Wszystkie wpisy, których autorem jest Adóm Hébel

Stôri Kaszëbi – Adamòwa Prostownica

Të gôdôsz jak stôri Kaszëba – nôlepszi kòmplemeńt i scwierdzenié, że nasza gôdka nie je wëkòszlawionô cëzą nalecëzną i sztëcznyma fòrmama. Kaszëbsczi jãzëk pòstarziwô człowieka. A to lëchò w czasach kùltu młodoscë.

Nié do kùńca równak na glorifikacjô stôrëch je lëchô. Tak je w kòżdi nôtërny kùlturze, dopiérze masowô kùltura wprowôdzô ùcék òd staroscë. To sélanié seniorów w place, dze na nich nie je nót wzerac, nieczerowanié sã za jich słowama, kùreszce òdmłodniwanié sã nawet czej to ju leno smiészi – to je òbrôz dëchòwi i kùlturowi pùstczi. Mie baro ceszi, że w kaszëbsczim jãzëkù jak chcemë gadac ò stôrëch lëdzach, tej bez gãstoleniô pòwiôdómë “stôri lëdze”. Pòlôszë szukają eùfemizmów “osoby starsze”. Starszé jak chto? Czemù taczi mëtel wërażiwaniô? Prosto to sã nie słëchô gadac “stary”, bò to mòże òbrazëc. Temù téż w pòlsczi kòlãdze “Józef stary” zamienilë na “święty”, żebë mù nie bëło przikro i cobë nicht gò nie parłãcził z prostatą, parkinsonã i wiecznym stãkanim, że “przódë to bëło”. A më jak gôdómë “stôri”, tej nie òbrôżómë, bò stôri to prosto stôri człowiek i tëli. Jak gôdómë ò kims, że mô bruné abò mòdré òczë, tej nie òbrôżómë, le fakt scwierdzywómë. Jistno z wiekã.

W mòji kritice tedë nie jidze ò gôdanié, że mómë ùdawac wieczno młodëch, prosto je nót scwierdzëc, że nasza kùltura je ùtożsamiwónô ze staroscą i to je pòwôżny tôkel. Kùli razë më czëjemë w òdniesenim do młodëch “ten je jak stôri Kaszëba”? To wiedno znaczi “òn je richtich, nôtërny”. Zadanié dlô wëòbraznie: jaczé òbrazë sã pòjôwiają w głowie przë słowie “Kaszëbka”? Tak jak w jednym z rëchlészich felietonów bëło rzekłé – farwné òbleczenié, a do tegò to je gwës takô stôrô białka, co robi chléb ze szmùltã i kòżdémù kôże jesc. Kaszëba? Sëwi, z wiôldżim kózrã, nie ògarinô technologiów i gôdô, że przódë bëło lepi. Òni nie za baro cos mògą zrobic, mògą nôwëżi pòwiadac, spòminac, równak czãżkò, żebë jich robòta mia cos wniesc.

Nasza kùltura w taczim mëszlenim mô dwa wektorë. Jeden skansenowi – “ti stôri tim młodim”. Gôdómë ò kùlturze, le ji nie twòrzimë. Rekònsztruùjemë cos, co sã nie òdnôszô do naji sytuacje i mô charaktér le jinfòrmacyjny. Takô kùltura nie bùdzy, nie pòdskacô, le pòwiksziwô wiédzã. Drëdżi wektor to “ti ùtwórcowie tim stôrim”. To nôlepi òbrazëje rozmòwa z klijeńtką, jaką jô miôł na témã wëstãpù dzes na pôłnim. Òna rzekła “më ju na tim festinie mómë skòpicą atrakcjów dlô młodëch, tej chcemë wasz kabaret, tak co stôri lëdze téż mdą mielë co dlô se”. Më w niżódnym placu nie napiselë, że nasze szpòrtë trôfiają barżi do emeritów. Propòrcjô midzë granim na òsmënôstkach i dniach seniora to 4:1 dlô gebùrstagów tëch wchôdającëch w ùstné żëcé. Gwës, më rôd wëstąpimë do lëdzy, co mają wnet 3 razë tëli lat co më, le to nie je nasza szpecjalizacjô. Skądka mëszlenié, że më jesmë atrakcją dlô stôrëch? Jo, to, że grajemë pò kaszëbskù! I nick nie dôwô to, że naje szpòrtë sã òdnôszają do swiata lëdzy w przëdzélu 25-35 lat stôrëch, òbserwacyjny hùmòr wëstãpiwô czãscy jak pòwiôstczi z pùeńtama, a na spòlëznowëch pórtalach jesma w łączbie colemało z lëdzama młodszima jak ma.

Jak jô przëzéróm w mediach wëpòwiescë młodëch, co są òbjimniãti kaszëbską edukacją, tej widzã, że baro czãsto òni jakno przëczinã ùczbë swòji mòwë pòdôwają chãc gôdaniô z ópama. To je baro szlachetné, le pòkazywô téż, że sóm jãzëk dlô nich nie je wôżny. Jô z ùwôżaniô dlô ópów i òglowò przódków gôdóm w jich i mòjim jãzëkù, a nié “sã ùczã jich jãzëka”. Mie sã wëdôwô, że taczé nastawienié je pòzytiwniészé.

Do czegò taczé mëszlenié prowadzy? Zycher do tegò, że młodi lëdze nie wchôdają w tã témã – merkają, że òna nie je dlô nich, tej co sã bądą pchelë? Je téż jesz jeden efekt, ò jaczim më mùszimë wiedzec. Cobë to zrozmiec, më mùszimë wiedzec, jak nasz mùsk reagùje na młodosc i starosc.

Starosc dzysô sã parłãczi jednoznaczno negatiwno w pòpkùlturze. Głãbòk w naju równak sedzy ùwôżanié do mądroscë, doswiôdczeniô i achtnienié stôrëch lëdzy przez swiądã, że më téż czedës mdzemë w jich sytuacje. Pòkazywómë téż jich żëcé jakno wzór – za jich czasów lëdze sã kòchelë całé żëcé, relacje z drëchama nimò kòmùnikacjowëch ògreńczeniów bëłë głãbszé jak w czasach wirtualny łączbë, materialno gòrszô sytuacjô nie wadzëła we wikszi redoscë. Wszëtkò bëło prôwdzëwszé i głãbszé. Pòdswiądno më chcemë tim namiknąc, bò sami nie wiémë so radë z najim żëcym. To je ùproszczony òbrôz, le jô gôdóm ò tim, co nama w głowie sedzy, a nié ò złożonëch realiach. Starosc to je wiédza, le téż słabòsc. Mómë ji stracha, bò më nie mdzemë samòstójny, zmianë przestóną bëc naszą zasłëgą, a zaczną bëc czims, co przechôdô òkòma naju. Wikszô wiédza dô nama òbrôz wszëtczich lëchich decyzjów, le tedë bądze za pòzdze, cobë to ùprawic.

Młodosc to czas, jaczi pòzwòliwô na fele. Młodi ni mô pòczëcô sromòtë tak wiôldżégò, cobë gò miało hamòwac przed eksperimeńtowanim. Nimò môłi wiédzë wërôbiô so wërazny pòzdrzatk i chce gò narzucëc całémù swiatu. Je barżi nastawionô bùten jak bënë – lżi ji je biôtkòwac ò òczëszczenié planétë z CO2 jak òpòrządzenié swòji jizbë. Głëpasô, smiésznô, pózni më sã ji sromómë – le bez mòcë młodoscë swiat bë nigdze nie zaszedł!

W taczim rozmienim nëch procëmległëch biegùnów stôwianié naji juwernotë pò stronie stôrëch dôwô pòczëcé nôtërnoscë i głãbie, le równoczasno nie stôwiô na zmieniwanié swiata. Kaszëbstwò je tedë bënowé i nie je nót, a nawet sã nie słëchô za baro z nim òbnaszac. Ni mòże téż bëc za wërazné. W pòliticznëch decyzjach (w taczim rozmienim òpisywóny sytuacje) më mómë bëc Pòlôchama, nôlepi z zéwiszczama napisónyma na kòszulkach, a nasza nôrodnô swiąda je zagłëszonô. Nié temù, że je gòrszô, prosto òna ni mòże nic zmienic.

Òdmłodzenié naji nôrodny swiądë dô dwa efektë – pò pierszé, co je logiczné, wicy młodëch mdze sã z tim ùtożsamiwało. Stôrëch lëdzy më mómë ùważac, słëchac jich radów, ale nie nëkac jich do robòtë, czej sami jakno młodi sedzymë w môlu! Drëgô rzecz, jaką przëniese wzéranié na nas w kategòriach młodoscë, je danié naszi rësznoce mòżlëwòtë spòlëznowégò cëskù, mòcë, z jaką mùszi sã liczëc, bò nié le mądrosc przez naju przemôwiô, le téż determinacjô, cobë ta mądrosc sã rozkòscérza. Czas sã wëlékarzëc z nôrodny gerontofilie!
Jak to zrobic? Kò jaczi złoti radë jô ni móm, jô le jem zycher, co to mùszi wiele sprawów na rãbë wëwrócëc.

Tôkel z młodima je taczi, że ti, co w kaszëbiznã wchôdają, ti wpùszczają w sebie elemeńt staroscë (rozmióny zgódno z rozmiszlaniama w tim teksce). Jô nie chcã terô bëc prowòkacyjny… abò jo, chcã! Jô chcã terô pòkazac, że më – roczniczi 85-95 jesmë lepszi jak ti młodszi. A co! Më téż nie jesmë tak stôri, cobë sã nie bùńtowac i nie prowòkòwac. Jak më wlôżelë na binã sprawów zaczãtëch przez Cenôwã, tej më mielë kònkretną ùdbã – rozwalëc w trón mëszlenié ò kaszëbiznie jakno fòlklorze i pòkôzanié, że normalny lëdze mògą w ti kùlturze fùnkcjonowac. Plan béł prosti. Nôprzód cos, czegò nienawidzymë, rozwalëc, a pózni… sã ùzdrzi. Głëpasé? Mòże i jo, ale jaczé mòcné! A terô jô jadã na pòtkania młodëch, strzód jaczich wikszi dzél to taczi ùrodzony pò 1995 i co? Jô jich pitóm, co òni chcą wniesc w rësznotã. I te dzôtczi z gòłima kòstkama pòwiôdają, że jak òni ju tu są, tej bë chcelë tuńcowac, wëszëwac, to co òni w szkòle mielë. Pò prôwdze? Ok, jeżlë Wa to pò prôwdze chceta robic, tej to róbta. Bądzemë za cziledzesąt lat mielë taką sytuacjã – më stôri wëchòwóny na Damrockersach i Wa młodi wëchòwóny na Kaszëbsczich Nótach. Problém je taczi, że jô Wama nie wierzã ani përznã. Wzéróm na waje frizurë, kòszle, na waje profile na pórtalach i jô wiém, że to, co Wa gôdôta, to nie je prôwda. Czejbë Wa chca wniesc tuńce abò pòwiôdanié szpòrtów z XIX stalata do najégò kùlturalnégò żëcô, tej to bë bëło widzec na tëch òdjimkach. Prosto Wa robita to, co Wama kôżą szkólny i anymatorowie, i to je Waja ùdba na kaszëbiznã. Taką Wama delë, a Wa ni môta alternatiwë, bò doch to je kùltura dlô stôrëch i ti stôri Wama taką a nié jiną fòrmã delë, tej Wa sã ji trzmieta. Móm jô prôwdã? A mòże Wa mia w głowie taką mëslã – zrobimë cos pò czim wszëtczim gala pãknie i bądą wiedzelë, że më téż mómë swòje! Mia Wa? Nié? Tej nôwëższi czas cos taczégò wëmëslëc.

Jô, ùrodzony w 1992 rokù, sã czëjã młodo, chòc jô czuł, że dlô niejednëch to je jinô era. Mòże jô ju ni mògã balowac całi tidzéń pò Dniu Jednotë, wrzeszczec przez òkno aùtoła patrijotnëch zéwiszczów pò nocach i szkalowac w karczmie na lëdzy, co lëchò gôdają ò najim jãzëkù z czijã do bilarda w rãce… ale jô móm taczé przeżëca i jakbë to niepedagògiczno brzëmiało – jô bë jich w żëcym nie zamienił na Waje zajmë ze szkólną òd tuńcowaniô i wizytë w mùzeùm. Na wiele rzeczi jô so ju ni mògã pòzwòlëc, chòc do staroscë mie je wiele dali jak do młodoscë. Jô do Waju apelëjã, młodi lëdze – zachòwùjta sã jak młodi! Bò jak Wa ju terô jesta stôri, tej jaczi Wa mdzeta pózni?

Po co nam kaszubski? – Adamòwa Prostownica

Kaszubistyczne świry są podniecone, gdy ktoś pyta jak się wymawia “ë”. Uwielbiamy, gdy ktoś chce wiedzieć, jak się przywitać, wyznać miłość i czy to prawda, że w kaszubskim nie ma wulgaryzmów. Unikamy jednak odpowiadania na pytanie: po co w ogóle uczyć się języka, który się do niczego nie przyda? No, bo w sumie, po co?

Przetrawmy jednak ten ciężkostrawny wątek. Dzieci w szkole mają poznawać angielski, bo się przyda, potem niemiecki, hiszpański, mandaryński, włoski, ale po co im język, w którym wikipedia ma ledwie 5 tysięcy haseł! Poza tym musi być czas na korki z matmy, grę na flecie, karate, no i jak już ma te 9 lat, to najwyższy czas nauczyć się inwestować na giełdzie!

Nie tylko wybory rodziców w kwestii edukacji są problemem. Jest zasadnicze pytanie – po co używać takiego języka? Walka o przetrwanie sposobu komunikacji? Że niby dlaczego? Za 100 lat może będzie jeden język i przynajmniej będzie spokój.

Co na to odpowiemy? No, właśnie, nie do końca wiadomo.

Każda istota ludzka ma pewną wrażliwość. W połączeniu z intelektem daje nam różne spojrzenia na rzeczywistość. Ktoś wrażliwy dostrzeże piękno wielkiej katedry, dostrzeżenie zamysłu estetycznego wyskrobanego kawałka drewna wymaga głębszego wniknięcia w tę treść przy podobnym poziomie wrażliwości. Tak jak ktoś świetnie rozpoznający gatunki owadów, ale mający wadę wzroku, bez lupy nie odróżni pszczoły od osy, nie mówiąc o podgatunkach. Podobnie jest z wrażliwością na działalność ludzką i jej wytwory. Niektóre rzeczy są wartościowe i to widzimy, innym trzeba się nieco przyjrzeć, by to dostrzec. Jaka jest wartość języków takich jak kaszubski? – można spytać. Odpowiem pytaniem – a jaka jest wartość egipskich piramid i innych budynków z tamtego okresu? Co do tego drugiego jednak nie zastanawiamy się, czy nie warto ich zburzyć i postawić galerii handlowej. A po co nam one?

Na płaszczyźnie wrażliwości kulturowej osoba, która zniechęca innych do używania danego języka, jest na tym samym poziomie co bojownik ISIS burzący starożytny budynek.

Podczas jednej z dyskusji internetowych w sprawie wprowadzenia dwujęzycznych nazw miejscowości ktoś wyraził sprzeciw i w dalszej części wypowiedzi oświadczył, że zna kaszubski, ale nie nauczył go dzieci, bo “po co”. Język, który stracił grubo ponad połowę terytorium, w ostatnim stuleciu otrzymał kilka, wydawało się, decydujących ciosów i ktoś, w kogo rodzinie od 1500 lat trwał przekaz języka, mówi “po co”! Jakby zaorać megalityczny obiekt i posadzić ziemniaki. Niby opłacalne, ale każdy z odrobiną wrażliwości brzydzi się choćby takiej myśli. Po co? Po to, żebyśmy byli ludźmi. Kropka.

Część aktywistów do tej odpowiedzi doda jeszcze kilka pragmatycznych. Dwujęzyczność rozwija mózg, opóźnia objawy Alzheimera, dodaje pewności siebie, zwiększa kreatywność, ułatwia naukę kolejnych języków. Kaszubski przydaje się w branżach turystycznej i artystycznej. Zakorzenienie zwiększa poczucie stabilności życiowej, co może przyczynić się do lepszego zdrowia psychicznego. To wszystko jednak może być osiągane także przez inne środki, zajęcia, kompetencje. Nie możemy wpaść w pułapkę pragmatyzmu, bo przysłonimy to, co najważniejsze. Zresztą myślicie, że to przekona osoby, które jako alternatywę mają masę ciekawych zajęć? Nie. I wcale nie dlatego, że te są skuteczniejsze albo dlatego, że mamusie podejmują mądre decyzje dla rozwoju swojego Brajanka. One po prostu widziały w programie śniadaniowym takie fajne coś. A ktoś, kto za tym stoi, zapłacił za wypromowanie tego fajnego czegoś. No i umówmy się – skoro walczymy o to, by kaszubszczyzna nie stała się turystycznym produktem, to nie róbmy z niej również jakiegoś produktu z branży “rozwój osobisty”.

Ja tak sobie piszę, a masy ludzi dalej nie wiedzą, “po co”. Po co używać języka, który do niczego nie jest potrzebny? Chcesz wiedzieć? Przestań pytać aktywistów językowych. Zamiast tego poproś, by wyobrazili sobie świat ludzi w mundurach, świat, w którym twój sąsiad i mieszkaniec kilkuset ulic dalej to ta sama osoba. W którym ty i oni to ta sama osoba. Niech pomyślą o świecie, w którym człowiek jest przypadkiem z przydzielonym numerem bez przeszłości i przyszłości. Każ im uzmysłowić sobie, że ich tożsamość to wypadkowa obejrzanych reklam. Kiedy to zrobisz, spójrz im w oczy. Widzisz? To właśnie jest odpowiedź na pytanie, “po co”.

Pòlsczi Kòscół? – Adamòwa Prostownica

Kòscół i patrijotizm czãsto sã parłãczą. W naszim przëtrôfkù to je ò tëli czãżczé, że òn sã parłãczi z pòlsczim patrijotizmã i jak taczi kaszëbsczi nôrodnik jidze za Słowã Bòżim, tedë tej sej dostôwô słowò pòlsczé. Ten tekst katolëkóm mô pòkazac, jak z tim żëc, a lëdzóm jiny wiarë pòkazac, jak më, katolëcë kaszëbsczi nôrodnoscë, z tim żëjemë. Jô móm nôdzejã, co kòżdi co wôrtnégò tu naléze.

Na zôczątkù jô chcã pòdsztrichnąc jednã rzecz – tekst gôdô ò tëch Kaszëbach, co sã czëją nima z nôrodnoscë. Jak Të jes Kaszëba-Pòlôch, tej to je Twòje prawò, prosto ten tekst je ò lëdzach jinëch jak Të.

Katolëcczi Kòscół mòcno pòdsztrichiwô przëwiązanié do Pòlsczi. Ni ma co sã dzëwic, to mô historiczné spòdlé i patrijotizm z religią nigdze sã nie sztridëje, jeżlë te òbadwa elemeńtë nie są zniesztôłconé. Dzywno równak sã czëje w Kòscele ten, chto dërch czëje òdniesenié do “naju, Pòlôchów”, czej nie je dzélã ti jednotë. Mòże òn je w swiãtnicë persona non grata? Z drëdżi stronë Kòscół je katolëcczi, to je pòwszéchny. Wszëtczé nôrodë mògą Christusa przëjimnąc. Më wszëtcë jesmë równy przed Nôwëższim. Jakno chtos, chto rôz w tidzeniu jidze na Mszą, jô rzekã, że to nie je jaczis wiôldżi problém. Tej sej sã ùczëje taczé wëzwanié, le wikszi dzél słowów je czerowóny téż do naju. Gòrzi, jak pòlsczé swiãta wëpôdają w niedzelã – tedë ùdzél we Mszë to òbrzészk i trzeba sã liczëc z tim, że kapłón pòtraktëje naju jakno dzél pòlsczégò nôrodu i tak bądze do naju przemôwiôł. Na szczescé katolëk nie przëchôdô do kòscoła dlô ksãdza, le dlô Jezësa bëtnégò w Nôswiãtszim Sakrameńce.

Nôlepi tedë przëjimnąc pòzdrzatk, że jak gôdają do kògò jinégò, tej jô spòkójno sedzã, a jak je dzél dlô wszëtczich wiérnëch, tej jô bierzã ùdzél. Jistno z himnã “Boże, coś Polskę”. Z szacënkù dlô bracynów w wierze Pòlôchów wstôjóm, z szacënkù do sebie i swòji juwernotë nie spiéwóm. Eleganckò, ùtcëwie, bez sztridów i z tczą załatwionô sprawa. Jeżlë taczim pòstawienim sprawë jô kògòs nôrodné wseczëca òbrôżóm to to ju pò prôwdze jegò problém, za rozwiązanié, jaczégò jô sã mògã le pòmòdlëc.

Nama, nôrodnikóm, sã nie ùdało donëchczas zbùdowac taczi zrzeszë katolëcczi wiarë z nôrodną deją. Taczi, co nie je wëmôgónô, ale razã je w sztãdze twòrzëc dobri kwalitet. To je dzywné, bò nôrodny òpcje w sprawach Kòscoła sã dosc tëli zawdzãcziwô. Sygnie nadczidnąc ò żëcym ks. Frãca Grëczë, ò snôżim himnie do Matczi Bòsczi aùtorstwa Jana Trepczika, jich ùdzélu w kòrunacji naszi Swiónowsczi Matinczi. Dzysô, chòc w Kaszëbsczi Jednoce są lëdze rozmajiti wiarë, na stronie ti òrganizacje mòżemë pòznawac historiã christianizacje najëch terenów. W tim wszëtczim mie braknie czegòs na ôrt dëszpasterstwa nôrodników. I tuwò nie jidze ò twòrzenié jaczis juwernotowò-religijny hibridë, le rum, w jaczim katolëk z kaszëbską nôrodnoscą sã mòże czëc… bezpieczny? Jidze mie ò to, że mô leżnosc pògłãbiwac swòjã wiarã i równoczasno sã czëc dzélã Kòscoła, z jaczim wszëtkò je w pòrządkù. Tu nie jidze ò twòrzenié strzodowiszcza, jaczé nie stôwiô wëmôganiów abò przetwòrziwô regle Kòscoła na swój mëtel. Prawie procëmno – mô sã skùpic, żebë katolëcëzm nie béł nôrzãdłã pòlonyzacje, bò jegò cél je wëższi. I żebë na tim célu katolëcë z naszi òpcje sã mòglë skùpic w taczim karnie.

Wiedno, czej w Kòscele jô sã czëjã dzywno jakno nié Pòlôch, tej przed òczama jô móm Jezësa, co pòwiôdô swòjim ùczniakóm ò gdowie, co da swòje slédné dëtczi. Strzód ùsmiónëch, pasëjącëch do snôżoscë swiãtnicë bògatëch lëdzy, chtërny gwës midzë sobą pòwiôdają, jak to dobrze bëc w jich karnie i jak miło, że òni są jedno, je biédnô białka. Mòże sã pitô “Panie Bòże, widzyce Wë przez co jô przechôdóm?”. Mòże wątpi, bò ti bògati są tim przédnym nurtã w religijnym żëcym. Òna téż mòże czëc, że nie pasëje do òficjalnégò fejrowaniô swiãtów i kapłón tak jakbë nié do ni gôdô. Ale Bóg jã widzy. Jezës Christus gôdô swòjim ùcznióm ò ji kawlu. Wiérny Pòlôszë, klér, dëszpasterstwa mògą naju nawet w Kòscele nie widzec. To nie je wôżné. Je Chtos, chto naju widzy i bądze nas sądzył nié za nôrodną przënôleżnosc. Pamiãtôjta ò tim.

Tak trudno zrozumieć? – Adamòwa Prostownica

Prawdopodobnie kiedy po raz tysięczny wyjaśnimy, dlaczego Kaszubi to odrębny naród, opiszemy, czym różni się narodowość od obywatelstwa i przedstawimy, jakie są nasze relacje z państwem, Polakami, Kaszubami, którzy przyjęli inną tożsamość… znajdzie się ktoś, dla kogo będziemy musieli powtórzyć procedurę po raz tysiąc pierwszy. Pytamy się niebios “czego oni nie rozumieją?”. Może spróbujmy zmienić na chwilę perspektywę i zamiast starać się być zrozumianym, spróbujmy zrozumieć ich.

To naturalne, że naród, który walczył o własne państwo, będzie oczekiwał, że jak ktoś na terenie jego państwa ma inną narodowość, to pewnie będzie się zachowywał tak samo – podejmie walkę i zdezintegruje kraj. Trudno jest zrozumieć, że można być gospodarzem na swojej ziemi, a jednocześnie mówić innym niż urzędowy językiem, komuś, dla kogo Tatar to rodzaj mięsa, a nie żyjący tutaj od stuleci muzułmański sąsiad.  Komuś, komu ten dowód jest potrzebny jedynie, kiedy bierze np.  kredyt w banku, trudno zrozumieć, że w dowodzie osobistym nie ma się wpisanej narodowości .

Drugą grupą nierozumiejących są nasi rodacy, którzy wybrali inną drogę. Oni przede wszystkim boją się, że narodowość kaszubska pozbawi ich czegoś. Bo jak są Polakami, to są tacy bardziej pełnoprawni. Nie mieli by nic przeciwko narodowości kaszubskiej, byleby była ona polska… Pomijając oszołomów straszących “bałkanizacją”, zrozumieć należy, że ludzie boją się przypisania do grupy, która wyróżnia się na tle reszty społeczeństwa.
To niezwykle ważne, żeby takich ludzi zrozumieć. W przeciwnym razie damy się wpędzić w kąt, z którego wydostać się możemy tylko przez walkę. A w tej relacji wcale nie chodzi o bój na słowa i pokazanie swojej wyższości. Nie tym razem. W przypadku pierwszej grupy – musimy wiedzieć, że kieruje nimi lęk. To strach o destabilizację, dezintegrację, zaburzenie świętego spokoju. Brzmi absurdalnie, ale to dlatego, że my siedzimy głębiej i wiemy więcej. Dla kogoś, kto ma utarte schematy i patrzy na nas powierzchownie (nie jest to zarzut – trudno wymagać, że całe społeczeństwo będzie studiowało kaszubologię) te obawy są realne. Musimy spokojnie go tego lęku pozbawić, pokazać, że nie gryziemy, ale też nie damy się zagryźć.

Druga grupa to Kaszubi nie rozumiejący idei narodowej odrębności. Im lepiej takich ludzi znam, tym bardziej ich lubię. Na początku mojej tożsamościowej drogi z dużą łatwością stawiałem mury i zasieki między nami. My, wierni tożsamości przodków i oni – zdrajcy, którzy przyjęli polskość, a ponad sto lat temu z pewnością by się zniemczyli z pogardy dla własnego dziedzictwa. My, którzy pokonaliśmy lata przekłamań i dotarliśmy do rdzenia naszej tożsamości, i oni, których umysły są zniewolone. Młodość rządzi się swoimi prawami, wyraźne podkreślanie swojej identyfikacji to jedno z nich. Bardzo zresztą przydatne w kształtowaniu się do pewnego momentu. Dzisiaj raczej widzę jak wiele nas łączy. Ileż to już spotkań odbyłem i dowiadywałem się po dłuższej rozmowie, że tak naprawdę ci ludzie wiedzą, że są odrębni, że nasza inność to coś więcej niż kilka zwyczajów i język. Sam miewałem wątpliwości, jaki sens ma przekonywanie ludzi do narodowości kaszubskiej. Ich dziadkowie może i ją deklarowali, ale to było przed wojną. Potem trudno było funkcjonować jako ktoś inny i szkoła, telewizja, radio zrobiły swoje; dzisiaj ludzie nie rozumieją nawet na czym ta odrębność polega, a trudno utożsamiać się z czymś, o czym nie ma się pojęcia. Trzeba ten naród budować od zera. Okazuje się, że wcale tak nie jest. My w swojej działalności nie przekonujemy ludzi do niczego nowego, czego by nie znali. Okazuje się, że to, co – obok języka i zwyczajów – w największym stopniu zostało zniszczone, to pojęcia. W rzeczywistości kaszubsko-niemiecko-polskiej mieliśmy poczucie odrębności, ale teraz sprawa została uproszczona, wszyscy mają jeden język, jeden dokument tożsamości, modlą się w jednym kościele. To rzutuje na deklaracjach. Kiedy jednak rozmawia się o sprawach kaszubskich, nagle okazuje się jak duża jest świadomość odrębności, a nawet wiedza o historii tej kwestii! To czego brakuje, to przypisanie tej tożsamości do określeń, które dzisiaj prawnie opisują te zagadnienia. Bo niby jak się połapać w tym, co to mniejszość etniczna, narodowa, czy język regionalny to bardziej język czy coś innego? Samo określenie “mniejszość” też automatycznie ustawia pozycję członków – niejako naprzeciw większości, w słabszej grupie. Słowo “naród” jest przyjmowane z większą łatwością – po prostu brzmi dumnie, ładnie, jednocząco.

Najważniejsza myśl w tym wątku jest optymistyczna. Budowanie dumy z przynależności do narodu kaszubskiego to nie jest zadanie nowe, to po prostu budzenie drzemiącego w naszym ludzie potencjału. Należy wyjaśniać znaczenie pojęć, ale też w tym wyjaśnianiu nie tonąć. Kiedy ludzie będą dumni z własnego dziedzictwa, wówczas nie trzeba będzie się martwić o rozumienie pojęć – będą się rozumiały same przez się. Nie wolno nam jedynie popadać w poczucie wyższości – nie musimy mówić innym, kim mają się czuć, jeżeli mamy jakąkolwiek misję, to jest nią pokazanie, że nie trzeba się bać tego, co w nas drzemie od zawsze. Najzwyczajniej w świecie – dobrze jest wbrew medialnym, edukacyjnym i politycznym tendencjom iść przez życie drogą swoich przodków i tę drogę wskazywać następcom.

Po raz kolejny do felietonu dołączam pytanie. Co jest niezrozumiałego w idei odrębności narodowej? Które wątki są niejasne?

Wikingów róg – Adamòwa Prostownica

Czemù widoczné symbòle kaszëbstwa nie są “fejn”? Nie gadôj, że “są, le młodi tegò jesz nie widzą”. Nie są, bò jakbë bëłë, tej młodi bë je widzelë. Më ni mòżemë sã na to òbrażac, le mùszimë zrozmiec czemù i dopiérze z ną wiédzą cos z tim zrobic i zacząc òperowac “fejn” elemeńtama.

Më sami żëjemë w swiece stereòtipów na swòjã témã. Òbrazów, ò jaczich nie mëslimë, prosto je przëjimómë. I pózni nasze decyzje to je efekt percepcje tëch òbrazów. A czemù òbrazë materialnëch składników naszi juwernotë nie są tak pòzytiwné jak më bë chcelë? Prôwda, m. jin. temù, że ni mómë mëliardów talarów na jich wëpromòwanié. Są jednak jiné elemeńtë, chtërne wiele lżi je nama zrealizowac, a sygnie përzinkã òrnungù w naszi wiédzë.

To snôżé, farwné òbleczenié

Numrã 1 we wizualizacji Kaszëbów są “kaszëbsczé ruchna”. Wnet kòżdi z naju jak mësli “Kaszëba”, tej so wëòbrôżô skòrznie, biôłé bùksë, mòdri wiérzch do kòlanów, czôrny czôpk z czerwòną szléfą. “Kaszëbka”? Czepc ze złotim wësziwkã, liwk, czitel z czôrnyma sztrépama, wësziwk na rãkawach, szërtuch. Nawetka ti, co rozmieją nieaùtenticznosc tegò mòdła, brëkùją wiele czasu, żebë w jich głowach zniknãło sparłãczenié pòzwë z taczim prawie òbrazã – nasz mùsk òpiérô sã faktóm, jeżlë òne nie jidą stegnama wëdreptónyma przez neùronë.

Jak to nyma swietlëcowima ruchnama bëło? Krótkò gôdającë, jak Pòlskô nastała, tej wszëtcë w państwie mielë miec jaczé swòje ruchna, żebë farwno wëzdrzec na òglowòpòlsczich òżniwinach. Pózni za kòmùnë to bëło jesz wôżniészé, bò państwò doch bëło Lëdowé i ten Lud mùszôł chlebã a solą przedstôwców wëszëznów witac, a do tegò òn mùsził farwno wëzdrzec. Cała historiô naszich lëdowëch òbleczeniów w dwùch zdaniach.

Znajemë më wicy przikładów kreòwaniô wëzdrzatkù, co sã nie trzimie historicznoscë? Wez przeczëtôj głosno słowò “Wiking” i rzeczë, jaczi òbrôz sã w głowie pòjawił? Jo! Nawetka jeżlë Të sã znajesz na historii, tej i tak widzysz chłopa z brodą i rogama na chełmicë. Wiémë równak, że ti wòjarze ni mielë tegò elemeńtu w swòjim ùzbrojenim. Mało tegò – wëłącziwającë rekònsztrukcyjnëch òbarchniélców – nikòmù to dzysô nie wadzy! Kò to je zwëczajny elemeńt pòpkùlturë. Mòże tedë chcemë założëc, że te nasze nibë-lëdowé ruchna nie są historiczné, le jakno elemeńt pòpkùlturë niech mdą naszą pòznaką? Problém tuwò je baro głãbòczi. Temù nen artikel je pisóny pò kaszëbskù, to je, dlô barżi wdrożonëch w sprawã. Tak tej òlér je taczi, że kòżdi wizualny, a szërzi – sensoriczny, ùtożsamiwóny z czims elemeńt mô swòje znaczenié, jaczé dukwi głãbòk w naji psychice i më nawet nie wiémë, czej òn wëlôżô, jak wieszczi ze zarkù prosto do decyzyjnëch òstrzódków w najëch głowach.

Rodżi na chełmicë Wikinga są fejn, òbleczenié kapelów nié. To nie je mój esteticzny pòzdrzatk (ani kòmpleksë), le analiza, tej nie je to sprawa gùstu. Czemù tak je? Wszëtkò je w psychice. Róg to je broń, atribùt dzyrskòscë, chłopów, pòznaka płodnoscë, władzë, bókadoscë. W pierwòsznëch religiach wnet wszãdze wëstãpiwô chłopsczé bóstwò z rogama. To je czekawé, bò rogaté zwiérzãta colemało jedzą roslënë, znanką drapieżnika są òstré zãbë. Nimò tegò wëòbrazniã naszich przódków barżi rëszałë miónczi jeleniów czë kòzelbòków ò samice. Pózni chrzescëjaństwò biôtkòwało z tima bóstwama, a rodżi sã stałë atribùtã demònów (mòżlëwé, że to klôsztornikóm zawdzãcziwómë òbrazowanié pògańsczich Wikingów jakno rogatëch diôbłów). Dzysô chłop z rogama to taczi, co gò białka zdrôdzô. Nimò tëch naniosłëch na wiérzch negatiwnëch symbòlów, ne pierwòszné dali na nas dzejają. Kòżdi z chłopów, a pewno niejedna białka mô w głowie taczégò “ludka”, co bë chcôł/chca w taczi chełmicë pòpijac piwò z roga! Odinów zdar!

Celticczi (nié wikińsczi!) rogati bóg płodnoscë Cernunnos

Co më mòżemë rzec ò naszim quasitradicyjnym òbleczenim? Tu bë mógł wiele gadac ò zatacony symbòlice, le jô sã ògreńczã do pôrã zachów. W pierszi rédze chcemë pòwiedzec ò kwiatach. W chłopsczi módze to je dosc rzôdczi mòtiw, gwës w dôwnëch czasach jesz mni taczich wzorów to mógł pòtkac. Do tegò wiôlgô farwnosc czësto ùcékô òd naszi “stonowóny” nôtërë. Tak jak przë rogach Wikingów më mòżemë rzec, że to je pózniészi mòtiw, ale wërôżający jich nôtërã, tak rzekniãcé tegò samégò ò pòdzywiónëch na festinach klédach czë liwkach bë bëło nieprôwdą. Czãżkò téż so wëòbrazëc, żebë w tak nieprakticznëch ruchnach robic, strzëmiwac skrajné temperaturë, òglowò – nasz mùsk nie rozmieje so wëòbrazëc tegò w nôtërnëch warënkach, temù më brëkùjemë binowégò “labòratorium”. Kaszëbsczé ruchna to nie je symból sóm w sobie, le “lëdowi strój” – tak jak jiné tegò zortu w Pòlsce. Zarô bùdzy skòjarzenié jaczégòs przëpòrządkòwaniô, jakbë znak, co pòmôgô w przëdzelenim nas do pasowny bùchtë. To nie bùdzy dobrëch sparłãczeniów. Wikingóm téż chtos cëzy te rodżi dolëmił, le zrobił to z jaczégòs stracha i pòdzywianiô, a nama te ruchna delë, żebë më fejn wëzdrzelë… Në, dôjta pòkù, mómë më bëc bùszny, że chtos nas pòtraktowôł jak mëma knôpiczka, chtërnégò wëstrojiła do kòscoła na kòmùniã starszi sostrë? Kù reszce chłopsczé ruchna nijak nie przëbôcziwają òbleczeniô wòjarza – a wëbôczta mie, pacyfiscë – nasza psychika chce widzec naju jakno pòtencjalno niebezpiecznëch – chcemë bëc ùcywilizowóny, ale trzimiący drapce i zãbë na czôrną gòdzënã. Temù tak baro nama sã widzy ùdba rogów na swòji głowie.

Róg bùńtu

Jak ju ò rogù gôdka, tej chcemë le so zażëc! Jak wa widzyta ten prosti elemeńt je colemało pòzytiwno parłãczony. Jegò zaòkrãglony na szpëcu sztôłt dôwô barżi sparłãczenié z dozérã i mądroscą, le róg to je róg – jak je nót, tej sã dô nim zadzôc. Do tegò tobaka sã parłãczi z bëcym wëcmanim, pòkazywanim zawierzeniô drëdżi òsobie. Biôtka czidłëch antinikòtinystów ze zwëkã zażiwaniô to nie je żóden òlér. To nawetka dobrze, bò dodôwô naszim pòtkanióm szmaczi i atmòsférë bùńtu. Kritikùjta nas dali, diskùtérujta ò prawnëch regùlacjach – nick naju barżi nie zachãcy do wcyganiô!

Jeżlë jidze ò wszelejaczé symbòle, to przede wszëtczim nama braknie tegò “roga”. Jak chłopi w lëdowi kapelë spiéwają ò piãkny zemi, wëpòczinkù, tej jô sã jiscã ò jich hòrmònalné zdrowié. Czemù tam nie triskô krew wrogów, czemù niesprawiedlëwëch nie pòtikô sztrôfa, czemù dzeùsë nie lôtają za bëńlama, co sztachétą ùtłëklë nôwicy procëmników? Në, dobra, mòże përznã za dalek jô jidã, le prosto próbùjã ten wòzyk, na jaczim më jedzemë, naprowadzëc w dobrą stronã. Cywilizowóny człowiek je szczestlëwi, czedë sedzy w nim pòtencjalno niebezpieczny barbarzińca, chtërnégò òn trzimô krótkò. Ale nen barbarzińca tam mùszi bëc! W kùlturze mùszą bëc rodżi dzëwégò zwierza! Czemù nawet jak nie lëdómë fòlkloru, to te diôbelsczé skrzëpice tak jintrigùją?

WËKLAROWANIÉ: W tëch refleksjach mie nie jidze ò bùdowanié wizualny agresje, militarizmù i nastawieniô na wroga. Jidze ò bënowi pòszëk na biôtkã w symbòlicznym znaczenim, jakno pòczëcé, że më nie biôtkùjemë, bò nie chcemë, a nié temù, że jesmë za słabi i pòdpòrządkòwóny. Jô nie zachãcywóm do fizyczny agresje, ani realizacje naszich célów wòjnową stegną.

W diachła òriginalnô grafika

Wiele lepi widzec w naszi kùlturze wizualizacjã pòtencjalno czekawą dlô białków. Całi etnodesign sã òpiérô na pòkazywanim snôżich mòtiwów w baro prakticznëch, ùżiwónëch dzysô zachach. To je nót pòchwalëc.

A co skritikòwac? Co do graficzi, to jô to pòwtôrzóm jak mantrã – jakbë pòwsta Nôrodnô Szkòła Graficzi, tej egzam bë mùszôł wëzdrzec tak: je nót zrobic grafikã jakô wërazy nasz nôród i naszã zemiã. Wszëtcë, co ùżëlë wzorów z wësziwù, kaszëbsczich nótów, czôrno-złotëch farwów i grifa, òbléwają.

Kòżdi chto ùznôwô, że kaszëbskô rozegracjô, czë stowôra mùszi miec czôrno-żôłté farwë (swòją stegną paskùdno wëzdrzą na banerach!), ten bë ni miôł prawa robic wizualny wizytkôrtë najégò nôrodu. Kòżdi, chto mësli, że grif, nen z wapena, je jedurnym, co pòkazywô najã bùchã, ten mô za wąską wiédzã ò tim, co naju rëszô. Nie zgłãbi naji dëszë ten, co sã nawdichôł kwiôtków z tôflôków, serwetów, malowónëch na drzewianëch fejn dizajnersczich zachach.
Pò prôwdze nie je naju stac na nick wicy jak na pòwtôrzanié? Më doch jesmë nôród, co mô rozmajité sprawë, jiwrë, ùcechë, znanczi, wątczi. Czemù më to wszëtkò do jednégò sprowôdzómë? Czemù grif mô stojac jak stoji, dëcht równo czë më gôdómë ò biôtkach, kwiôtkach czë chlanim?

Jak më sã nazwiemë, żebë sã wëapartnic?

Lëdze, w tim më sami sebie widzymë z perspektiwë wizualnëch elemeńtów, le téż mionów, chtërne same są wizytkôrtą, reklamą i fasadą. Jak òna wëzdrzi?

Zrzesz Kaszëbskô, Regionalné Zrzeszenié Kaszëbów, Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié, Kaszëbskô Jednota… mòże młodi niech pòkôżą co jinégò? Jo! Stwòrzimë Młodëch Kaszëbów i jich pismiono… Kaszëbską Zemiã! Chcemë bëc barżi òrginalny w twòrzenim swòjëch mionów? To mòże dlô òdmianë pò łacyńskù… to samò słowò? Cassubia! Mòja kaszëbskô stegna, Kaszëbsczi Festiwal, Radio Kaszëbë, Kaszëbsczé Kaszëbë Kaszëbów. Jak chtos chce òbrzëdzëc tã snôżą pòzwã, to je na baro dobri stegnie.

Wiéta Wa, że miono mô za zadanié nié le dac co do wiédzë, le téż reakcje wëwòłac? Sorbsczi Pawk (Pajk) z jedny stronë kąsk straszi, le z drëdżi stronë twòrzi séc łączbów. Pòlskô Falanga to karno lëdzy co stoją w jedny, drãdżi do pòdzeleniô rédze i czegòs tam bronią. Czemù w Biblie Bóg zmieniwô miono, czej chce człowieka zmienic, na nową stegnã gò wprowadzëc? Bò miono mô bëc zôpisã dëszë. Pòzwa mòże jinspirowac, wëwòłac emòcje, nawetka doprowadzëc do czëcô mrowieniô na skórze i òdecknąc mëslã “jô jem z nima!”
Jesz jedna rzecz jiscy w tim najim felënkù szmaczi w dobiéranim mionów. Lëdzóm sã to miészô. Czim sã różni Zrzesz Kaszëbskô òd Kaszëbsczi Zemi? Dlô zwëczajnégò człowieka niczim. A czejbë kòżdô pòzwa mia jakąs farwã, charaktér, jedna bëła barżi òstrô, drëgô cepłô, jesz jinô mia swój sztôłt i dinamikã, tej lëdze bë na òstatk zaczãlë nié le ò naszich sprawach wiedzec, le téż je czëc!

Nasze emòcjonalné tôkle

Më mómë taką mentalnosc, że ò tim, co sã czëje, më wiele nie gôdómë, temù mòże Të terô, nomen omen, sã czëjesz përznã cëzo abò nie rozmiejesz, ò czim jô gôdóm abò jedno a drëdżé. Jak ni mòżesz zrozmiec, że nié le faktë, ale i emòcje są wôżné, tej Twój problém – le dôj lëdzóm PÒCZËC nôród, nie bãdzë jak zëmnô matka dlô dzecka, co brëkùje wseczëców.

Tuwò jô chcã pòkazac jak wzérac na elemeńtë sensoriczno parłãczoné z nama – jak miec swiądã, że wszëtkò, co widzy nasze òkò i czëje ùchò, je w głowie przetwòrziwóné.

Jô so mëszlã, co tak zarichtich je w nas, Kaszëbach zabùrzoné? Kò to nie je mòżlëwé, że lëczba lëdzy, co tegò nie rozmieją, je tak wiôlgô, że na miészëzna ni mô mòcë przebicô, a medëcëna nie notérëje tegò jakno zjawiszcze do zbadérowaniô? Chto wié, mòże më jesmë geneticzno gòrzi wëpòsażony w pòczëcé empatie? To bë baro wiele klarowało. Më sã prosto ti empatie i emòcjów, jaczé dlô chòcbë Pòlôchów są nôtërné, mùszimë naùczëc. Zrozmiec, że przekôz, jaczi czerëjemë do lëdzy ò najim nôrodze pòtkô sã nié le ze zëmnym przëjãcym do głowë, le téż kònkretnyma emòcjama, jaczé zdecydëją, czë ten chtos pùdze z nama czë stanie pò drëdżi stronie, czë mòże na drëdżi dzéń zabądze ò naji sprawie. Më sã mùszimë naùczëc tak nazéwac, gadac, projechtowac i spiéwac, żebë do serców trafiac. Terô Të wiész, jak wôżné je, jaczi elemeńt pòkazywómë na jaczi ôrt? I jesz jedno – jô nie wierzã, że w naji kùlturze ni ma elemeńtów, jaczé bë w mùskù òdbiércë sã parłãczëłë tak jak mają. Më nie darwómë wëmiszlac – to sygnie, że më jich pòszukómë i skònwertëjemë.

Kim jesteś, dokąd zmierzasz w marszu? – Adamòwa Prostownica

Festiwal nienawiści, pogardy i wzajemnego obwiniania się trwa w najlepsze. Poczekajmy jednak do świąt. Wtedy przyjdzie nam się spotkać z wujkiem, co chodził bronić sądów, szwagrem, który wie jak to było w Smoleńsku i antysystemową kuzynką Korwinką. Ale będzie klimat! Chyba, że podejdziemy do sprawy inaczej.

Zobaczcie, jak udało się podzielić społeczeństwo i każdego z nas zagonić do określonego okopu. Mam tu na myśli wszystkie strony nie naszej wojny. Tak było często w kaszubskiej historii, że bracia stawali naprzeciwko siebie na polach bitwy. Dzisiaj walka o elektorat polegająca na demonizowaniu tych drugich i budowaniu poczucia wspólnoty poprzez wycieranie sobie twarzy wyższymi wartościami odbywa się prawie non stop, prawie wszędzie, prawie każdy w niej uczestniczy. Możemy oczywiście jako naród poprzeć tych, którzy są dla nas opcją bardziej korzystną. Czy jednak godzi się, abyśmy postępowali jak oni? Piszę ten tekst przed Marszem Niepodległości, imprezą Polaków. Co z tego, że jest przed? Już są gotowe scenariusze na obwinianie za wszystkie niepowodzenia wydarzenia! Antysystemowcy oskarżą PiS i PO (to samo zło), że wykombinowali im odebranie Marszu. Parlamentarny AntyPiS powie, że PiS i nacjonaliści, naziści, szatany razem radykalizują społeczeństwo. A może i PiS poczuje się osamotniony wobec reszty? Przecież to takie łatwe – powiedzieć, że oni wszyscy razem, zgodnie przeciwko nam.

Dziwię się Kaszubom, którzy biorą udział w tej wojnie po różnych stronach. To nie nasz styl walki. Dla mnie kaszubskość, to mój Dziadek, który po zawale szedł pracować mimo zakazu lekarza, bo przecież jak można nie pracować? To Mama, która nie kupowała mi wszystkiego na co mam ochotę, mimo że nie brakło pieniędzy. To wszystko co nauczyło mnie, że mam to co sam zarobię i nic, absolutnie nic nie uprawnia mnie do powiedzenia “mnie się należy”. Nawet to, że ktoś wobec mnie zawinił. Jak coś jest zepsute to zanim bierzemy się za szukanie winnych, naprawiamy to, aby jak najprędzej działało. Kaszubska mentalność to chęć pozostawienia świata choć odrobinę lepszym niż się go zastało, dzięki swojemu wysiłkowi. I teraz drzewo, które wyrosło na takiej glebie ma zasilać ten kompost wzajemnej nienawiści i obwiniania się? Tę chęć rozwalenia innych, niezależnie od tego, czy przyniesie to komukolwiek korzyść? To byle jakie podejście do pracy? Po co nam to? Wytworzyliśmy jako naród wspaniałą kulturę – pełną przywiązania do rodziny i otwartości na innych – popatrzmy na historię narodów i religii, które u nas były i są. Nasze dziedzictwo to zupełny fenomen połączenia zaradności z przywiązaniem do tradycyjnych wartości. W Polsce rodziny wielodzietne kojarzą się z biedą, u nas z gminą, w której jest niemal tyle przedsiębiorstw ile osób w wieku produkcyjnym. Czy to nie lepszy powód do dumy niż radość z dokopania tym drugim w sądzie, studiu telewizyjnym albo na ulicy? No i czy to nie lepszy punkt wyjścia do rozmów przy świątecznym stole, które nadejdą, nim się obejrzymy?

Nie mam zamiaru przeciwstawiać się jednemu wujkowi, który twierdzi, że demokracja umarła, ani drugiemu, który żąda, aby media były bardziej polskie, bo są niemieckie. Oni wkręcili się w nie swoją wojnę. Albo w sumie ta wojna wkręciła im się jak patyk między szprychy od roweru. To nie pierwsze pokolenie Kaszubów, które wkręciło się w jakąś obcą batalię.

Nie twierdzę oczywiście, że powinniśmy być bierni politycznie. Naszym obowiązkiem jest jednak pamiętanie o punkcie wyjścia – naszym interesie. My tymczasem już jesteśmy przyzwyczajeni, że taki interes zostawiony jest na końcu, jak już będzie spokój z innymi sprawami. A na to się nie zanosi. Ponadto chcę zaznaczyć, że nie próbuję stawiać tutaj sprawy zero-jedynkowo: dzieląc na tych złych Polaków i wspaniałych Kaszubów. Wiele w Polakach podziwiam, sporo im zazdroszczę i bardzo ich lubię. Nie godzę się jednak, byśmy przejmowali te metody działania, bo one po prostu nie są częścią naszej natury i w wykonaniu naszych rodaków wyglądają groteskowo. Chodzi tu o sytuacje, w których popieramy czyjąś narrację, nawet jeśli w tej narracji jesteśmy ukazani w złym świetle. Przyjmujemy historię w wersji napisanej przez ludzi, którzy nie mają pojęcia przez co przechodzili nasi ojcowie w najczarniejszych godzinach Europy. Przyjmujemy wersję samych siebie jako ozdoby do wszelkich poczynań jednej i drugiej władzy, musimy się w tej wersji ładnie zaprezentować i nie krzyczeć za głośno, bo to nieładnie. A jednak mimo propagandy, która nas zniekształca, ogranicza, każe przebrać się w mundur w barwach danego politycznego środowiska nasz naród żyje! Mój wujek (Polak!) opowiadał mi, że podczas pracy na budowie od razu rozpoznaje, czy ekipa to Kaszubi. Słyszy rozmowy na temat wydatków – za zarobione pieniądze postawią płot, zrobią elewację, zaplanują budżet. Inni (to jego słowa) myślą o weekendzie i daniu w gaz. Oczywiście to uogólnienie, sam wiem, że nie zawsze tak jest. Kiedy jednak ktoś z zewnątrz to zauważa, to może coś w tym jest? Może nasza siła wypływa z nas samych, a nie z tego, co nam w jednej czy drugiej kadencji Warszawa dała? Uwierzmy zatem, proszę Was, uwierzmy w siłę naszego narodu! Nie pokazywaną za pomocą pirotechniki na marszach, nie odwołującą się do nowoczesnej europejskości, ale naszą siłę polegającą na pozostawianiu świata nieco lepszym niż się go zastało. Ta sama siła może nam pomóc wstać po upadku naszej kultury, języka, tożsamości – właśnie ta chęć naprawiania tego co się zepsuło, a nie wypominania, oskarżania, zgorzknienia, poczucia bycia oblężonym.

Zbliża się kolejny Narodowy Spis Powszechny. Na razie to daleka perpeksywa i wiele bieżących spraw w międzyczasie. Kiedy będziemy wypełniać deklarację narodowości, pamiętajmy, że to deklaracja tego, jaką wizję świata przyjmujemy, z którą kulturą działania się utożsamiamy. 11. listopada to dzień św. Marcina. W naszej tradycji był to czas, kiedy parobkowie kończyli kontrakty oraz negocjowali nowe umowy na kolejny rok. Zawrzyjmy więc także umowę – że staniemy po własnej, kaszubskiej stronie. Pokażemy innym ziomkom, że taka deklaracja narodowościowa to opowiedzenie się za tym, co w nas najlepsze, a czego sami nie dostrzegamy. Że nie musimy się podpisywać pod cudzymi działaniami, bo sami mamy siłę. Pozostawmy świat wokół siebie nieco lepszym niż go zastaliśmy.

Kropla w mòrzu? – Adamòwa Prostownica

Rãka w górã, chto miôł chòcle rôz taką sytuacjã: sedzy so na jaczim pòtkanim, dze są ti, co mëszlą jak òn, widzec je dëcha w nôrodze, midzë ùczãstnikama sã skrzi òd deje, a nôrodnô spiéwa jidze z wszëtczich gôrdzélów. I tedë przëchôdô swiąda, że co z tegò, jak za dwiérzama je niewëòbrôżalno wikszi swiat, jaczi mô namkłé, nie wié, nie rozmieje, nie czëje…

Jô baro czãsto móm to wseczëcé, co szlachùje za dostanim sã sniegù midzë krogã na skórã na krzebce. Jaż całim człowiekã zdrugô i ni ma jak tegò wëcygnąc. Jô gôdóm z lëdzama, co mie znają, przëzérają sã temù, co jô robiã i czej gôdóm, że mój cél to je doprowadzëc do sytuacje, czej wikszi dzél naszińców w mòji generacje mdze pò kaszëbskù gôdôł, tej òni próbùją zrozmiec, co jô móm na mëslë, bò gwës nie gôdóm dosłowno. Czemù? Bò “jô rozmiejã, so pòszpòrtowac, jaczi téater zrobic, ale tak, żebë jô mùszôł gadac?” Jo, ò to mie jidze, dosłowno. Më prowadzymë baro rozwiniãté diskùsje, co zrobic, cobë jãzëk rozkòscérzëc, le tam za dwiérzama lëdze dali mëszlą, że më to robimë dlô szpôsu! Òni całi czas mëszlą, że nasz cél to je rozwij turisticzi. Mie nawet môlowi gazétnicë pitają, jak nasza akcjô mô trafic do letników, a czej gôdóm, że òna je do naszińców czerowónô, tej òni nie rozmieją, co jô móm na mëslë. Jô móm na mëslë to, co jô rzekł!

Nasze dzejanié jak ju trôfiô do lëdzy, tej nie je zrozmióné. Le spòkójno – za wiele tëch zniesztôłconëch kòmùnykatów do młodëch nie dochôdô. Do nich w całoscë mało òd naju dochôdô.

Dobra, gòrzkô pëla je pòłkniãtô, mómë lepszé rozeznanié w sytuacji. Takô sytuacjô przëbôcziwô biôtkã kroplë w mòrzu, jaczé napiérô w drëgą stronã. W taczim wëòbrażenim më mòżemë le zdebełkò spòmalnic nieùniknioné procesë. To nie je òptimistnô wizjô… na szczescé to téż nie je wizjô, jakô je nôblëższô prôwdze. Pasowniészô je tuwò metafòra sécë. Kòżdi człowiek mô pòwrózczi do czile pòsobnëch lëdzy, niejedny są zrzeszony wicy jak jednym. Kòżdi je téż apartnym ceńtrum, wkół jaczégò są drëdzë. Z tegò ceńtrum pòwrózkama jidą zygnale, jaczé są òdebiéróné przez nôblëższich i kąsk dalszich – czim blëżi, tim zygnôl je mòcniészi. Të nie darwôsz nadawac tak, cobë Twój zygnôl béł czëti strzód tësący – sygnie gò dac nôblëższim, a òni gò pùszczą dali. Abò nie pùszczą. Mòże sã równak òkazac, że òni szlachùjący za Twòjim zygnôl dostną téż z drëdżi stronë, òd jiny “kroplë”. Tedë zygnôl je mòcniészi i wikszô szansa, że nen elemeńt z òdbiércë stanie sã nadôwôczã. Ten zygnôl nie je do wëczerpaniô – czim wicy gò pùscysz, tim wicy nowëch nadôwôczów gò wëemitëje z jistną abò jesz wikszą mòcą. A jak nadôwôczów je wicy, tej wikszô szansa, że chtos zygnôl dostnie z wicy jak jedny stronë. Të nie jes kroplą, co sama próbùje przepchac dënëdżi mòrza w drëgą stronã. Wkół Cebie są jiny, mòże jesz nie jidą w jistną stronã, le sygnie jich “pòpchnąc” i nôgle sã òkazywô, że w jaczims sztëczkù swiata to më jesmë dënëgą, a nié pòjedińczima kroplama, co próbùją òpóznic ji biég. Të jes ceńtrum nadôwaniô. Lëdze wkół Cebie téż są ceńtrum. Razã më jesmë dënëgą.

Terô je czas ze swiata metafòrë na zemiã wrócëc. Taczi wezdrzenié na sprawã dobiwaniô do sprawë lëdzy mô nama ùswiądnic jedno – nié blós wiôldżé rzeczë bùdëją wiôlgòsc. Stolëmny bùdink stoji dzãka detalóm. Wez so wëòbrażë gòticką swiãtnicã i ji łãczi. Z pòjedińczich cegłów jidą jak żëłë czerwòné łãczi na welbągù. Te detale to w najim przërównanim baro prosté, niéòficjalno robioné rzeczë. Kòżdô gôdka, kòżdi gest, kòżdé bëcé sobą przed jinyma to je czerowanié kòmùnykatu dlô drëdżich lëdzy. Wiôldżé projechtë, téater na Dłudżi Sztrasy we Gduńskù, kaszëbsczi dialóg w filmòwi produkcji czë edukacjô w szkòle to baro wiele, le samò w se to nie dôwô nick. Lëdze dali, jak jima rzeczesz, że chcesz cobë wikszi dzél młodëch gôdôł pò kaszëbskù, nie zrozmieje, ò co Tobie jidze. Jak òni równak ùzdrzą zwëczajné karno lëdzy, co ju to robią, tej dopiérze jima sã òczë òdemkną i bądą w sztãdze òdebrac przekôz dosłowno, nie mdą w nim szukelë za jakąs metafòrą bùdowaniô turistny marczi. Zrozmieją, że tak je mòżno. Zrozmieją, że tak je dobrze. Zrozmieją, że to mòże bëc téż jich sprawa.

Baczë: të nie jes kroplą w mòrzu. Të jes ceńtrum, co nadôwô. Dôj swiatu dobri kòmùnykat!

Turyści we własnym kraju – Adamòwa Prostownica

Kiedy robię coś związanego z kulturą, często słyszę pytania: jak to ma pomóc w promowaniu kaszubszczyzny w Polsce? W jaki sposób ma to dotrzeć do turystów? Kiedy wyjaśniam, że to działania dla rodaków, nie turystów, mózgi rozmówców się zawieszają. Pozwólcie zatem, że Wam je zresetuję, żebyśmy mogli się połączyć w sieci zrozumienia.

Należy wyraźnie oddzielić działania na rzecz kaszubskiej kultury, a działania dla turystów. Czy my wszystko musimy robić tak, aby podobało się to osobom z zewnątrz? Czy to całe uczenie języka, mówienie o historii, książki, teatry i filmy mają przyciągać turystów? Otóż, uwierzcie mi – ja naprawdę chcę, żebyśmy posługiwali się własnym językiem w sposób naturalny, a nie, żebyśmy mieli tę umiejętność mogącą zaintrygować gościa z Warszawy, czy Wrocławia. Spotykamy się jako młodzi nie po to, żeby zrobić wspólnie coś co zwiększy wiedzę o Kaszubach przeciętnego Polaka, ale sprawi, że przeciętny Kaszub będzie chciał powiedzieć “to jest moje!” Oczywiście te dwie rzeczywistości – kultura narodu oraz kultura dla turystów powinny istnieć równocześnie. Nie mogą jednak nam się mieszać. Co z takiego mylenia wychodzi? Kultura spłaszczona, pokolorowana, pozbawiona intelektualnej wartości, nie potrafiąca wzbudzić dumy, a jedynie zainteresowanie. Przede wszystkim kultura, która nie mówi “jestem częścią ciebie”, tylko “jestem obok”. Ileż to razy w różnych działaniach teatralnych podsuwano mi: “zróbmy to w barwach haftu, niech tutaj się pojawią kwiaty kaszubskie, bo one się kojarzą…” Bardzo dobrze, że turystom Kaszuby kojarzą się z pięknymi kwiatami z haftu, ale te kwiaty pasują w odpowiednim kontekście, a w niektórych spektaklach po prostu tego kontekstu nie ma! I tu pojawia się kolejny problem – dla niektórych świat kultury kaszubskiej to nie bogactwo kontekstów, różnorodność treści, tylko kontekst sam w sobie i jedna jedyna treść – kultura umilająca czas wypoczynku nad jeziorem. Przy takim rozumieniu naszej kultury nie ma mowy, aby pełniła ona swoją funkcję, czyli komentowanie rzeczywistości, poruszanie niewygodnych tematów, wyrażanie tożsamości w sposób niejednowymiarowy. To wszystko to za dużo, bo turyści i tak nie zrozumieją. Ludzie, wyczyśćcie swoje mózgi z myślenia, że nasza kultura jest na pokaz! Inaczej nie zrozumiecie przesłania tekstów, obrazów, melodii, spektakli – bo będziecie się głowić nad tym “jak to ma nas wypromować” i umknie Wam bogactwo, które ten świat niesie.

Wreszcie ta turystyczna kaszubszczyzna niesie jeszcze jedno zagrożenie. Możemy popaść w myślenie, że nasza ojczyzna to tak naprawdę nie Kaszëbskô, ale po prostu ta ziemia. A Kaszuby to jakaś mityczna kraina, do której zaprasza nas znana piosenka w rytmie walca, gdzie są piękne dziewczyny, lasy i jeziora, a każdy poda nam drogę, bo są tam dobrzy ludzie. Tylko gdzie to jest, skoro u nas się o tym śpiewa zapraszając “tam”? Jesteśmy turystami we własnym kraju.

Mam nadzieję, że udało mi się nieco objaśnić tę kwestię i wszystkich tych, którzy dotychczas mylili treści kierowane do turystów od prawdziwej naszej kultury pytam, bez złośliwości i ze szczerą nadzieją na odpowiedź – czego Wy w tym nie rozumieliście? A może czego nie rozumiecie nadal, jeśli mój tekst nie objaśnił tej kwestii dostatecznie?

Hébel ò Zjezdze Kaszëbów: Òfiara ze se

Słowa prezydeńta Andrzeja Dudë ò naszi służbie Pòlsce pòtkałë sã z dobrim przëjãcym, bò lëdze pò prôwdze w to wierzą. Tak baro chcą wszëtczégò co pòlsczé brónic, że są w sztãdze tegò brónic nawet przed tim, co kaszëbsczé.

Przed Mszą Swiãtą na placu kòl kòscoła sw. Wawrzińca mie ùderził òbrôzk. Hewò bëniel w kòszulce zortu “pòlsczé patrijotné òbleczenié” stoji żdżącë za nôbòżéństwã. Kòl niegò białka w “kaszëbsczich ruchnach”. Prawie tak widzą nã dëbeltną juwernotã ti, co brawò bilë pò słowach głowë państwa. Kòszulka, jaką mòże założëc na co dzéń, mòże w ni robic, bawic sã, trenowac – pòkazywô zòbòwiązanié. Òbleczenié, jaczé je założoné rôz na jaczis czas na ùroczëstą Mszą – mô bëc prosto òbzdobą. Pòlôszë nama pòdzãkùją, że më tak snôżo wëzdrzimë.

To nie béł pòjedinczi òbrôzk. XX Zjôzd Kaszëbów to pierszi, jaczi jô pamiãtóm, w jaczim tëli bëło kòszulków ze zéwiszczama “Polska Walcząca” ë szlachùjącëch. Przë wlézenim do pilowóny przez armiã òchroniarzów i BÒRowików zonë dzéwczãta rozdôwałë pòlsczé staniczczi. Przikro bëło czëc słowa ò Pòlsce jakô mô bëc dlô naju wôżniészô jak Kaszëbskô. Przikro bëło wzérac, że lëdzóm taczi ùkłôd plażi. Jak jô sygóm pamiãcą do DJK w Bëtowie òrganizowónym krótkò przed Zjôzdã w tim gardze to so wdôrzóm, że pò himnie Zemia Rodnô chtos rozgòrzony wlôzł na binã i zaczął spiéwac Marsza Derdowsczégò. Nikògò to nie mierzëło, prosto bëłë òdspiéwóné dwie piesnie. Latos, jak òd czile lat to je w zwëkù – czëjemë téż dwa himnë. Mazurk Dąbrowsczégò i wëjimk pòématu Ò Panu Czôrlińsczim. Słowa aktualnégò przédnika Zrzeszeniô Édmùńda Witbrota z czasów welowny kampanie ò chãcë jednoczeniô brzëmią jak kòmùdny szpòrt.

fot. Adóm Hébel

To prezydencczé przemówienié równak nie bëło nôgòrszé. Bronisłôw Kòmòrowsczi we Wiôldżi Wsë dowalëł bezpòstrzédno nôrodny òpcje przez nazwanié ji “marginesã procesu renesansu kaszëbiznë”. Latos nôwëższi ùrzãdnik państwa gôdôł nawetka z ùwôżanim ò tim, że më sã ni mómë rozpłënioné w pòlsczi spòlëznie. Pózni równak sã òkôzało, że to niérozpłëniãcé pòlégô na òblékanim farwnëch ruchnów.

Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié ju òd jaczégòs czasu mô straconé (jeżlë mòże gadac, że òglowò miało) mańdat reprezeńtowaniô wszëtczich Kaszëbów, czë òrganizacje chtërna reprezeńtëje naje geszeftë. Mô mòc przebicô, żebë rôczëc rôz jednégò, rôz drëdżégò prezydeńta, klaskac jednémù i drëdżémù tak samò głosno, le gwës nie je w sztãdze rëszec sërców naszińców do robòtë wkół wôrtnotów, jaczé są spòdlim najégò jistnieniô. Nié, zgruchniãcé lëdzy w jeden plac, dze je mùzyka i wòrzta, a wzbùdzywanié w nich wseczëców zrzeszonëch z wizytą wôżnégò człowieka to nie je rëszenié sërców.

fot. Macéj Banjdur

Jô wiém, że we wëszëznach ti òrganizacje òni czëtają taczé tekstë (chòc ten mój je pò kaszëbskù, tej mòże do niegò nie zazdrzą, bò to dlô nich mãczącé), le wiém téż, że nie mdze òdpòwiescë. Tak jak ni ma òdpòwiescë przez slédné lata fąkcjonowaniô ti òrganiazacje. Ni ma òdpòwiescë na to, czemù òni òdrzucywają nôbarżi kùlturoùtwórczą òpcjã rësznotë. Jima to nie wadzy, tak jak lëdzóm zéńdzonym pòd lëzyńską biną nie wadzy, że na wôłtarzu cëzëch wôrtnotów më kładzemë to co nasze i pò dniu spãdzonym w ruchnach we farwné kwiôtczi wrócą do kòszulków co przëbôcziwają ò pòlsczich òbrzészkach.

Hebel: Jestem jednym z kaszubskich świrów

Nazywam się Adam Hebel. Jestem jednym z kaszubskich świrów. Tych, co chcą, żeby każdy był zmuszony gapić się na kaszubskie nazwy miejscowości. Tym, który nie zwraca uwagi na to, że komuś może się nie podobać Wejrowò i który z tym kaszubskim troszeczkę już przesadza. Zanim mnie skrytykujesz albo olejesz jako kolejnego świra, przeczytaj proszę co mam Ci do powiedzenia, żeby zrozumieć, dlaczego jesteśmy tacy, jacy jesteśmy.

Po pierwsze: zależy nam na obecności kaszubskiego w przestrzeni publicznej, bo to również nasza przestrzeń. Musisz zrozumieć (w sumie nie musisz, ale byłoby miło, gdybyśmy się rozumieli), że kaszubski to dla mnie i innych “świrów” podstawowe narzędzie komunikacji. Nie jest to moje hobby, które uprawiam, jak mnie żona wypuści na weekend, tylko znaczy on dokładnie tyle, ile dla Ciebie język polski. Jak się budzisz, to pierwsza myśl, niezależnie czy to “o k****”, czy “jaki piękny dziś dzień!”, to Twój pierwszy komunikat wysłany do samego siebie w języku polskim. Ja ten komunikat wysyłam w kaszubskim. Robię zakupy po kaszubsku, pracuję po kaszubsku, spędzam czas wolny po kaszubsku. Czy to męczące, całe życie z kaszubskim? – możesz pomyśleć. Więc ja spytam – a Ciebie nie męczy ciągle ten polski? Jak widzisz, to po prostu naturalne narzędzie komunikacji.

Ale co to Ciebie obchodzi i dlaczego mam się z tym narzucać w formie kaszubskich tablic? Teraz proszę Cię o zrozumienie kolejnej rzeczy – my Kaszubi nie mamy swojego państwa, które by się nazywało “Kaszubska Republika” czy tam “Święte Cesarstwo Narodu Kaszubskiego”, co nie znaczy, że swojego państwa w ogóle nie mamy. Naszym państwem jest Rzeczpospolita Polska, która gwarantuje nam prawa do używania własnego języka. I teraz zauważ, że Twój język jest pokazany na tablicach, mój nie, a oba języki mają prawo funkcjonować w przestrzeni publicznej. Czy ja mówię, że nie życzę sobie tablic po polsku na mojej ziemi? Nie, a mógłbym używać argumentów typu “150 lat temu tutaj nie było polskiego, tylko niemiecki”, “są to tereny zamieszkiwane przez Kaszubów”, “jesteśmy ludem, który przybył tu jako pierwszy z wszystkich obecnych tu współcześnie”. Dlaczego tego nie robię? Bo po pierwsze uznaję, że polski jest językiem urzędowym w RP, po drugie szanuję ludzi, których przodkowie (bądź oni sami) przyszli tu później niż moi przodkowie.

W takim toku rozumowania zupełnie niezrozumiałe jest, dlaczego można w ogóle nie życzyć sobie kaszubskiego na tablicach? Zrozum, że ja nie jestem uchodźcą (choć przez karnację można mnie pomylić…), nie mam gdzie sobie stąd iść, ja nie mam jakiejś swojej ojczyzny, w której mój język funkcjonuje, do której mogę sobie pójść, jak mi się nie podoba, że mnie nie chcą tutaj. Ja nie mam dokąd iść, a na własnym terenie muszę udowadniać, czy miasto, które było domem moich przodków jest na tyle moje, że mogę sobie “dostawić” kaszubską tablicę pod polską, pod tablicą w Twoim języku, który jest Tobie tak bliski, jak mi ten, którego tak bardzo sobie nie życzysz. Jak nie ma prawa funkcjonować tutaj, to przepraszam, gdzie ja mam sobie pójść? Dokąd?!

No, ale przecież kiedyś ci Kaszubi tego nie mieli i im nie przeszkadzało – zapewne przechodzi Ci taka myśl przez głowę. Owszem, nie narzekaliśmy – bo nie mieliśmy gdzie! Dawniej za mówienie po kaszubsku można było dostać po głowie i to bardzo dosłownie. Czy do tego też mamy wrócić, bo przecież nikt nie narzekał? Ja nie chcę wprowadzić niczego nowego, chcę po prostu uznania tego, co już jest. Język polski nie jest zagrożony, po prostu obok niego tak jak funkcjonuje naturalnie, tak też na tablicy zafunkcjonuje język tych, którzy tu mieszkają tu prawdopodobnie od VI wieku n. e.

No, ale tu jest Polska i język polski ma być używany! Ten argument jest szczególnie bolesny. Polska dzisiaj to ta sama, która kilkaset lat temu słynęła z wielu języków i narodów żyjących wspólnie pod jednym panowaniem (te fajne czasy, kiedy szlachta miała takie zakręcone szabelki i jak się mówiło, że się jedzie nad polskie morze, to nie było wiadomo, czy się jedzie na północ czy na południe). Co się stało, że dzisiaj drugi język nie może sobie spokojnie stać obok pierwszego? Zrozum, że taki argument każe mi i podobnym do mnie żyć w paradoksie. Z jednej strony dajesz mi do zrozumienia jak bardzo do Polski nie pasuję, z drugiej nie pozwalasz nawet pomyśleć o zakwestionowaniu tejże Polski. Co ja mam w tej sytuacji zrobić? Jak się nie podoba w Polsce to wypad do siebie… ale ja jestem u siebie!

Pomyślałeś/aś, pisząc, że nie życzysz sobie kaszubskich nazw, co ja w tej sytuacji czuję? Jak czuje się ktoś, kto jest u siebie, a kiedy obecność mojego języka w przestrzeni publicznej może wzrosnąć z 0,001% do 0,002%, ktoś mówi, że to za dużo? Wiesz jak spoglądam w oczy mijanych ludzi, którzy być może są także w grupie tych, co sobie nie życzą? Pomyślałeś/aś, że język, z którym te świry tak przesadzają, to język bliski komuś tak jak Tobie ten, w którym właśnie teraz odbywasz procesy myślowe? Co by było, gdyby Tobie ktoś chciał wydrzeć język Twoich przodków w miejscu Twojego urodzenia i miałby obiekcje co do takich drobnostek jak powierzchnia czterech zielonych tablic? To, że nam nikt nic nie odbiera, bo my tego nie mieliśmy, jeszcze pogłębia moją rozpacz. W momencie, kiedy nasz język został niemal w stu procentach wytępiony, często przemocą, powolutku zaczyna się robić normalnie – tak jak nie było za Niemiec ani za II RP, ani za komuny. Zaczyna się robić normalnie i w tym normalnym społeczeństwie spotykamy się na własnej ziemi z taką reakcją. Zastanów się przez chwilę, co ktoś taki jak ja musi teraz czuć…