Chòrosc w lëfce i lekarzenié. Z leżnoscë I Kòngresu Młodëch Kaszëbów

Za sztót je kòngres, jaczi mòże wiele mieniëc. We mie ju ters wiele mieniëł, chòc nawetka nie mdã w sztãdze bëc na placu. Bò przez kòngres jem spëta samã se, jak baro młodi Kaszëbi są do se pòdobny, jaczé mómë pòspólné doswiôdczenia. Mòja òdpòwiesc je długą lëstą zachów, westrzód chtërnëch jem nalazła mòżlëwòsc nôùczi kaszëbsczégò, bùchã z apartnoscë, przeczëcé, że naje kòrzenie wòłają naj’ do se, czej swiat wkół stôwô sã corôz barżi na to òbòjãtny. Ale je jedna zacha, jakô ni mòże mie dac pòkù.

Bò dlôcz më, bùszny młodi Kaszëbi, czãsto znający swój jãzëk, tak rzôdkò wëzwëskiwómë leżnosc, cobë w nim cos rzec? Doch òn je tak nôtërny dlô negò partu swiata jak wiater ë bómë.

Móm mòcné wseczëcé, że ò jãzëkù dzysô decydëje to, co je dzes bùten samégò jãzëka. Dzes w pamiãcë. Że robimë jakbë zbiorowi ùnik, jaczégò naùczëłë nas rechlészé lata, jaczé erbùjemë pò starszëch generacjach. Czëjã no w lëfce, że cos nie je richtich. Nie jem gwës zachów i lëdzy, nie wiém, co je dzysô nôtërné. To je wënaturzenié, jaczé sã stało nôtërné. Czë gôdóm pò pòlskù, czë pò kaszëbskù, wiedno cos nie je na placu. Bò jeżlë gôdóm pò kaszëbskù, móm wcyg nã mëslã, że gôdóm lëchò i mùszã sã jesz wiele naùczëc. Że nie gôdóm jak sã słëchô w mòjich stronach. Do te mòje słowa czëją lëdze, chtërny sã do nich przënãcają i tak ùczimë sã kòżden òd jinëch swòjëch błãdów. A czej gôdóm pò pòlskù, tej czëjã sromòtã. Czëją mie wszëtczé kamienie ë bómë, ë sromią sã zó miã, że jô, co piszã wiérztë pò kaszëbskù, do włôsnëch starków nie rozmiejã rzeknąc pò kaszëbskù. Sromòta.

Czë pò kaszëbskù, czë pò pòlskù, wiedno czegòs sã sromiã.

To, ò czim gôdómë, to nie je to samò ò czim môłczimë. Ale zacznijma le ò tim gadac a zaczniemë to widzec. Òbôczimë, że mòże czëjemë jãzëk swòją skórą, a nié ùszama. Nicht ò tim nie gôdô, że z jaczi przëczënë jesmë naùczony ùnikac niechtërnëch zwãków.

Pewno to znajesz. Pamiãtôsz, czej jes bëł/bëła dzeckã ë twòji starszi bëlë cebie herojama. Swiat bëł wiôldżi, béł klôr ë béł snôżi. A tej dôwają cebie do szkòłë.

W szkòle naùczą cebie miłości do ojczyzny, a czile lat pózdni mòże téż miłości do kaszubszczyzny. Ë naùczą, że szkólny mô wiedno prôwdã. Szkólny rzecze, że mówi się ciasto, a nié kùch. Ale dzecë i sprzątaczczi i szoféra w szkòłowim bùsu gôdają, że doch kùch. Blós szkólny je ważniészi ë wjé nôwicy. Nawetka nie wiész, że westrzód twòjëch szkólnëch wikszosc je (bëła?) Kaszëbama i czedës téż jich pòprôwiëlë.

Jidzesz dodóm i mëma zrobia kùcha. Gôdôsz: nie mówi się kùch, ale ciasto. I pewno nicht cë nie klarëje, że są dwa jãzëczi i mòżesz gadac dwùma. Wszëtkò wkół dôwô cë sygnałë, że je jeden jãzëk w jednym kraju, a reszta je felą. I të ters gôdôsz jãzëka, nié felą. I chcesz, cobë twòji starszi téż nie gôdelë felą, blós jãzëkã. Zaczinôsz sã jich sromiëc.

Ale pòmëslë doch, kò to tak, czejbë të jima w twarz gôdôł, że są głupi i nie rozmieją gadac. Że są lëchi, niedoùczony, niegardowi, jaczis taczi mniészi. Sama jem tak robia i nicht z mòji familie mie nie wëklarowôł, że to sã nie słëchô. Òni miã chcelë, cobë jô snôżo z pòlska gôda. Òni sami sã zasromiëlë, òstalë zasromiony w tëch samëch szkòłach w jaczich jô jem sã pòtemù ùcza dżinącégò kaszëbsczégò. Po latach jem sa naùcza w szkòle mòwë starków, ale jem ju nie rozmia gadac do swòjich starków pò kaszëbskù. Doma ju nigdë niżódno dzeckò pò kaszëbskù nie gôdało. To je tësąc razy lżi gadac do cëzëch jak mieniëc głupé przënãcenia.

Pòmëslë, jak òni mùszą sã czëc, czej jich dzecë ë wnucë òdrzekną blós pò pòlskù? Mëslisz, że są bùszny, że mëslą, że mdze nama dobrze w żëcym, lżi sã ùczëc, lëdze bùten mdą naj’ szônowac. Jo, të môsz prôwdã, òni chcą nama dobrze. Blós jak sã czëjesz, czej so ùswiądnisz, że òni rezygnëją ze swòjégò włôsnégò jãzëka. Ze swòji drodżi mësleniô. W swòjëch gwôsnëch chëczach. Tak, czejbë chtos całé lata nosył gòzdze w lëpach, jaczé mdą gò kłoc na zwãk labializacje.

Sta sã wiôlgô cësza. Jak kùle w juwernocë, w jaczich ni ma zwãków. Czej chtos cos do ce gôdô w jãzëkù, w jaczim całi jegò swiat czedës gôdôł, a të òdrzekniesz w jãzëkù lëdzy, jaczi nim gardzëlë. Przëcygnãlë z bùtna i wszëtczich pòprôwielë. Jeżlë cos je nót pòprawiac, tej to znaczi, że nie je dosc dobré, że je lëché.

Ale doch przëdstawi so, że ten jãzëk béł w lëpach najich przódków, jaczi tu żëją bez ùstanku ju tësąc lat. Przez tësąc lat żëlë tu naji przodkòwie bez ùstankù. Doch nicht nie przëszedł nigdë na ùdbã, żebë rzec Kaszëbóm, że mają jic wszëtcë bùten ani na jeden dzéń. Na mòwa rosła tu wiedno. Ta zemia, te place, wszëtczé zachë, jaczé lëdze znalë, miałë swòje miona pò kaszëbskù. Ten jãzëk tu ùrósł. Ewoluòwôł w lëpach lëdzy, widzącëch te same góre i kòscołë co më dzysô. To je katastrofa co sã sta w slédnëch cziledzesąt latach. Wëcyganié słów z pamiãcë slédnëch generacjów Kaszëbów miało swòje òfiarë. Òfiarë mają swòja sromòtã.

Jich bilë w szkòle, jich dôwelë do szkòłów specjalnëch, jima nie chcelë dac dobri robòtë. A më? Kò jeżlë mómë jaczés greńce, to blós te, jaczich ni ma widzec. Ale te są nôgòrszé.

Dzysô mómë czasë, czej widzymë klôr, w jaczim czerënkù to jidze. Jak nie më, tej nicht nie mdze gôdôł najim jãzëkã. To je to, co nas parłãczi. Pòczëcé òdpòwiedzalnoscë ë bùńtu. Nigdë rëchli nie bëło kaszëbsczégò tak mało w lëpach lëdzy. Dlôcz nie chcemë pòmëslëc ò tim a zaakceptowac, że më jesmë kòle se, i możemë gadac pò swòjémù. Të jes kòle se, të wiész?

Zdôwô mie sã, że Kaszëbi sami sobie zastąpiëlë kaszëbsczi pòlsczim.

Ale doch mòżemë to zmieniëc. Jô nawetka czëjã, że mùszimë to mieniëc, ale doch nie mdã lëdzóm nick rozkazowac. Mòżemë tu i ters rzec sami do se że òd te sztótu mdã gadac pò kaszëbskù. Naùczã sã. Taczich, co chcą, je wiele ë nie mdzesz sóm/sama. Mòżesz so letkò nalezc kògòs, z kògùm mdzesz gadac. Drëcha, mùlka, familiã.  A tej, czej pòczejesz, że to je twój jãzëk, ten co béł cebie namieniony, ale kawel cos pòmieszôł i mùsził jes ò nien biôtkòwac, pòmëslë, jak baro mdzesz bùszny.

Zrozmiéj na òstatk, że nen jãzëk i całi w nim swiat to je nôwikszi skôrb, jaczi môsz dostóné. Jaczé to szczescé sã ùrodzëc w Kaszëbsce i wiedzec, że mòże sã mieniac swiat gôdającë pò kaszëbskù. Mòżesz zmieniëc swiat na sprawùnkach abò na rozegracji. Twój sms pò kaszëbskù, nawetka jeżlë bez sztriszków, zmieniô swiat!

Jô móm snicé, cobë më òprzestelë bëc sobie samim wrogama. Nie ùdawôjma, że kaszëbsczi to taczé hobby i mòże so jen wëbrac abo nié. Kaszëbskô to je zemia, z jaczi jesmë rodzony.

To nie je letkò mieniëc jãzëk swòjech mësli. Ale wiele lëdzy mieniëło kaszëbsczi na pòlsczi, tej dlôczë më dzysô bë ni mielë mieniëc pòlsczégò na kaszëbsczi?

Ters je nôsnôżiészô leżnosc, cobë cos mieniëc. Kùńczi sã rok a jidą Gòdë. Pewno wikszosc z nas spãdzy nen czas ze swòjima familiama. Pewno wikszosc najëch familiów to Kaszëbi. Wszëtcë razã przë jednym stole. Rzeczë pò kaszëbskù, jak baro jes bùszny i bùsznô, że jes rodzony i rodzonô w swòji familëji. Spëtôjże swòjich starszëch, jak to sã pò prôwdze sta, że dzysô tak dobrze znajesz pòlsczi, a tak drãgò je cebie pò kaszëbskù. Pòmëslë, jidze nowi rok. To mòże bëc wiôldżi rok. Mòżesz so rzeknąc, że môsz kraft. Rzeknąc: pòczim żëjã, kaszëbsczi mdze żiw!

(Wicy ò I Kòngresu Młodëch Kaszëbów wëdowiész sã niżi)

2 myśli nt. „Chòrosc w lëfce i lekarzenié. Z leżnoscë I Kòngresu Młodëch Kaszëbów”

  1. Piszesz takò, jakno to bë béł wnetk sóm Flórës Ceynôwa !!!!
    Mie sã to baro widzy, ë nawetka téż jem òd wiedno taczi dbë.
    Bóg zapłac za te snôżé słowa !!!
    ………………………………………………
    Tej sej tak so mëszlã, że Kaszëbi, bë sã òdkaszëbilë, ni mògą sã ùczëc nié le kaszëbiznë, co sprôwiô, że drãgô je pózni ùczëc sã bëlny pòlaszëznë; ale téż…
    – pòlaszëznë, co sprôwiô, że Kaszëbi ni mògą sã bëlno naùczëc pò janielskù. Tec bëc ojropejsczim torfkaszëbą, to je deja serca wszëtczëëch dzysdniowëch młodëch na cale ë starszëch, bë jejëch dzecë téż òsałë torfkaszëbama.
    ………………………………………………
    Eżle ma, më, bë tak baro lëdalë jic z kaszëbizną wprzódk ë bëc fejnkaszëbama, tej je mùsz:
    — wprowadzëc òbòwiązk ùczbë kaszëbiznë do wszëtczich szkòłów na Kaszëbach, në, na cawnych dzejowëch zemiach, co nawetka téż przódë sã słëchałë do Kaszëbski, do Kaszëbów;
    — niżódnô zwãka kaszëbsczi mòwë, co jã jinak czëtają wew gwarach czë jãzëkach sąsôdów ë téż znónëch, ë ùczonëch na Kaszëbach jãzëkach, nijak ni mòże bëc w kaszëbiznie prawie tak samò òznaczonô (wezmë ,,ą, sz, cz, ż, u”), kò prawie to sprôwiô, że dzecë-lëdze gôdają, że nie je letkò ùczëc sã kaszëbiznë;
    — rozsélnice czë zdrzélnikòwiznë, co chcą bëc kaszëbsczé, nijak ni mògą gôdac z wësoka, në, le mùszą baro wiele ë baro cekawò kòrbiac ë spiéwac leno pò kaszëbskù (cëzy frańtówczi mùszą bëc zarô skaszëbióné, jeżlë równak są w kaszëbsczim katolëcczim dëchù);
    — czemù nawetka kaszëbsczëch kòlãdów czë jastrowëch spiéwów nie je wòlno spiéwac w kòscołach, a më – Kaszëbi – mùszimë spiéwac miemiecczé czë góralsczé piesnie;
    — më mùszimë głosëc zéw, że na Kaszëbsce wszëtczi pòszétowniczi – pòmiónowalniczi, ë ma wszëtcë téż – mùszima miec wiôlgã starã, bë na Kaszëbsce kaszëbizna wiedno mia bëtnictwò wiele wëższé jakno 50 rińtów, kò pòłwã mòże miec le gwara, a dlô kùlturë sã słëchô – në, jaczis 75 rińtów.

  2. ZÓMK W ŁAPALËCACH
    MÙSZI BËC
    ZÓMKÃ KRÓLEWIÓNCZI !!!!
    To mùszi bëc
    Zgrupkòwô Akademijô
    Kaszëbsczi Kùlturë !!! !!!!
    Wszëtcë mbdą dôwelë dëtczi abò pòmògą na Bòsczé Miono !!!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

3 × one =