej
Lor Lorentz F., Hinze F., 1958, Pomoranisches Wörterbuch
LorST – Lorentz F., 1905, Slovinzische Texte

„Môłi princ” trafi do 33 bibliotek na Kaszubach dzięki darczyńcom

„Môłéwo princa” będzie można wypożyczyć w większości bibliotek publicznych na Kaszubach, książki trafią też do niektórych bibliotek szkolnych. To wszystko dzięki tym, którzy przekazali na ten cel dodatkowe pieniądze, wspierając wydanie tego kaszubskiego przekładu. Część darczyńców dokładnie określiła, do której placówki chcą przekazać książki, inni zdali się na nas. W niektórych bibliotekach, jak np. w Kartuzach, Przodkowie czy Gdyni, książkę można wypożyczyć już od dłuższego czasu, do wszystkich zaś egzemplarze powinny trafić do końca miesiąca. Zachęcamy do wypożyczania i życzymy przyjemnej lektury. Poniżej prezentujemy listę darczyńców oraz listę placówek.

Za wsparcie oraz przekazanie dodatkowych egzemplarzy jeszcze raz serdecznie dziękujemy następującym osobom:

Tomasz Antonowicz
Bògùmjiła Cërockô
Robin Farrar
Dawid Gospodarek
Przemësłôv Hévelt
Artur Jablonscji
Tomasz Kozaczek
Piotr Kozłowski
Monika Kresa
Krzysiek Maciejewski
Dôvjid Mòco
Mateùsz Titës Meyer
Birgit Rasmussen
Sebastian Skerka
Łukasz Sławiński
Jacek Słomion
Adam Staniek
Krzysztof Świetliński
Tomasz Weber
Piotr Widłaszewski

LISTA PLACÓWEK:

Trójmiasto:

  • Gdańsk – Biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego, Wita Stwosza 53, 80-308 Gdańsk
  • Gdynia – Kaszubskie Forum Kultury, al. Marszałka Józefa Piłsudskiego 18, 81-378 Gdynia

Szczecin:

  • Szczecin – Książnica Pomorska w Szczecinie, Podgórna 15/16, 70-205 Szczecin

Powiat pucki:

  • Puck – Biblioteka Publiczna im. Zaślubin Polski z Morzem w Pucku,  ul. Sambora 16, 84-100 Puck
  • Jastarnia – Miejska Biblioteka Publiczna w Jastarni, 84-140 Jastarnia ul. Portowa 24, Birgit Rasmussen
  • Kosakowo – Biblioteka Publiczna Gminy Kosakowo im. Augustyna Necla, ul. Fiołkowa 2 A, 81-198 Kosakowo
  • Krokowa – Gminna Biblioteka Publiczna w Krokowej, ul. Wejherowska 10,  84-110 Krokowa
  • Władysławowo – Miejska Biblioteka Publiczna we Władysławowie, ul. Gen. J. Hallera 19, 84-120 Władysławowo
  • Swarzewo – Szkoła Podstawowa im. Księdza Biskupa Konstantyna Dominika w Swarzewie, ul. Szkolna 36, 84-100 Swarzewo

Powiat wejherowski:

  • Wejherowo – Miejska Biblioteka Publiczna im. Aleksandra Majkowskiego w Wejherowie, ul. Kaszubska 14, 84-200 Wejherowo
  • Wejherowo – Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, Zamkowa 2A, 84-200 Wejherowo
  • Wejherowo – Prywatna Dwujęzyczna Szkoła Podstawowa „Naja Szkòła”, ul. Przemysłowa 20a, 84-200 Wejherowo
  • Reda – Miejska Biblioteka Publiczna im. Hieronima Derdowskiego w Redzie, ul. Derdowskiego 3, 84-240 Reda
  • Rumia – Miejska Biblioteka Publiczna im. Floriana Ceynowy w Rumi. Stacja Kultura, ul. Starowiejska 2, 84-230 Rumia
  • Strzepcz – Biblioteka Publiczna Gminy Linia, Filia w Strzepczu, ul. H. Derdowskiego 3, 84-223 Strzepcz

Powiat gdański:

  • Przywidz – Gminna Biblioteka Publiczna w Przywidzuul. Uhlenberga 10, 83-047 Przywidz
  • Grabiny-Zameczek – Zespół Szkolno-Przedszkolny w Grabinach-Zameczku. ul. Gdańska 88, 80-022 Grabiny-Zameczek

Powiat kartuski

  • Kartuzy – Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. J. Żurakowskiego w Kartuzach, ul. Gdańska 15, 83-300 Kartuzy
  • Przodkowo – Biblioteka Gminna w Przodkowie, ul. Gdańska 3, 83-304 Przodkowo
  • Sierakowice – Biblioteka Publiczna Gminy Sierakowice, 83-340 Sierakowice, ul. Dworcowa 1
  • Stężyca – Gminna Biblioteka Publiczna im. Aleksandra Majkowskiego w Stężycy, 83-322 Stężyca, ul. Jana III Sobieskiego 15
  • Sulęczyno – Gminna Biblioteka Publiczna w Sulęczynie, 83-320 Sulęczyno ul. Żeromskiego 12
  • Żukowo – Biblioteka Samorządowa w Żukowie, 83-330 Żukowo, ul. Armii Krajowej 2 E
  • Skrzeszewo – Szkoła Podstawowa im. ks. dr. Stanisława Sychowskiego w Skrzeszewie, ul. Dworska 3, 83-330 Żukowo

Powiat kościerski

  • Kościerzyna – Biblioteka Miejska im. Konstantego Damrota w Kościerzynie, 83-400 Kościerzyna, ul. Rynek 21
  • Dziemiany – Gminna Biblioteka Publiczna w Dziemianach, 83-425 Dziemiany, ul. 8 Marca 14
  • Brusy – Centrum Kultury i Biblioteki im. Jana Karnowskiego w Brusach, 89-632 Brusy, ul. Dworcowa 18
  • Konarzyny – Biblioteka Publiczna Gminy Konarzyny, 89-607 Konarzyny, ul. Strażacka 2

Powiat bytowski

  • Bytów – Biblioteka Miejska w Bytowie, 77-100 Bytów, ul. Zamkowa 2
  • Tuchomie – Biblioteka Publiczna Gminy Tuchomie, 77-133 Tuchomie ul. Jana III Sobieskiego 18
  • Ugoszcz – Centrum Kultury i Biblioteka Gminy Studzienice, Ugoszcz 12 b, 77 – 142 Ugoszcz
  • Parchowo – Gminne Centrum Kultury i Biblioteka w Parchowie, 77-124 Parchowo, ul. Strażacka 2

Powiat słupski

  • Słupsk – Biblioteka Uczelniana Akademii Pomorskiej w Słupsku, Krzysztofa Arciszewskiego 22c, 76-200 Słupsk

6/10: „Kamerdyner” (Recenzëjô)

Dlúgùszkò ë njecerzplëvje żdóni Kamerdinér, kinovi fylm Fjilëpa Bajona, vëwolëje rozmajité emòcëje. Njiżé Czëtôrz/Czëtôrka naléze subiektivnõ spjiskã plusóv ë mjinusóv wobrazë, jacjé zavjérajõ tak vjele spoileróv, że zalécô sã nje czëtac przed séansã.

Ceż sã vjidzi?

Vjidzõ sã wodjimcji, dbalosc wo detal ë aktorskô gra. Na fylmòvé landszaftë, stroje z epòcji ë zachji zdrzi sã z przëjemnotõ, Kamerdinér mô svój klimat ë je to v pjerszi rédze klimat Nordë. Cjéjbë fylmòvce zrobjilë lepszi risercz, móże bë sã mjelë wustrzëglé przed dosc banalnima felama, na jacjé jú dôl bôczenjé Róman Drzéżdżón: kaszëbscjé svjetlëcové rúchna ë spjévóné ve fylmje pjesnje sõ anachronismã v przedwojnnim kònteksce.

Vjidzi sã próba pòkôzanjô vjelenôrodnéwo ë vjelejãzëkòvéwo, chòc kùlturno blëzcjémù sobje wuniversum przedwojnovëch Kaszëb, Pòmòrzô, Zôpadnëch Prësóv. V Bajonovim fylmje Kaszëbji ë Njemce to sõsadze, jacji sã dobrze znajõ ë pòspòle żëjõ. V tim przipôdkú je to simbjoza szlacheccjé njemjeccjé rodzëznë z kaszëbskõ gbúrzëznõ, co wod té dzél nalôżô robòtã v panscjim palacú jakò jizdebné, kùcharze abò titlovi kamerdinérovje. Na plus gvës vëchôdô wodvôżné jak na pòlscji fylm pòkôzanjé njeletcjéwo kavla tútésznëch Njemcóv: nacionalizacëjô majõtkù przez Pòlskã, zamòrdovanjé sëna przez hyclerzi v rezultace bútenparijnëch kònfliktóv NSDAP (sóm bél nôleżnjikã Sturmabteilung, chòc reszta famjilëjé nje pòpjéra nazëstóv), na wostatk barbarzinstvò Czerzvjoné Armeje. Dzélã te vjelenôrodnéwo wuniversum je téż vjelosc jãzëkóv. Tú ceszi ta czãstosc, z jakõ móżemë czëc kaszëbjiznã. V Kamerdinérze kaszëbscji pò prôvdze je – kòl pòlszczëznë – drëdzjim jãzëkã fylmù, a njé blós <szmaczkã> dlô dodanjô farvjistosce przedstôvjonéwo svjata. Takõ rolã mô zó to njemjeccji, jacji wuczëjemë blós v pôrã frazach, chòc mòglo bëc wo përzinkã vjicé. Brava sã nôleżõ Januszovi Gajosovi (Bazyli Miotke) ë Sebastianovi Fabijańskémù: chòcô ten, chto gôdô pò kaszëbskú, zarô zmerkô akcenjt, a Gajos próbùje téj-séj nadrobjic njevëraznõ vimòvõ, je czëc, że wobadvaji varkòvno pòdeszlë do spravë ë robjilë, co mòglë. Cjéj chto pamjãtô np. Gajosóv njemjeccji v Psach, ten znaje mòżlëvòsce ne aktora.

Filip Bajon vzõn do té produkcëjé gvjôzdë pòlscjéwo kina: Gajos, Olbrychski, Szyc, Woronowicz. Aktorskô gra vësocjé klase ë barzo zaslúżonô nôdgroda za rolã Adama Woronowicza na festivalú ve Gdinje. Tim barżé, że aktorzë mùszëlë sã përznã nagimnastikòvac, bò dialodzji samë ze se bëlë dosc strzédné. Ë tú przechôdômë do te, co cignje kónjecznõ notã fylmù v dól.

Co sã nje vjidzi?

Jeżlë chto je nastavjoni na genjalné dialodzji abò tekstë, jacjé vpôdajõ v wuchò ë flot vchôdajõ do slãgù abò wostôvajõ rozpòznôvalnëmi memami, zavjedze sã Kamerdinérã. Dialodzji tam zdôvajõ sã bëc blós temù, że vëpadô ve fylmje cos gadac. A cjéj co je jú rzeklé, nôczãszczé vëchôdô sztivno, banalnje, czasã pateticzno. Jak mie njic, tobje njic pateticznô vëpòvjesc stôréwo kamerdinéra wo mjilosci Matéùsza ë Maritë ë jewo roli v palacú. V svòji roli njé do kònca sã nalôz Janusz Gajos, móże téż temù, że vnetka tã calõ rolã zagrôl v njeznónim so jãzëkú?

Chòcô fylm mjôl pòkazac pòmachconõ historëjõ Kaszëbóv ë rozmajité żëcové vibjorë, zrobjil to czôrno-bjôlo. Propòlscji Kaszëbji sõ tú charaktérama czëstima jak lza (Miotke, téż Matéùsz, jeżlë njikòmù nje vadzi kazirodczi zvjõzk ze żenjalõ Maritõ), Kaszëbji, co bëlë za Njemcamë sõ v Bajonovim wobrazú co do jednewo banjditamë, zdrôdcamë a hytlerovcamë. Chùtczé zavjedzenjé vjele Kaszëbóv pòlscjima pòrzõdkama dôvô sã vëczëc blós v jedni scenje, chòcô ë tam Miotke bronji môlovëch Njemcóv ë skarżi sã na nacionalizacëjõ majõtkù von Kraussóv, a njé na tôkle svòjincóv. Za Pòlscji Miotke wostaje starostõ, chòcô II RP nje chca dopùszczac Kaszëbóv do tak vësocjich wurzãdóv.

Lúbjã fylmë, jacjé dôvajõ do mëszlenjô ë zadôvajõ pitanja, a njé vcëskajõ wobzérajõcim wodpòvjesce. Kónjecznô nota dlô fylmù bë bëla wo pùnkt vëższô cjéjbë njé ta fatalnô slédnô kvestia Matéùsza pò ti slédni scenje, przë czôrnim ekranje. Pòdsëmòvanjé, chtërno brzëmji jak: dobra, nje vjémë, co Va so donëchczas pòmëslëlë wo Kaszëbach, ale më vama terô richtich rzeknjemë, chto wonji sõ. Ale vjidzec tacjé czase, tacji spònsorzë. 6/10.

Adóm Hébel: Cél, abò nieszczescé

Nasze czasë to je cząd radzeniô so z biédą, niesprawiedlëwòscą, samòtnoscą, agresją, nawetka rodą, chtërna nie je taką stolëmną mòcą naprocëm môłégò człowieka jak jesz niedôwno. Nie je to dzywné, że w czasach, czej më so ùradzëlë wnet z wszëtczim, më mómë taczi wiôldżi problém ze samim sobą?

Wedle wszelejaczich piramidów szczescô i jinëch wzorów na to, cobë bëc w żëcym rôd, më mómë zrealizowóné wszëtkò, co je nót. Fizjologiczné brëkòwnotë zjisconé. Materialné to ju nie je tôkel. Ten, co cwierdzy, że më mùszimë z biédą biôtkòwac, niech rzecze, czemù dzysô nôczãstszą chòroscą strzód nôbiédniészich je patologicznô nadwôga? Nôgòrzi radzący so lëdze dostôwają pòmòc wikszą jak na samò wegetowanié. Blëskòsc drëdżich lëdzy je załatwionô – dzãka algòritmóm jinternet sóm nama wëszukô lëdzy, co mają szlachùjącé zajinteresowania, pòzdrzatk i wëzdrzą tak jak më bë chcelë. Kùlturalnëch bédënków je tak wiele, że jich ùtwórcowie mùszą biôtkòwac ò òdbiércã, chtëren i tak nick nie płacy za przistãp do realizacje tëch pòtrzebów. Kùreszce dëchòwé sprawë mòżemë rozrzeszëc tak letkò jak letkò sã wëcygô rãkã za wôrama w supermarkece. Teòreticzno më jesmë na szpëcu szczescégò, w raju na zemi. Tedë skądka na swiece samòbójstwa, samòtnosc, depresjô, frustracjô, alienacjô, za czimż to tëli lëdzy szukô i ni mòże nalezc? Czemù człowiek, co mô wszëtkò, czëje, że jegò żëcé nie wëzdrzi tak jak bë miało?

Òdpòwiesc je prostô. Më ni mómë w żëcym célu. Wez so wëòbrazë, że grajesz w kòmpùtrową grã, w jaczi twòja pòstacjô zbiérô do ekwipùnkù barń, amùletë ëtd. Czemù të jes rôd, że òne zbòkadniwają zbiér zachów? Bò òne sã przëdadzą. A do cze? Do zabicô kògòs, wlézeniô dzes, òdkrëcô nowégò dzéla swiata. A czemù to cebie je pòtrzébné? Żebë dobëc. Nicht bë ni miôł ùcechë ze zbiéraniô rzeczów jakbë to nie pòmôgało w jaczis sprawie. Tak samò, czej gromadzenié dobrów (nié le materialnëch ale téż np. zdrowòtnëch – biôtkòwaniô ò pasowną figùrã, masã, ëtd.) nie prowadzy do jaczégòs célu, tej nie dôwô nama ti ùcechë, jaką dôwô trzaskanié levelów w grze.

To je banalné, le jak sã głãbi temù przëzdrzec, tej to mòże dac czekawé wniosczi. Cél to nie kònieczno je dobëcé szpëcu w Himajalach czë dostanié pùcharu w jaczims spòrce. Nierôz ten cél to nie je jedno wëdarzenié pòprzédzoné czãżką robòtą, le barżi stón – np. zarôbianié kònkretny wielënë pieńdzy abò mieszkanié w placu, jaczi sã lubi. To równak mùszi bëc cos wicy, cos co nigdë nie mdze do kùńca zrealizowóné. Dobëcé szpëcu i szukanié za wëższim, dokłôdanié do kòlekcje pòsobnëch pùcharów, ùpiãksziwanié ju piãknégò ògrodu. Jinaczi gôdającë – człowiek zjiscony to taczi, co mô stałi cél i nie schôdô ze swòji drodżi do niegò. Jak je na drodze do célu, tej znaczi, że nie je pòbłądzony, je na tim placu, dze mô prawie bëc. A jak je na tim placu, dze mô bëc, tej cerpienié, tôkle, złi lëdze nie są straszny i nie bùdëją w człowiekù pòczëcô bëcô w lëchim placu. Òn je w dobrim placu, bò je w drodze do célu, a biôtka z przeszkòdama mô cwëk, bò tim cwëkã je cél. Ni ma sztótu w jaczim ta drãgòsc rodzy pitanié: docz jô to wszëtkò robiã? Bò òn wié, czemù. W swiece zwierzãtów je jistno – wôłk sã nie pitô, czemù jidze z przódkù, z tëłu, czë na westrzódkù gromadë – òn znaje swój plac zanôléżny òd wiekù, płcë i mòcë. Mrówka sã nie pitô, czemù òna je prawie tu i robi prawie to. To nie je zôchãcba do pòddôwaniô sã swòjim ògreńczenióm – procëmno! Jidze ò taczé pòczerowanié swòjim żëcym, żebë òd zôczątkù do kùńca wiedzec – czemù. Wiedzec, że sã je na swòjim placu.

Jeżlë më mómë wszëtkò – materialné dobra, żëcznëch lëdzy, sprawiedlëwòsc w spòlëznie, mòżlëwòtã rozwiju kùlturë i dëchòwòscë, tej jedurné, czegò nama je nót, to cél w żëcym. To sã wëdôwô bëc baro prosté, taczé pòcygniãcé za klëczkã dwiérzów do szczescô, doch jo? Tak nie je. Przédny przekôz najëch czasów głosy “wez robi to co chcesz, czedë chcesz, jak chcesz, z kògùm chcesz”. Jô tuwò nie chcã meditowac, czë ten przekôz zrodzył sã spòntaniczno, czë stoji za tim jakôs wiôlgô propagańdowô mòc – fakt je taczi, że ten przekôz jistnieje. Jaczé są jegò kònsekwencje? Taczé, że lëdze z nëch prawów kòrzëstają. Mògą bëc kim chcą i to je dlô nich normalné. Z niczim równak sã mòcno nie ùtożsamiwają, bò wszëtkò je wzglãdné, w kòżdim sztërkù mògą zmienic swòje nastawienié, jak znudzony król mòże kôzac mieniac błazna w balowi zalë. To równak prowadzy do swiądë, że człowiek nie je pòtrzébny. Jak nigdze nie darwô nôleżec, nick nie darwô robic, òn leno mòże, nié – mùszi… tej to znaczi, że gò nigdze nie brëkùją. Że czejbë gò nie bëło, tej za wiele sã nie zmieni.

To, jak chùtkò ten smùtny beszit wbije sã w sërce człowieka, zanôlégô m. jin. òd jegò jinteligencje (w tim przëtrôfkù błogòsławiony ti, co ji ni mają, bò òni sã dali ceszëc bądą), strzodowiszcza, pòzdrzatkù na żëcé i jinëch. Të nie jes pòtrzébny/-ô. Të ni mùszisz realizowac swòji rolë chłopa i òjca, białczi i matczi, nôleżnika spòlëznë w produkcyjnym wiekù, sztudérë, robòtnika, parafiana – wszëtkò mòżesz miec, czej chcesz i wëwalëc, czej cë co jinégò zajinteresëje. Nicht cebie nie brëkùje w niżódny z tëch rolów. Na zôczątkù to je baro òptimistné, le pózni człowiek sã czëje jak knôp co zlôzł z bòjiszcza na pôłnié, a kómple nawet tegò nie zmerkelë.

Za wiele më dzysô mómë lëdzy, co bez célu żëją. Wstôjanié do robòtë je czãżczé, nôczãższé je wstôjanié do robòtë, co do chtërny të nie wiész, docz tam jidzesz. Më sã dzysô tak òddalëlë òd nôtërnëch robòtów przë produkcje tegò, co je pòtrzébné do żëcô, że wëpłata sã wëdôwô bëc rekòmpensatą za felënk cwëkù dlô kòrpòszurów, chtërny wiedzą, że jakbë na swòjëch laptopach miast robic to, to w LoLa grelë, tej to bë nie przesënãło niżódnëch słupków w bilansach firmë. Prawie, kòmpùtrowé grë! Na krótczi czas òne są w sztãdze zaspòkòjic pòtrzebã célu. Tam doch jidze ò cos kònkretnégò i mùsk sã dôwô òcëganic nôdgrodą. Nôlepszi mòrdôrz mòtiwacje. Mùsk òdhôcził, że cos dobéł, bò sã wëższi level naknypsôł. Terô fajrańt, mòżemë òdpòcząc. Wëbùdzenié z tegò stanu je czãżczé, bò sã òkazywô, że w żëcym nie je tak ejnfach jak w grze.

W żëcym mùszi bëc cél. Człowiek mùszi wiedzec, że jegò robòta òstawi swiat përzinkã lepszim. Tedë dopiérze mùsk przestónie sã mãczëc. To znaczi nie przestónie wëmagac realizacje celów, ale dô do zrozmieniô, że më jesmë na tim placu, dze mómë bëc, ni mómë zabłądzoné.

W tim kònteksce chcemë sã przëzdrzec jak më czerëjemë kòmùnikatë do lëdzy, jaczich më chcemë przëcygnąc do nôrodny sprawë. Nie je to tak, że më do sztudérowaniô wôżnëch z ti perspektiwë czerënków, pisaniô dokazów, dzejaniô w jinternece, twòrzeniô, kùreszce gôdaniô w najim jãzëkù rôczimë przez òbietnicã dobri zabawë? Jô wiém, że to sã wëdôwô bëc skùteczniészé, jak wzéwanié do czãżczi robòtë, jô wiém, że më ni mòżemë òd zôczątkù òdstrasziwac, jô wiém, że kòżdi z naju lubi dobrą zabawã. To je równak wôrt pòmëslëc, czë czasã to, za czim młodi lëdze szukają, to nie je mòżlëwòta służbë i ùprôwianiô swiata? Ni ma co sã òszëkiwac – më nie jesmë niżódną kònkùrencją dlô parków rozriwczi, masowëch rozegracjów, czë lolkòńteńtu całégò jinternetu. To nie znaczi, że më ni mómë w tim rëmie biôtkòwac – to je baro wôżné, cobë tam bëc. Mùszimë równak pamiãtac, że jak ju dobądzemë czile sekùńdów ùwôdżi młodégò człowieka, tej niglë mù przińdze do głowë naju wëknypsac ze swòjégò żëcô, òn mùszi ùzdrzec kòl naju cos, co sã swiécy barżi jak nôlepszé zabiéracze czasu. Mùszi ùzdrzec, że je pòtrzébny. Mëszlisz të, że w czasach, czej mù pòwiôdają, że to je wszëtkò równo, czë òn tu je czë nié, to nie trafi do jegò sërca?

003: „To bëłe za të czase, jak tú jesz bëlë pògónje” (Tekst z Małego Kacka, Gdynia)

Tekst 003: Môłé Kackò / Môłi Kack (pol. Mały Kack), dzielnica Gdyni, pow. gdyński

To bëłe za të czase, jak tú jesz bëlë pògónje. Te béł jeden bjiskùp pòsłóni ze Rzimù do Dújnjska, won mjôł przënjesc tã jednã relikvjã, to bëła ta głova svjãté Barbarë. Jak wonji bëlë kole Gdinnë, ten wokrãt roztrzõs sã a vszëtcë wutonelë, le ten bjiskùp sã retovôł, bò won mjôł tã głovã svjãté Barbarë v rãce. Chtori jegò retovôł, to béł ten szôłtës Gdinnë. Te bëła takô móda, ce chto z tegò mòrza béł retovóni, te ten, chtori gò retovôł, ten gò móg wotrzëmac za njewolnjika. Téj ten szôłtës gò przëkúł do żaren, co bë won nji móg wucekac, a won mùszú vjedno to zbòżé m(ł)oc. To dúrovałe vjele lat, że won béł przëkùti do żaren. A ce won m(ł)ół, won spchjévôł vjedno, ale pò-łaciznje, a njicht jegò nje rozmjôł.

Za vjele lat jeden drëdzji bjiskùp rézovôł przez Gdinnë. Ten cził ten spchjév a pòznôł, co to bëło pò-łaciznje. Won so dzëvòvô(ł), że tú jeden rozmjôł łaciznã, a szed a pitôł jegò, chto won béł. Te won jemù pòvjedzôł, że przed vjele latami won béł pòsłóni z tõ głovõ svjãté Barbarë ze Rzimù do Dújnjska a że ten szôłtës jegò retovôł z tegò mòrza a że won za to mùszú młoc na żarnach. Te ten drëdzji bjiskùp, to béł ten pòmòrzcji bjiskùp, ten jegò wuwolnjú a won przënjós tã głovã svjãté Barbarë do Gdújnjska.

(Opowiadała 19-letnia dziewczyna z wykształceniem elementarnem. Teksty pomorskie, Friedrich Lorentz, tekst nr 350., str. 260-61)

Słówka do zapamiętania:
za të czase w tych czasach
1. te, 2. ty
roztrzisc sã (pn), roztrzõsc sã (śr, pd) rozbić się, rozlecieć
roztrzisc (pn), roztrzõsc (śr, pd) rozrzucić, wytrząść (np. worek)
chtori który (obok: chtëren, jacji)
szôłtës sołtys
Gdinna Gdynia (obok: Gdina, Chdina)
ce, céj kiedy (obok: cjéj, cje)
te, téj wtedy
wotrzëmac zatrzymać, zachować, przechować
dúrovac trwać (obok: dérovac)
młoc, młół mleć
łacizna łacina (obok: łacëzna)
za vjele lat po wielu latach
rézovac podróżować
Gdújnjsk, Dújnjsk Gdańsk (obok Gdúnjsk, Gdónsk)

Formy regionalne:
Obok znanej z poprzedniego tekstu (002) końcówki -ił > (wuwolnjú, mùszú) mamy regularnie -ôł (rozmjôł, retovôł, spsjévôł). Cechą charakterystyczną dla kaszubszczyzny z okolic Małego Kacka jest silna aspiracja pj > pchj~psj, np. spjév > spchjév, spjévôł > spchjévôł. Podobny proces zaszedł w dużej części dialektu zaborskiego oraz w Jastarni. Innym powszechnym, choć nieregularnie występującym procesem jest przejście -ło > -łe, np. to bëło > to bëłe; dúrovało > dúrovałe.

Gramatyka:
Język kaszubski, zwłaszcza w północnej odmianie, ma końcówkę -e dla mianownika-biernika lmn. rzeczowników, których rdzeń kończy się na s, z:

czase – czasy
kòze – kozy
kòse – kosy
Rúse – Rosjanie lub pejor. o Polakach
woze – wozy

Ta końcówka znana jest również j. dolnołużyckiemu (case, wóze, koze) i śląskiemu (czase, woze, Ruse). Nie jest to zatem przejście dawnego krótkiego ĭ > ë, lecz zupełnie osobna końcówka.