003: „To bëłe za të czase, jak tú jesz bëlë pògónje” (Tekst z Małego Kacka, Gdynia)

Tekst 003: Môłé Kackò / Môłi Kack (pol. Mały Kack), dzielnica Gdyni, pow. gdyński

To bëłe za të czase, jak tú jesz bëlë pògónje. Te béł jeden bjiskùp pòsłóni ze Rzimù do Dújnjska, won mjôł przënjesc tã jednã relikvjã, to bëła ta głova svjãté Barbarë. Jak wonji bëlë kole Gdinnë, ten wokrãt roztrzõs sã a vszëtcë wutonelë, le ten bjiskùp sã retovôł, bò won mjôł tã głovã svjãté Barbarë v rãce. Chtori jegò retovôł, to béł ten szôłtës Gdinnë. Te bëła takô móda, ce chto z tegò mòrza béł retovóni, te ten, chtori gò retovôł, ten gò móg wotrzëmac za njewolnjika. Téj ten szôłtës gò przëkúł do żaren, co bë won nji móg wucekac, a won mùszú vjedno to zbòżé m(ł)oc. To dúrovałe vjele lat, że won béł przëkùti do żaren. A ce won m(ł)ół, won spchjévôł vjedno, ale pò-łaciznje, a njicht jegò nje rozmjôł.

Za vjele lat jeden drëdzji bjiskùp rézovôł przez Gdinnë. Ten cził ten spchjév a pòznôł, co to bëło pò-łaciznje. Won so dzëvòvô(ł), że tú jeden rozmjôł łaciznã, a szed a pitôł jegò, chto won béł. Te won jemù pòvjedzôł, że przed vjele latami won béł pòsłóni z tõ głovõ svjãté Barbarë ze Rzimù do Dújnjska a że ten szôłtës jegò retovôł z tegò mòrza a że won za to mùszú młoc na żarnach. Te ten drëdzji bjiskùp, to béł ten pòmòrzcji bjiskùp, ten jegò wuwolnjú a won przënjós tã głovã svjãté Barbarë do Gdújnjska.

(Opowiadała 19-letnia dziewczyna z wykształceniem elementarnem. Teksty pomorskie, Friedrich Lorentz, tekst nr 350., str. 260-61)

Słówka do zapamiętania:
za të czase w tych czasach
1. te, 2. ty
roztrzisc sã (pn), roztrzõsc sã (śr, pd) rozbić się, rozlecieć
roztrzisc (pn), roztrzõsc (śr, pd) rozrzucić, wytrząść (np. worek)
chtori który (obok: chtëren, jacji)
szôłtës sołtys
Gdinna Gdynia (obok: Gdina, Chdina)
ce, céj kiedy (obok: cjéj, cje)
te, téj wtedy
wotrzëmac zatrzymać, zachować, przechować
dúrovac trwać (obok: dérovac)
młoc, młół mleć
łacizna łacina (obok: łacëzna)
za vjele lat po wielu latach
rézovac podróżować
Gdújnjsk, Dújnjsk Gdańsk (obok Gdúnjsk, Gdónsk)

Formy regionalne:
Obok znanej z poprzedniego tekstu (002) końcówki -ił > (wuwolnjú, mùszú) mamy regularnie -ôł (rozmjôł, retovôł, spsjévôł). Cechą charakterystyczną dla kaszubszczyzny z okolic Małego Kacka jest silna aspiracja pj > pchj~psj, np. spjév > spchjév, spjévôł > spchjévôł. Podobny proces zaszedł w dużej części dialektu zaborskiego oraz w Jastarni. Innym powszechnym, choć nieregularnie występującym procesem jest przejście -ło > -łe, np. to bëło > to bëłe; dúrovało > dúrovałe.

Gramatyka:
Język kaszubski, zwłaszcza w północnej odmianie, ma końcówkę -e dla mianownika-biernika lmn. rzeczowników, których rdzeń kończy się na s, z:

czase – czasy
kòze – kozy
kòse – kosy
Rúse – Rosjanie lub pejor. o Polakach
woze – wozy

Ta końcówka znana jest również j. dolnołużyckiemu (case, wóze, koze) i śląskiemu (czase, woze, Ruse). Nie jest to zatem przejście dawnego krótkiego ĭ > ë, lecz zupełnie osobna końcówka.

Facebookòvë Kòmanjtérë

3 komentarze do “003: „To bëłe za të czase, jak tú jesz bëlë pògónje” (Tekst z Małego Kacka, Gdynia)”

  1. Ciekawe wydaje mi się nadużywanie w kaszubskim (względem większości języków słowiańskich) przedimków (ten/ta/to, jeden). Bardzo często spotyka się to w tych “starych” tekstach, jest obecne w codziennej mowie, przynajmniej w okolicach Wejherowa 🙂 Mam wrażenie, że ta cecha jest obecnie raczej rzadko spotykana w dzisiejszych artykułach, tekstach czy audycjach radiowych.

  2. Koncówka ‘e’ dla mianownika liczby mnogiej wystepuje też w jezyku (serbo)chorwackim. Np sklep z galanterią skórzaną miał na szyldzie “Torbe i ruksaci”. Podobnie jest także w języku norweskim gdzie w sklepie odzieżowym można kupić “bukse”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

13 − ten =