Archiwa kategorii: Nowinë

Już w 1603 r. Hieronymus Megiser uznał kaszubski za osobny język słowiański

Na spisany łaciną Thesaurus Polyglottus trafiłem przypadkiem, na seminarium o języku litewskim. Na uniwersytecie w Lejdzie w Holandii o jego historii opowiadał prof. Alexander Lubotsky. Całe szczęście, że Hieronymus Megiser, autor Thesaurusa…, zakwalifikował język litewski do języków słowiańskich (dziś byśmy powiedzieli, że bałto-słowiańskich). Traf chciał, że prof. Lubotsky w swojej prezentacji użył akurat strony z owego dzieła, na której autor wymienił wszystkie języki uważane za należące do tej grupy. Z wielką ciekawością przeleciałem wzrokiem całą listę i moje oczy rozszerzyły się. Oto na liście obok języków polskiego, litewskiego, chorwackiego i „moskiewskiego”, razem z ludami i krainami, które tymi językami mówiły, widniało:

Vandalica, Rugiorum, Caſſubiorum, Pomeranica, Obodritarum, ſeu Meckelburgenſium

Co się z łaciny wykłada: „wandalski, (język) Rugian, Kaszubów, pomorski, Obodrytów albo Meklemburczyków.”

Megiser 1 jpg

Theſaurus Polyglottus, okładka drugiego wydania z 1613 r.

Tak oto lipski lingwista, który w swym dziele opisał wszystkie znane mu naonczas 435 języków, jako pierwszy znany uczony zakwalifikował język Kaszubów, razem z całym pomorsko-meklemburskim dialektalnym continuum kaszubsko-połabskim, jako osobny język zwany wandalskim. Nie jest to miano nieznane kaszubskiej literaturze. Równo 40 lat później Michał Brüggemann zwany Mostnikiem, kapelan książąt pomorskich, wyda po kaszubsku Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalſki…

Megiser 2

Grupa języków słowiańskich według H. Megisera, Theſaurus Polyglottus

Co jednak ważne, to wiekopomne dzieło i ten wiekopomny dla Kaszubów fakt zdaje się zupełnie uszły uwadze kaszubskiej nauce, mimo że poprzedzają wnioski innego lipskiego uczonego Karla Gottloba von Antona o 180 (!) lat, jako że ów slawista dopiero w 1783 r. wydał Erste Linien eines Versuches…, gdzie opisywał kulturę i języki Słowian, ujmując osobno język kaszubski.

Karl_Gottlob_Anton_(1751–1818)

Karl Gottlob von Anton (1751-1818)

Należy jednak wziąć pod uwagę, że Hieronymus Megiser urodził się około roku 1554, a zmarł Anno Domini 1619, a więc żył i pisał za czasów Księstwa Pomorskiego i dynastii Gryfitów. Nie mam wątpliwości, że język Rugiorum et Caſſubiorum dotyczy właśnie języków Księstwa (które sięgało wówczas za wyspę Rugię na zachodzie aż po ziemie bytowską i słupską na wschodzie), a nie Kaszub pruskich. Za czasów Megisera język kaszubski wciąż był żywy nie tylko w ziemi słupskiej, ale sięgał po Darłowo, Sławno i Miastko, a prawdopodobnie aż pod Koszalin i Szczecinek. Również i sama nazwa Kaszuby miała wówczas nieco inny zasięg. Księstwo kaszubskie, wschodzące w skład Księstwa Pomorskiego Bogusława XIV, obejmowało Kołobrzeg, Koszalin, Białogard i Szczecinek. Za Megisera wciąż żywy był język Drzewian połabskich, choć dialekty Obodrytów i Rugian, z którymi język kaszubski jest najbliżej spokrewniony, były już wtedy najpewniej wymarłe.

Wielka mapa księstwa pomorskiego

Wielka Mapa Księstwa Pomorskiego Eilhardusa Lubinusa z 1618 r.

Sprawdziłem publikacje o języku kaszubskim. Ani w Geschichte der pomoranischen (kaschubischen) Sprache F. Lorentza z 1925, ani w Spòdlowi wiédzë ò kaszëbiznie J. Trédra z 2014 nie znalazłem wzmianki o Thesaurusie…, choć nie uszedł uwadze Serbom Łużyckim, którzy w Časopisu Maćicy Serbskeje z 1878 r. dogłębnie to dzieło przebadali (za znalezienie tego faktu dziękuję koledze z redakcji, Dôwidowi Mikloszowi).

Najwyższy czas chyba zatem przedstawić i pomorskiemu światu Hieronymusa Megisera.

Hieronymus_Megiser_(1905_reprint)

Hieronymus Megiser (ok. 1554-1619)

Aùtonomijô fado

Ledwò nen òdjimk mònitora z wëwidnionym na nim mionã LISBON ë gòdzëną sztartë fligra 17.45 sã pòkôzôl na mòjim fanpejdżu, ju jeden taczi drëch sã wëszczerzôl:

Jarosław Popek Portugalia też chce autonomii??? Od kogo?
Lubię to! · Odpowiedz · 

Jak to letkò móże czlowieka namienic. Sygnie, że czemùsz sã òddôsz, kò w tim falu niech to mdze rozwij miészëznowëch jãzëków ë nôrodnëch kùltur, a òni ju ce chlopkù mają! Ta mësla przeleca mie przez baniã tak chùtkò, jak no pendolino z Gdinë do Katowiców, co nas tutak na nen fligerplac przewiozlo przed czilesz gòdzënama ë dzesz slôdë glowë òna òsta, czej ne wszëtczi drëdżé mëslë, co czlowiek rôd je na jaczisz czas żôlącé sã w pòpielnikù przësëpie. To je jistné, czë je w lëchi pòrze, czë sã dobrze mô, blós że mù sã chce ne drobnotë òstawic a na swiat rëknąc.

Lisabóna przëwita naju z Aną deszczã ë ledwò 8 gradama cepla. Tarifiôrz gôdôl, że òb zëmã latos wnetka wcale nie padalo, tak tere so roda to òdbic mùszi. W trzech jizdebkach naszéhò apartmańtu na drëdżim a òstatnym szosu malińczi kamińcë z numrã 74, przë trëkający sã w górã Alfamë kamianny szaseji Rua das Escolas Gerais, bëlo wëznobioné czejbë w rëmie rëbacczégò kùtra w pòlowie lodã zafùlowônym. Taczi ten dinks, co òn kòl zófë stojôl ë jô mëslôl, że to je jakôsz farelka, pò prôwdze bél zortã harfë jakô le lëft miesza a cëpla nie dôwa. Żódno z nas lëtewczi jesz nie sjãno. Bëla 1 w nocë. Przestalo padac.

17901862_793740334112573_737608107_o

Ma z Aną szla so tej szpacérą pò Alfamie. Lepi rzec, że ma chca jic szpacérą, bò jak ma ùszla blós 100 métrów òd dwiérzi, jaczisz môli chlop, sóm jeden na szasy, w kruz mańtlu ë wôlniany mùcy mòcno na lep wcësniãti, przeskòczil plëtã ë nas zacząn cygnąc na mùzykã.do knajpë, co zare za rogã bëla. Ma tam szla bò to bëlo nama pòde drogą. Kòl dwiérzi, w kelnersczim szërtëchù ë rozgòlony kòszli, stojôl jiny Pòrtugala, jak ten tam – nie za wësoczi, le że dosc tëlé grëbi. Òn kùrzil, ale jak nas ùzdrzôl, cygaretã rzucyl ë bez slów, le szërok rãką nas bënë rôczil. Przez przëòtemklé dwiérze, zataconé czôrną gardiną, co bëla wnetka nieprzezérnô, czejbë nié te nadrëkòwôné strzébrzné tëlpë, jaczé wëdôwalë sã bëc zlotima w widze sodowi lãpë wësztopòrzony na szasy, dalo sã czëc zwãk gitar ë jakbë anielską wokalizã.

W momeńce spiéw ùcëch. Czëc bëlo brawa. Ma z Aną sã przëzdrza nó sã. Ten grëbszi chlop òtemk szërok dwiérze ë òdslonil gardinã, a ten drëdżi zmiartszi letëchno wëpchnąn naju do bëna. Lëdze sedzelë w òmrochù, casno ë nierzôdkò jesz z futrôlã òd gitarë na kòlanach, gôdalë ze sobą scëszonëma glosama, a jejich twarze bëlë jak w mãkòlijach. Nen grëbszi kelner pòkôzôl na òstatné dwa lózé stólczi kòl kóńca stolë. Ma so sadla ë zare przenioslë nama dwa czeliszczi biôlégò pòrto. Nie bëlo wiedzec cëż je lóz. Mùzykańce òstawilë pòd òknã jinstrumeńta ë szlë kùrzëc. Jakôsz bialka ë mlodi bëniel ze stolów statczi zbieralë. A mòja Ana nie zdrza nó miã, le pòzerala dërch na negò chlopa, co stroną mie sedzôl. Przed nim stojala wnetka nie rëszonô miska z czimsz, co przëpòminalo griz. Òn wëzdrzôl perznã jak nieòdkarmiony lóper, jaczémù dalë pò czilesz niedzelach pierszi rôz richtich zjesc, ale òn ju ni mô mòcë léżczi trzëmac. Swòje dludżé rãce pòlożil pò dwùch starnach talerza, a calô jegò zmiartosc zdrzala na nen jegò griz. Pò licach òkòlonëch czôrną brodą plënãnë mù lzë.

Jô chùtkò wëpil swòje pòrto ë fedrowôl so dżin z lodã. Blósle przede mną nã mòjã sklónkã pòstawilë a ju zagaszëlë wid. Na ny czôrny gardinie, òbwidniony z bùtna sodowim blôskã, dalo sã widzec òbrëtë lëdzy strojącëch swòje gitarë. W jednym sztóce stanąn przed nima nasz òbalëti kelner ë fest przëdãpionym glosã rzek:

– Senhoras e senhores! A guitarra portuguesa – Ângelo Freire. A viola clássica – Miguel Ramos. A baixo acústico – Ricardo Anastácio! Cante para seu Mário Rainho!

Brawa. Przed biôlim filarã, na jaczim namalowôné bëlë farwné sardinczi – jedna ze znanków Pòrtugalie – ùstãpil sã tere chlop kòl 60 lat stôri. Szepnąn cosz do muzykańtów a wtim jesz na sekùńdã bùtnowé dwiérze sã òtemklë ë bënë sã wsliznąn taczi malińczi, brodati chlopiczk z jaczimsz kinketã w rãce, co wëzdrzôl trochã jak robòtnik, jaczi przëszed na zôróbk ë òn sã ùstąpil w nórce. Mùzyk dotk strënów a jejich zwãk zrëszil lëft ë nasze wseczëca.

17968360_793739567445983_1924846592_o

Zdrzi w niebo, mòjim zdrokã,
Òno sã rozmazôné robi;
Wëzdrzi jakbë chcalo rëczec.
Niech placze
Taczi je kawel
Niech lzë, ne kapùlczi
Kropla za kroplą kapią
Zdrzi w mòrze taczi pòdskaconé
A nie robi rejwachù
Blós jakbë wòlô
Ë jãczi
Jak dzëcuszkò.
To zybanié sã mòrza…
Chto të jes, że chcesz wstrzëmac no wszëtkò?
1

Midzë dwùma widami, czej nastãpnô sklónka dżinë jesz barżi zacarla mie różnice midzë swatami, jedną razą wstôl òd stolë nen jeden, co më gò za lópra mielë ë zacząn pëszny spiéwny dialog z Sandrą fadisztką, co swòjim glosã przeniosla nas na dënëdżi Tagù. Òna òbleklô na czôrno, òn na biôlo. Yin ë Yang. Jinakszi a jistny. Sybrzëlë sã do se. Mòja Ana sedza bezrëszno jak kam.

W tim skądkasz wëskòczil nen malineczczi z nym kinketã, jaczi ju dôwno zdżinąn z negò nórtë ë nama z òczi. Rozjiwrowônym glosã ùjiscyl sã na to dwòje do nas wszëtczich. Jaż z ptôszi jizbë pòderwa sã méska z gwizdanim. Jaż nama sercëszcza z piersë chcalë ùcekac. Òn serdzyl sã na swój, jich ë nasz kawel. Na òstatk rozdrzucôl remiona ë jak skòwrónk zawis w lëfce a zdôwôl sã wòlac do niegò:

Bierzë, bierzë, bij, bij, chùtkò, chùtkò, batigã, batigã, le pò lbie, le pò lbie, żëcé taczi je!

Pò pózdnym frisztëkù – espresso, jaczé w Lisabónie chòcle w bùdze na szasy kùpioné je nôlepszé na swiece ë croissance – zjadlim w pôlnie na przedkòscelim Nôrodnégò Panteònu, dze pòd wiôlgą barokòwą banią òd 1999 rokù zlożoné je calo Amalie Rodrigues, fadisztczi jakô sprawia, że fado òbalëlo rozmajité bariérë spòlewò-kùlturowé ë swiat sã na nim pòznôl, ma z Aną szla so do Museu do Fado.

Bùdink negò mùzeùm, stający plecama do Tagù, z bùtna nie przedstôwiô sã jakòsz nadzwëczajno, le pò prôwdze wôrt je zazdrzec rën. Prosto, kòrzëstającé z rozmajitëch mùltimediów, w gòdzënã do dwùch gòdzyn, jidze tam sã pòznac na historii mùzyczi ë lëdzy, co tã mùzykã przez pòkòlenia trzimalë. Lubi nama fado, znajemë nôzwëska jegò wiôldżëch wëkònôwców, blós w caloscy malo chto znaje kòrzenie ti mùzyczi ë jesz mni lëdzy wié, jak òna wmikala w dësze Pòrtugalów ë jak mòcno w nowòżëtny historii tegò kraju bëla żëwô. Droga fado òd òstrégò tuńca mùrzińsczëch niewolników z Brazilie, przez spòlowi margines lisabónsczëch pùfów, do staniô sã matricą tożsamòscë pòrtugalsczi, bëla dlugô ë ji przeńscé wnet dwasta lat waralo.2

Pò pôlniu, czej le slóneszkò przez deszczowé blónë sã przedzarlo, fejn so bëlo sadnąc z caipirinhą w rãce na moli kòl Cais do Sodré ë wzerac, jak niezawiôldżi ferë z lëdzama na dekù odjeżdżają stądka do Cacilhas na drëdżi starnie estuarium nôdlëgszi rzéczi Jiberijsczégò Póllądë. Atlantickô aba dochôdô tu dalek w krôj ë niese ze sobą sërą wòniã òceanowi bezgreńcë.

Droga do naszégò z Aną apartameńtë prowadza pòd górã. Pòmaleczkù, czasã szërok szasé, za sztót zôs steżenką midzë wësoczima bùdinkama, tej kamiannyma trapama, co z nich móg lëdzóm w òkna zazerac, ma sã treka w sercu Alfamë. Ze scón wzeralë na nas zamanówszi na òtmianë: swiãti Antón przedstawiony w rozmajitoscë tradicyjnëch kachlów azulejo, abò fadisztowie pòkôzôny na nowòmódnëch fòtogramach. Jô sã ani nie spòdzôl, że dzél z nich ma z Aną żëwëch ùzdrzimë.

Boteco da Fa’ nie je wiôlgô. Tere, jak ma tu przëszla na môltëch ò ósmi wieczór, jô dopiérze sã móg nó tã knajpã dobrze przëzdrzec. Jedna zala na 35 sztëk lëdzy. Tómbach, a za nim pòlëce z alkòholama ë dwiérze w kùchniã. Kò jedzenié je tam dobré, chòc prosté: presunto, chouriço, sopa à Boteco, bacalhau à brás, bacalhau à lagareiro, bife à Boteco… Nôlepszé je Fado. Jinaczi bëc ni móże, bò doch Aùgùsto Ramos – miéwca Boteco da Fa’ – ten grëbszi kelner, je tak samò spiéwakã ë do te jesz z rodzënë òd dzesątków lat w ti muzyczny tradicji żëjący. Tedë tak kòl 9 wieczór òni tam wszëtcë sã schadac zaczinają, òd nôstarszégò do nômlodszégò pòkòleniô: Ada de Castro, gwiôzda fado lat 60., Maria da Nazaré nôbarżi znónô w latach 80., përznã òd ni mlodszi spiéwôk ë pòéta Mário Rainho, 40 latny fadisztowie, jak Sandra Correia, Miguel Ramos, a téż ti nômlodszi, jak „nasz lóper” Ricardo Mesquita, Ines Pereira, abò gitarzista Ângelo Freire.

17965724_793738637446076_1836022547_n

– Ângelo! – w nocë jô do niegò pòdeszed – Twòjã twôrz jô widzôl w Muzeum Fado… Nie jes të za mlodi do mùzeùm?

– A të sã dobrze przëzdrzôl?

– Jo!

– To të wiész, że mòja twôrz bëla w dzélu „przińdzota fado” – ùsmiôl sã do mie.

Ni ma czasë na gôdczi, czej brzëmi fado! A prawie swój szertuch sjąn Aùgùsto ë tim òsoblëwim, przëdãpionym glosã zacząn sóm spiewac ë do spiewaniégò jinëch prosyl. Nie chce sã wëchadac ze swiątnicë fado, nawetka czej je ju piątô reno.

Ë zôs cosz miodnégò miast pôlnia… Pastéis de Belém. Kònditora, co je robi, mô swòjã kawnicã niedalek Klôsztorë Hieronimów w zudowò-westowim dzélu Lisabóne, pòzwónym Belém, a to znaczi pò pòrtugalskù Betlehem. Kò doch! Do ti kònditorie lëdze stoją w régach jesz wikszëch, jak do Jamë Narodzeniégò Chrëstusa w tim richtich Betlehem! Wikszosc bierze ne kùszczi ze sobą, tej na szczescé bënë bél plac do sadnieniô. Ma z Aną so wzãna pò dwie ë espresso. Niebò w gãbie! Jô dërch wkól ò tim jistnym… Aż wstid sã przëznac, że jak jô ò Pastéis de Belém pisôl w „Smùgã”, jadlé jô tegò jesz ni miôl…

– Ana! Ta klepówka cë pò brodze lécy!

– A cëż so taczégò stało!?

– Kò to, że òna lecy… a pùdercëczer bieleje cë lëpë…

– Jo! Jô pamiãtajã!

Na szczescé bëlë ne kùszczi, co òna je jadla. Mùszlënë z miodną klepówką bënë, pòsëpôną kanélã. Jesz ceplé rozcekalë sã w gębie ë bielëlë Terézëne lëpë czerzwioné òd wina. Gila, chtëren sedzącë na procëm dërch nó to zdrzôl, wzęna takô chęc, że ùdżibnąn sã nad swòjim mùlkã ë zlizôl nen lëbiszk na jich milosc. Teréza smiala sã jak dzeckò. Gilowi to szmakalo za wicy. Wząn ze stolë drëdżi kùszk, rozlómôl hò na pól, pùdingã wësmarowôl Terézëną rozchòlëznã ë òszmakôl jã calą jaż pò titczi…3

17916809_793751750778098_71207258_o

Flach w Club de Fado ma so z Anã fedrowa jesz przed jachanim do Lisabónë. Kò tëlé sã czlowiek ò tim môlu naslëchôl kòl Kidrińsczégò w radiowi Sjesce, że nót bëlo samémù sprawdzëc, jak tam je. Jedzenié… Prôwdac, nôlepszé zjestkù nie bëlo w żódnym dodomie fado, blós w Petit Cafe na Largo de Sao Martinho. A tak jesz wrôcającë do Club de fado, to móże òn je përznã przereklamòwôny ë za drodżi, ale wôrt je tu zazdrzec chòc w jeden wieczór dlô méstra pòrtugalsczi gitarë Mario Pacheco ë dlô taczëch niespòdzajnotów, jak chòcle krótczi kòncert Pedro Moutinho.

Alfama nie wòniô fado
Tak wòniô lëdzkô pùstosc
Czëc wònią cëszë, co jaż bòli
Szmakã chleba ze smùtkã
Alfama nie wòniô jak fado
Le, że ni ma żódny jiny spiéwë.4

– Pedro! – jô gò dostôl kòl dwiérzi, jak òn ju swój mantel òblekôl.

– ? – Òn tak nó miã blós wezdrzôl.

– Jô cë chcôl pòdzãkòwac za twój kòncert w naszi Kaszëbsczi Filharmónie w Wejrowie, w gromicznikù…

– Jô rôd tam zaspiewôl! – fadiszta ùsmiôl sã.

– …Ë za ten czas, jak të bél razã z twòjima mùzykańtama gòscã w Kweli, pubie Radia Kaszëbë.

– !!! – Pedro wiôldżi òcze jaż dostôl ë jesz szërzi rozcygnął mùniã w ùsmienim.

Bëla dwanôstô w nocy. Za chùtkò, cobë szlë spac. Ma z Aną ùszla le czilesz kroków, jak nama sã zachcalo jesz dzesz wlezc. Prawie przed nama bëlo Coração da Sé jesz jeden restaùrant z Fado. Ale jô bë bél zgrzészil, czejbë jô bél napisôl ò tim placu blós to. Bò za richtich to nie je „jesz jeden restaùrant”, le jeden z tëch nôlepszëch! Wchôdôma z Aną bënë, a tam za kelnera je ten òd kinketë… Szërok sã do naju smieje, pòdchôdô ë pòkazëje na wòlné stólczi. Gôdajã mù, że móma gò widzôné ju rëchli w da Fa’… Trochã gò to zjakòsëlo… Zreta sprawã kelnerka, co sã krząta przë drëdżim stolikù:

– Mój chlop Diogo Rocha – pòkôza na brodacza – prowadzy ze mną ten restaùrant, témù twòje pitanié gò tak zjakòsëlo, bò te gò widzôl w jinym dodomie fado.

– Ó! Przeprôszajã… jô…

– Òn piãkno spiéwie ë czasã robi to dlô drëchów, bò ma z Aùgùsto Ramosã jesmë zdrëszony. – bialka chcala ju wszëtkò za jedną razą wëwidnic.

– Òn bëlno spiéwie! – rzekla Ana.

– Obrigado! – ùsmiôl sã brodacz ë jegò bialka mët. – A tere chcemë pòslëchac Cristinë!

Cristina Madeira pòkôzala sã bëc fadisztką z Club de Fado, jistno jak Sandra Correia spòtkónô w Boteco da Fa’. Trudno zabëc ne glosë. Trudno nie òdczëc przë nich jaczégòsz òbczëszczeniégò. Cristina lubi spiewac òsoblëwie ò ti bialce, co na sztrądze nôprzód żegnô swòjégò rëbôka, a pózdni za nim żdże, bò bez niegò ni móże żëc.

– Jak wama sã ta mòja wokaliza widza? – Cristina wzãna sã na òdwôgã, czej më ju so përznã dlëżi prze czerzwionym winie pòsedza.

– Czëcô, to je to, co z tegò plënie… – na mòja ùdba jakòsz dzywno wëbrzmia…

– Jo! Prawie. Fado plënie z serca pò mòrzach mãkòlijny jistnotë Pòrtugalów. Òno nama dôwô aùtonomiã – Cristina gôda te slowa z letką érą ë redoscą. – Swiat sã krący… Niech. Nama nicht nie weznie ti tesznotë za stôroczasną Luzytanią ë wszëtczima tima mòrzamë, co zybalë òkrãtë naszëch nalôzców nowòczasnëch swiatów.

17948356_793751547444785_1340963154_o

Nama z Aną, czej ma ju tak szla na Banof Apòlónia ë winkòwa pòd drogą Aùgùsto Ramòsowi, Diagò barmanowi ë Mayi z Bòteco da Fa’, przëszlo do glowë, że je trzeba nã aùtonomiã jesz jiną miarą mierzëc. Fado je samòstójnym ôrtã mùzyczi, jaczi na òtemkli ôrt prowadzy pògôdkã z jinyma zortama kùńsztë, nié le tima muzycznyma, ale téż na prziklôd z pòézją. Jo. Jakbë mie chto kôzôl òpisac fado w pińc slowach, jô bë ùżil tëch: Lisboa-Lisabóna, saudade-teskniączka, coração-serce, primavera-zymk, mundo-swiat.

Artur Jablonsczi
Jastrë 2017

1 Dzél wiérztë Elementos, slowa: Mário Rainho, na kaszëbsczi adoptowôl: Artur Jablonsczi
2 Wicy ò historie fado w: Rui Vieira Nery, Historia fado, tłum. Grażyna Jadwiszczak, Wydawnictwo Replika 2015.
3 A. Jablonsczi, Smùgã, Gdiniô 2015
4 Alfama, słowa: Pedro Moutinho

 

„Zaginiona” mazurska powieść sprzed 120 lat rzuca nowe światło na język Mazurów

Nieczęsto zdarzają się chwile tak podniosłe dla lokalnego języka jak ta. Przed paroma dniami skontaktował się ze mną znany dialektolog, dr Artur Czesak. Wieść, którą ze sobą niósł, zwaliła mnie z nóg. Oto okazuje się, że w małym westfalskim miasteczku w 1900 roku wydano przekład angielskiej powieści. Nie po niemiecku, nie po polsku – a po mazursku. To ponowne odkrycie zapomnianej całkowicie pozycji może raz na zawsze odmienić nasze postrzeganie Mazurów i stosunek ludzi do tej mowy. Czytaj dalej „Zaginiona” mazurska powieść sprzed 120 lat rzuca nowe światło na język Mazurów

Język kaszubski: 10 najczęściej popełnianych błędów (cz. 2.)

Dziś Miedzënôrodny Dzéń Òtczëstégò Jãzëka, święto ustanowione przez UNESCO w 1999 roku z myślą przede wszystkim o mniejszych językach jak kaszubski, kataloński, szkocki czy irlandzki. To święto radości i dumy z faktu, że używamy naszego ojczystego języka i pielęgnujemy go, ale też okazja do refleksji nad wyzwaniami, jakie stoją przed językiem kaszubskim. Pamiętajmy, że wyrazem szacunku dla ojczystego języka jest nie tylko używanie go, ale również dbanie o jego poprawność i wysoką jakość. Obecnie wymaga to nie lada wysiłku, sprawdzania i weryfikowania faktów i  krytycznego stosunku do procesu krystalizowania się języka literackiego – ale innej drogi nie ma. Poprawiajmy się nawzajem!

Poniższy tekst to druga część artykułu. Błędy 1-5 omawiane są tu. Czytaj dalej Język kaszubski: 10 najczęściej popełnianych błędów (cz. 2.)

Lëzëno: ùgruńtowelë Klub Młodëch Kaszëbów „Òska”

Kòl 60 lëdzy bëło na załóżczim zéńdzenim Karna Òska. Pòłowa z nich to ju nôleżnicë tegò Kòła.

W sobòtã 28.01 w gòscyńcu Czardasz w Lëzënie sã pòtkelë młodi lëdze z òkòlégò jaczi mają w planach midzë jinyma prowadzenié youtubòwégò karnôla, ùczbã kaszëbsczégò jãzëka, wanodżi i artisticzné ùtwórstwò. Òglowò lëdzy bëło kòle 60, pòłowa z nich to ju nôleżnicë nowégò karna.

Zéńdzonëch dało sã pòdzelëc na karna: szpecjalnëch gòscy, a téż rozmajité wiekòwé grëpë. Strzód nich to dało tak lëdzy pò sztudiach jak gimnazjalëstów. Ti slédny, chòc wikszi dzél pòtkaniô sztël słëchelë, to òkôzelë sã bëc wëfùlowóny ùdbama na dzejanié.
Jô bë chcôł kabaret stwòrzëc i òglowò w artistnëch wëdarzeniach dzejac – gôdôł Radosłôw Grëba, jaczi szukô w karnie mòżlëwòtë rozwijaniô swòji swiądë, le téż métla na jimrã.

Wiôldżi dzél gòscy to bëlë nôleżnicë młodzëznowégò karna Cassubia z gminë Żukòwò. Ju terô zapòwiôdają wespółrobòtã, a na deklaracjach to sã nie kùńczi, bò za nama je ju krącenié òdjimków do mùzycznégò klipù dlô Himnu Młodëch Kaszëbów – piesnie, z jaką sã ùtożsamiwają òbadwa karna. Terô leżnoscą do pòtkaniô mdą warkòwnie z jãzëka, kùńsztu i gazétnictwa, jaczé mdą 18 gromicznika, a pózni Òska mdze sã ju rëchtowa do Dnia Jednotë, jaczi spãdzy we Wiôldżi Wsë, dze mdze prezeńtowac tradicjowé spòrtë. I ta spòrtowô dzejalnosc to pòsobny plan młodëch, jaczi bédëją alternatiwã w rësznoce. Wszëtkò przez nômni 2 nôblëższé lata pòd czerownictwã Katarzënë Kankòwsczi-Filëpiôk, wëbróny jednogłosno na przédniczkã.

Sobòtné zéńdzenié w gòscyńcu Czardasz, na jaczim doszło do pòwstaniô Klubù Òska, to béł manifest młodëch, jaczi chcą cos wicy. Strzód 60 òsobòwégò karna nikòmù do głowë nie przëszło, żebë gadac w jinym jãzëkù jak kaszëbsczim, co w ùszłi generacje dzejarzi nie bëło taczé zycher. Młodi lëdze chcą bëc aktiwny, jima nie je wszëtkò równo, ale pòwôżno traktëją nôrodną sprawã.

Hymn kaszubski: czy kontrowersyjny „Marsz…” Derdowskiego wyklucza?

O co chodzi w sporze o hymn kaszubski?

21. stycznia Rada Naczelna Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego uchwaliła wszystkim Kaszubom co następuje: Hymnem kaszubskim jest utwór muzyczny autorstwa Feliksa Nowowiejskiego pt. „Hymn kaszubski” wykonywany do słów zaczęrpniętych z „Marsza Kaszubskiego” (…) i obudziła stare spory o wartości, do których hymn kaszubski powinien się odwoływać. Wyraźne głosy pojawiły się nie tylko z zewnątrz, ale też w samym Zrzeszeniu, m. in. ze strony tak aktywnych działaczy jak Tomôsz Fópka czy Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Wiele kontrowersji wywołują słowa „pòlskô wiara, pòlskô mòwa”, militarystyczny wyraz utworu, skupiającego się na sławieniu wojny przeciw Niemcom w służbie polskiej oraz same intencje i stosunek do rodzimego języka autora, (…) którego pociągała szczególnie chłopska satyra, rubaszność, skoro już samo użycie gwary miało wywoływać u odbiorców śmiech (…), jak pisał literaturoznawca Jan Drzeżdżon (Piętno Smętka, 1973, str. 47). Stosunek ten daje się poznać w innym fragmencie autorstwa Derdowskiego: Ale ma le mòwã naszą serdecznie kòchôjma / I pò pòlskù corôz lepi gadac sã starôjma! / Czej le wiedno bãdzem dzałac rączo i wëtrwale / W kùńcu tak jak we Warszawie bãdzemë gôdalë. Takich zastrzeżeń nie budzi Zemia Rodnô, która jednak jest pieśnią wiele młodszą i nie tak spopularyzowaną. Dotychczas działacze ZKP mogli wykonywać jedną lub drugą wedle uznania bądź też obydwie. Warto jednak wyjść poza kwestię, czy ktoś popiera taką czy inną organizację kaszubską i ich uchwały, a spróbować porozmawiać o hymnie, który będzie potrafił zjednoczyć nie garstkę działaczy, a ponad 228 tysięcy Kaszubów, z których więcej niż 97% nie jest zainteresowanych legitymacją członkowską.

Jednocząca funkcja Marsza Kaszubskiego nie jest tak oczywista. O odczucia na jego temat spytaliśmy trzy zdawałoby się bardzo różne osoby. Ewangelik, ateista oraz katolik, pięćdziesięciolatek, trzydziestoczterolatek i i dwudziestoczterolatek. Jeden z podwejherowskiego Luzina, drugi z zachodniopomorskiego Szczecina, a trzeci urodzony aż w Chełmnie. Ale przede wszystkim – trzej Kaszubi. Zapytani o ich osobiste emocje w związku z zaleceniem ZKP, dali różne odpowiedzi. Mają one jednak wspólny mianownik – odczucie, że pieśń Derdowskiego wyklucza.

Przemis Héwelt:

Pytanie o kaszubski hymn, to pytanie o tożsamość. Jako takie jest pytaniem niezwykle trudnym, nawet z punktu widzenia każdego z Kaszubów z osobna. Dodatkowo komplikuje sprawę to, że jest to pytanie o tożsamość zbiorową kilku setek tysięcy ludzi o bardzo różnorodnej historii osobistej i historii rodzinnej.

W tle mojej historii noszonej w pamięci, z przekazów ustnych, są zabory, pruskie władztwo – z germanizacją, ale też z porządkiem i edukacją, które jeszcze w czasach mojego dzieciństwa przewijały się w pełnych uznania wspomnieniach cesarza Wilusia w relacjach starszych osób. Ten obraz, fresk noszony w mojej pamięci, pokazuje też historie opowiadane przez dziadka wcielonego do pruskiej armii wraz z czterema braćmi w 1914 roku i wysłanego do piekła bitwy pod Verdun. Wróciło ich tylko dwóch…

Potem jest historia międzywojenna, oczekiwania wobec polskiej władzy i ich zestawienie z realiami po 1918 roku. I niedługo po tym kolejna wojna, tym razem w polskim mundurze – ale naprzeciw tych, z którymi dziadek i bracia ledwie dwadzieścia kilka lata wcześniej walczyli ramię w ramię w okopach we Francji. Zresztą tamte frontowe przyjaźnie – jako żywo przypominające historię z Na zachodzie bez zmian Remarque’a – przetrwały tę drugą wojnę i pozostały częścią rodzinnej historii.

A potem nowa władza i nowe problemy – bo ktoś w rodzinie miał żonę Niemkę, bo był przed wojną dyrektorem banku, czyli status społeczny wrogi nowej władzy. To jest historia ostatnich stu kilkudziesięciu lat zwykłej kaszubskiej rodziny i część mojej własnej historii – do niej należy też to, że jestem ewangelikiem – czyli siłą rzeczy osobą przyzwyczajoną do statusu mniejszości, ale też świadomą swojej odrębności.

I tę historię, to moje doświadczenie zderzam teraz ze słowami pieśni, która ma być kaszubskim hymnem, marsza sławiącego różne wojny i wojenki Kaszubów przeciw Niemcom w sprawie polskiej. Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że w historii mojej rodziny tych wojen było zbyt wiele – wszystkie pokolenia od czasów mojej prababci, której ojciec walczył w wojnie prusko – francuskiej doznały wojny albo wprost, albo pośrednio – bo rodzice mieli swoje wojenne traumy.

Abstrahując od kwestii faktów historycznych, z mojego puntu widzenia Marsz Kaszubski nijak nie przystaje do mojej tożsamości kaszubskiej. Trudno jest mi zaakceptować to radosne sławienie machania szabelką dla Polski jako podstawę mojej tożsamości. Wszak przekazy rodzinne dotyczące wojen mają zupełnie inaczej rozłożone akcenty, a na dodatek te wojny były pod różnymi flagami, z różnymi pieśniami na ustach i doprawdy w różnych sprawach.

Tak jak wspomniałem, z racji wyznania jestem przyzwyczajony do bycia mniejszością. Tylko smętnie trochę mi się robi, gdy okazuje się, że jestem też mniejszością we wspólnocie kaszubskiej, w której historia mojej rodziny – jak sądzę – nie jest wcale wyjątkowa ani odmienna od doświadczeń tysięcy kaszubskich rodzin w ostatnich stu kilkudziesięciu latach…

Dôwid Miklosz:

Na tożsamość składa się tradycja i kultura oraz czas i przestrzeń w jakiej żyję, a poniekąd również pokłosie czasu i przestrzeni w jakich żyli moi przodkowie. Ważną też sprawą jest mój osobisty do tego bagażu historyczno-kulturowego stosunek. Może być afirmatywny, może być polemiczny, może wreszcie być jakkolwiek pośredni.

Tu gdzie żyję, na Pomorzu, żyła część moich przodków, część najbliższa, najistotniejsza i najlepiej mi znana. W ramach poszukiwań i wypraw w odległą przeszłość, trudni do umiejscowienia na genealogicznym drzewie familianci uchwytni są w okresie panowania książąt pomorskich Barnima X i Johanna Friedricha na Pomorzu Środkowym. O ich przodkach historia milczy, a przecież i oni istnieć musieli. Świadomość tego daje mi poczucie łączności z przestrzenią, w jakiej żyję. Stając chociażby na dziedzińcu Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, wiem, że ponad czterysta lat temu zapadały tutaj decyzje dotyczące życia moich przodków. Mógłbym się tym zupełnie nie przejmować, ale wewnętrzny imperatyw, zupełnie nieracjonalny, sprawia, że ma owa świadomość dla mnie wagę niezwykłą.

Antajos, syn Posejdona i Gai, żył i odzyskiwał moc tylko gdy dotykał ziemi-matki. W pewien sposób mógłby patronować moim pasjom, gdy bowiem ja dotykam spraw Pomorza, żyję i nabieram sił. Pomijając nieszczęsne przyzwyczajenie popędliwego giganta do wyzywania każdej napotkanej osoby na zapaśniczy pojedynek, z chęcią adaptowałbym Antajosa, obok Trygława i Ormuzda, do naszego mitologicznego panoptikum.

Wracając jednak do sprawy hymnu… Przez to, że moje korzenie tkwią głębiej w Pomorzu Środkowym i w zachodniej części dzisiejszych Kaszub, nie satysfakcjonuje mnie i nie jest w stanie przekonać do siebie pieśń, która historię, tradycję i kulturę Pomorzan ujmuje w nienaturalnych dla tej krainy południkowych ramach <<Kraków – Wisła – polskie morze>>. Chciałoby się rzec: Pomorze swe widzę ogromne, tak jak rzecz ujmuje geografia, od Reknicy po Wisłę, od Noteci po Bałtyk. To tutaj, spomiędzy tych naturalnych granic, weszliśmy do historii. Stąd książę Zemuzil wyruszył do Merseburga, dzięki czemu świat zanotował po raz pierwszy miano Pomorza. W tych granicach miały miejsce dramatyczne wydarzenia, o których pisał Gall zwany Anonimem, kiedy w czasie krwawych wypraw Krzywoustego ten przyniósł nam na mieczach polską wiarę, a wtedy to Polacy sięgali po sławę, Pomorzanie bronili wolności. Tutaj, niemal w środku tej krainy, nad Odrą, panowali książęta, którzy do historii wprowadzili etnonim Kaszubi, używali go przez pół tysiąclecia w swej tytulaturze i wreszcie dali Kaszubom symbol najważniejszy, gryfa. W tych granicach powstały, uznane za najdawniejsze zabytki kaszubskiego języka, Duchowne piesnie… „niepolskiej” wszak wiary.

Ze względu na historię własnej rodziny nie potrafię pominąć powyższych – i wielu jeszcze – kontekstów w konstruowaniu swojej własnej tożsamości. Historia moja, mojej rodziny i „mojego” Pomorza to wątek ledwie w tkaninie jego wielowiekowego istnienia, ale świadomość tej wielowiekowości jest dla mnie czynnikiem nieredukowalnym.

Kolejną sprawą, z jaką miałbym problem, jest fraza „polska wiara, polska mowa”. Odwołując się znów do doświadczeń moich przodków, Pomorzan, Kaszubów, posługujących się przez wieki fluktuującym konglomeratem wendyjsko-saksońskim, który w obrębie rodziny zdołał do XX-wieku ocalić cenne resztki swej kaszubskości, określenie „polska mowa” jest zawłaszczeniem tożsamości. Etnograficzną sztuczką w służbie polityki historycznej.

Polskiej mowie życzę jak najlepiej. Polszczyznę cenię i sam staram się o nią dbać, ale zdaję sobie sprawę, że prawdziwa dbałość nie ma i nie powinna mieć w sobie nic z przymusu. Przymus ten trwał do czasu wywalczenia dla języka kaszubskiego oficjalnego potwierdzenia jego odrębności w rodzinie języków słowiańskich. Nie powinno być zatem powodów, by poczucie takiego przymusu wciąż w sobie nosić i taki przymus „zalecać”. Czy znajdujący się w zbliżonej do Kaszubów sytuacji Serbołużyczanie powinni dbać o „niemiecką wiarę” i „niemiecką mowę”? Czy dbałość o języki łużyckie i łużycką kulturę stanowi dla Republiki Federalnej Niemiec jakiekolwiek zagrożenie? Czy Walijczyk kibicujący swojej drużynie rugby i wiwatujący „Cymru am byth!” jest zagrożeniem dla Anglika?

Polszczyzna i Polacy na istnieniu kaszubszczyzny nie tracą niczego, a zyskują i utrwalają pokrewieństwo i łączność z pasjonującymi dziejami północnej części zachodniej Słowiańszczyzny. Dla Kaszubów stawka jaką jest kaszubszczyzna warta jest niebotycznie więcej.

„Polska wiara” to kolejna sztuczka. Kaszubi wyznawali i do dziś wyznają, obok „polskiej wiary” – katolicyzmu, również i „wiarę niemiecką” – protestancką. Hymn powinien raczej spajać niż dzielić, dlaczego zatem poza nawias wystawia się Kaszubów-niekatolików? Odnosząc rzecz do mojej familii, część z nich, jako sieroty po Księstwie Pomorskim, pozostawała wierna naukom Lutra. Czy ich pomorskość czy kaszubskość jest niedostateczna? Czy i o ile redukuje się moja pomorskość, kiedy otwarcie przyznaję, że jestem ateistą i „polska wiara” jest mi dość obojętna, a jako spoiwo tożsamości zupełnie zbędna?

Pozostaję przy Janie Trepczyku, który celniej naszą pomorską ojczyznę opisał, zawierając w jednym wersie „Òd Gduńska tu, jaż do Roztoczi bróm!” nie tylko geograficzną, ale i dziejową jej rozpiętość. Zupełnie na marginesie chciałbym dodać, że podobnie jak do Marsza… próbowano wprowadzić pewne (oceniłbym je jako rozsądne) poprawki, tak i w pieśni Trepczyka wolałbym wspomnienie w formie „Grifitów miecz i Swiãtopôłka biôtczi”, co nadałoby jej jeszcze bardziej uniwersalnego, mierząc miarą „uniwersum pomorskiego”, charakteru.

O wspomnianym przeze mnie powyżej Antajosie pisał wspaniale Zbigniew Herbert w Królu mrówek. Cytat ten mógłbym traktować jako motto swej „pomorskości”: Można zaryzykować twierdzenie, że sensem mitu Antajosa jest przywiązanie – a więc uczucie raczej niż ideologia, dlatego zapewne niepodobna tego przekazać innym. Naprawdę bardzo trudno przekonać kogokolwiek o tym, że warto kochać ubogi kawałek ziemi, mały jak cień osła, jak cień topoli, a także rozbity dom, zrujnowane miasto nad wyschłą rzeką, słowem miejsce gdzie nas urodzono, i które nie mogło nas ani wyżywić, ani uchronić.

A jednak warto. Tu mdã dali

Adóm Hébel:

Czej jô czëjã Marsz Kaszubski, to mëslã, że mie chtos wëszarpôł mòjã pòczestnotã i mòżlëwòtã bëcô bùsznym z tegò, co më zrobilë dlô se, a nié dlô kògòs. I nawet w nôbarżi pòczestny piesnie, jaką mô bëc himn, ni ma placu chòcbë dlô naszi mòwë, jakô je zastąpionô pòlską.

Jô nie rozmiejã czemù w całim òpisywanim dzejów jô nie jem traktowóny jakno pòdmiot, czemù tim „wrogã” nie je wiedno ten, co szkòdzy kaszëbiznie, ale prosto òkreszloné karno. Pòlskô wiara téż mie jiscy, bò jakno katolëk sã czëjã zagrożony – chtos dôwô mie zygnal, że jak jô nie jem Pòlôch, tej w Kòscele dlô mie ni ma placu. Jô jakno chrzescëjón ò kòméńtérã proszã Pana Jezësa. Christus òdpòwiôdô „mòje Królewstwò nie je z tegò swiata”. Nawetka czej Apòsztolskô Stolëca sã do Wejrowa przeniese, tej katolëcëzna nie mdze kaszëbską wiarą, tak jak nie je pòlską, ani jitalską, ani meksykańską. Katolëcczi znaczi pòwszéchny, òglowi. Rozmajité nôrodë mògą rozmajice wërażiwac tã wiarã, le dërch to mdze jedna wiara.

Jô przëzéróm sã swòjim dzejóm i merkóm w nich, że terô móm prawò sebie definiowac. W dzejach nie widzã le pòpiarcô dlô jednëch, a niezgarë do drëdżich, le widzã całą bòkadosc, jakô nama je w spòsobie òstawionô. Przëstojnikóm himnu Derdowsczégò mùszã pòstawic pitanié – chto jesz mô himn jaczi na wiżawë pòdnôszô cos, co – chcemë tegò abò nié – je dzys zagróżbą dlô jegò spôdkòwiznë? Jak w Twòji głowie rodzy sã procëmstawienié i chcesz rzec „ale jak to pòlskô mòwa nama grozy, kò w Pòlsczim Państwie më mómë szkòłë ëtd.”, tej rzeczë mie – czej starszé pòkòlenié gôdô pò kaszëbskù a młodszé nié, tej w jaczim jãzëkù ti młodi gôdają? Pò ruskù? Pò miemieckù?

Jeżlë chtos pitô czemù nié Marsz Kaszëbsczi, tej pitô, czemù nie òstawic sukcesje jaką më cygniemë òd prazôczątków naji tuwò bëtnoscë, wpiąc sã w cëzą narracjã i pòzwòlëc zabëc ò tim, co naju parłãczi z 1500 latnyma dzejama. Jô òdpòwiôdóm „tu jô dali mdã starżã zemi trzimôł (…) tu mdã dali domôcëznë sã jimôł” i jô pò prôwdze wierzã i wiém, że „zajasni i nama brzôd swój dô„.

Warto, żeby jak najwięcej Kaszubów zaczęło sobie wyrabiać swoje zdanie na temat własnego hymnu i włączyło się w dyskusję o nim. Może dadzą się też poznać odczucia i wątpliwości tych, którzy uważają, że to właśnie Marsz Kaszubski jest najlepszym wyborem i pieśnią, która ma potencjał zjednoczyć, a nie podzielić. Poniżej przypominamy słowa obu hymnów.

Marsz Kaszubski

Tam gdze Wisła òd Krakòwa
W pòlsczé mòrze płënie
Pòlskô wiara, pòlskô mòwa
Nigdë nie zadżinie.

Ref.
Nigdë do zgùbë
Nie przińdą Kaszëbë,
Marsz, marsz za wrodżem!
Më trzimómë z Bòdżem.

Më z Niemcama wieczi całé
Krwawé wiedlë wòjnë.
Wòlné piesni wiedno brzmiałë
Bez górë i chòjnë.

Ref. Nigdë do zgùbë…

Przëszedł Krzëżôk w twardi blasze,
Pôlił wsë i miasta,
Za to jegò cepë nasze
Grzmòcëłë lat dwasta.

Ref. Nigdë do zgùbë…

Nas zawòłôł do swi rotë
Pòlsczi król Jadżełło,
Téj w niemiecczich karkach gnôtë
Trzeszczałë jaż miło.

Ref. Nigdë do zgùbë…

Gdze król Kadzmiérz gnôł Krzëżôka?
Gnôł gò pòd Chònice!
Bë gò zgniotłë, jak robôka,
Kaszëbsczé kłonice.

Ref. Nigdë do zgùbë…

Czej rôz naju òkrãtama
Szwedë najechalë,
Më żesmë jich kapùzama
Z Pùcka wënëkalë.

Ref. Nigdë do zgùbë…

Krzëżã swiãtim przëżegnóné
Séc, seczera, kòsa,
Z tim Kaszëba w piekle stónie,
Diôbłu ùtrze nosa.

Ref. Nigdë do zgùbë…

Nasz Stanisłôw Kòstka swiãti,
Co sã ù nas rodzył,
Nie dopùscy, bë zawzãti
Wróg nóm długò szkòdzył.

Ref. Nigdë do zgùbë…

Płaczą matczi nad sënama
Płaczą dzys dzewice,
Hola, jesz je Bóg nad nama
Dôł cepë, kłonice.

Ref. Nigdë do zgùbë…

***

Rodnô Zemia

Zemia Rodnô, pëszny kaszëbsczi kraju,
Òd Gduńska tu, jaż do Roztoczi bróm!
Të jes snôżô, jak kwiat rozkwitłi w maju.
Ce, Tatczëznã, jô lubòtną tu móm.

Sambòrów miecz i Swiãtopôłka biôtczi
W spòsobie Ce dlô nas ùchòwałë.
Twòje jô w przódk bëlné pòcyskóm kwiôtczi.
Òdrodë cél Kaszëbóm znôw brënie.

Tu jô dali mdã starżã zemi trzimôł,
Skądka zôczątk rodnô naj rózga mô.
Tu mdã dali domôcëznë sã jimôł
Jaż zajasni i nama brzôd swój dô.

Odrestaurować siebie

Nie wiem, ilu z młodego pokolenia doświadcza podobnych rozterek. Może kilkoro, może setki tysięcy. Młodzi Kaszubi, Ślązacy, wreszcie moi krajanie Mazurzy – też czujecie się cholernie niegodni? Też budzicie się nieraz oświetleni żywymi, mocnymi promieniami słońca i chcąc naszej gwieździe dorównać, zaczynacie dzień z równie mocnym i żywym postanowieniem „chcę być…”, „będę mówił po…”? I wreszcie… czy też na tym chciejstwie i będziectwie z reguły kończycie?

Matko jedyna, ile to razy rzucało mnie mentalnie od ściany do ściany, nim umysł wydał mi pozwolenie na bycie sobą. Ileż godzin odgrzebywałem ślady po starej mowie moich ziem, ile lokalnych słów używanych w mojej rodzinie musiałem spisać, ostatecznie – dokąd w genealogii musiałem się dogrzebać, by uciszyć wewnętrzny niepokój. Wszystko po to, bym w końcu stwierdził – „a jednak mogę być Mazurem”! Tak jakby był jakiś urząd, jakaś wyższa instancja wydająca w tej sprawie prawomocne wyroki.

To, czego się boję, to uzurpacja. Jako genetyczny kundel nie mam przypisanego miejsca na ziemi. Przynajmniej nie domyślnie, jak ktoś, kogo wszyscy pradziadowie wywodzą się z jednych stron. A u mnie wszystko – od Mazur po Małopolskę się w rodzinnej historii znalazło. Przez lata desperacko poszukiwałem punktu zaczepienia, przecież do diabła muszę być skądś! Ale odpowiedź była na długich wakacjach.

A przecież przez całe dzieciństwo nie znałem innej Polski niż ta mazurska. Nie jadłem innego chleba, niż tego z poddziałdowskiej mąki. Nie piłem innej wody, niż tej z głębin pod mazurską moreną. To tu nauczyłem się żyć, kochać, nienawidzić, płakać i śmiać. Jestem poturbowany na wskroś, tak jak poturbowane są Mazury i poturbowani są ludzie tu żyjący. Czy to nie jest wystarczający dowód, że jestem stąd?

I ta głupkowata obawa – co powiedzą ci „rychtycni”, ci „prawdziwi”? Przecież wiadomo – nie będę mówić tak dobrze, jak poprzednie pokolenia. Składnia nie ta, wymowa jakaś koślawa. Na pewno skrytykują, zniszczą, obśmieją, powiedzą „to nie tak się u nas gadało, idź załóż swoje walonki i wracaj tam, skąd cię przywieźli”. I mówili to, mniej lub bardziej dobitnie. A ja nie miałem pociągu, do którego mógłbym wsiąść.

Coś mnie pcha i pchało od zawsze w stronę mowy mazurskiej, mazurskiej obyczajności i mentalności. Może to te stare, poniemieckie cegły, może to ten zarośnięty cmentarz za wsią, a może ta moja kropla tutejszej krwi i pamięć genów. Przez lata czułem się jak kot Schroedingera. Nie chciałem otworzyć tego cholernego pudła i określić – żyw czy martwy. Mazur czy Niemazur. Pewnego dnia zrozumiałem, że nikt za mnie go nie otworzy. A już na pewno nikt nie ma prawa uśmiercać tego, kim się czuję.

Tak oto zacząłem restaurować. Ale nie Mazury, nie mazurskość. Te wszystkie połknięte książki, przewertowane słowniki, pieśni, opowiadania, legendy, kroniki. Wreszcie moja własna twórczość po mazursku. To nie jest restaurowanie regionu, a przynajmniej nie bezpośrednio. To przywracanie własnego ducha tam, gdzie tak naprawdę zawsze należał. To restaurowanie samego siebie.

Idźcie się restaurować. Już, dziś, teraz.

(Autor prowadzi profil Mazurskie słówko na dziś)

Nie róbcie z kaszubskości hobby

Młodzi zwołują I Kongres Młodych Kaszubów. Zaczęło się od tego, że po latach reaktywowano „Cassubię”, korporację studencką założoną przez legendarnego Karola Krefftę, dziś przemianowaną na Klub Młodzieży Kaszubskiej. Zadaniem kongresu jest przyciągnięcie świeżej krwi i dyskusja nad przyszłością ruchu kaszubskiego. A wszystko z inspiracji partu Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Baninie. Swoje przybycie zadeklarowało już sto kilkadziesiąt osób, głównie młodych, co stawia całą inicjatywę w obiecującym świetle. Jak to mówią, jest duch w narodzie. Czytaj dalej Nie róbcie z kaszubskości hobby

Chòrosc w lëfce i lekarzenié. Z leżnoscë I Kòngresu Młodëch Kaszëbów

Za sztót je kòngres, jaczi mòże wiele mieniëc. We mie ju ters wiele mieniëł, chòc nawetka nie mdã w sztãdze bëc na placu. Bò przez kòngres jem spëta samã se, jak baro młodi Kaszëbi są do se pòdobny, jaczé mómë pòspólné doswiôdczenia. Mòja òdpòwiesc je długą lëstą zachów, westrzód chtërnëch jem nalazła mòżlëwòsc nôùczi kaszëbsczégò, bùchã z apartnoscë, przeczëcé, że naje kòrzenie wòłają naj’ do se, czej swiat wkół stôwô sã corôz barżi na to òbòjãtny. Ale je jedna zacha, jakô ni mòże mie dac pòkù.

Bò dlôcz më, bùszny młodi Kaszëbi, czãsto znający swój jãzëk, tak rzôdkò wëzwëskiwómë leżnosc, cobë w nim cos rzec? Doch òn je tak nôtërny dlô negò partu swiata jak wiater ë bómë. Czytaj dalej Chòrosc w lëfce i lekarzenié. Z leżnoscë I Kòngresu Młodëch Kaszëbów

Bronienié przed bezrobòcym i rozwijã

Jak jô czëjã ò tim, że je nót cos zrobic i zatrzëmac aùtomatizacjã, bò przez to lëdze robòtã tracą, to jô so mëszlã – szkòda, że më tegò rëchli ni mielë zrobioné!

Ùczałi lëdze dërch pleszczą ò tim, że są warczi, jaczé mògą zniknąc, bò je aùtomatizacjô. Terôzka w restaùracjach Të mòżesz na dotikòwim ekranie jestkù òbsztelowac, a co z lëdzama, co tam robią? Niedługò jich nie mdze nót…

A chcemë so wëòbrazëc Czytaj dalej Bronienié przed bezrobòcym i rozwijã