Archiwa kategorii: Nowinë

Lekcja 1: Kaszubski dla zaawansowanych

A teraz wyjmujemy pampersa, Żuczki! Tak mawiała moja świetna matematyczka, kiedy przechodziliśmy do trudniejszych zagadnień. To nie jest kurs dla szkoły podstawowej. Bez flaszki może tego nie rozpracujemy. Żeby dobrze mówić w jakimkolwiek języku, nie wystarczy mieć bogate słownictwo. Trzeba jeszcze dobrze znać idiomy, składnię, rejestr poszczególnych słów itd. Bez tego to będzie jak tłumaczenie „z góry dziękuję” na sławne „thank you from the mountain” zamiast „thank you in advance”. Przykro mi, w różnych językach różne rzeczy wyraża się w inny sposób, kaszubski nie jest pod tym względem inny. Żeby się dobrze wgryźć w kaszubszczyznę, warto czytać teksty. Najlepiej te autentyczne, dokumentowane przez badaczy języka, którzy chodzili od miasta do miasta i od wsi do wsi i słuchali opowiadań zwykłych ludzi, wychowanych w tym języku i kulturze. Wartościowymi zbiorami takich tekstów są Teksty pomorskie F. Lorentza, Die Sprache der Bëlôcë G. Bronischa, Gwara luzińska K. Nitscha i oczywiście Słownik gwar kaszubskich… B. Sychty. Powtarzałem wiele razy, że to powinna być Biblia i lektura obowiązkowa dla tych, którzy na poważnie chcą tworzyć po kaszubsku, ale z drugiej strony mam świadomość, że naukowy charakter publikacji, stosowane zapisy fonetyczne i słaba dostępność tych tytułów zniechęcają do czytania tych znakomitych kopalni wiedzy. Dlatego część wartościowych tekstów będę publikował tutaj, w transkrypcji na unowocześnioną ortografię stosowaną przez pisarzy skupionych wokół czasopism Bënë i buten oraz Zrzesz Kaszëbskô. Teksty będą opatrzone słowniczkiem i krótką analizą najciekawszych zagadnień i językowych smaczków.

Lekcja 1: Teksty pomorskie, tekst 294., Rumia

294. Rëmjô

To béł rôz jeden król, a ten nje chcôł svòjã córkã njikòmù jinszémù dac jak tacjémù, co do njewo przëszed a tak złgôł, a won jemù rzek: të łżesz! Te przëjachalë vjele panóv, tacji i tacji. Tak mjôł jeden wojc trzech sënóv. Tak ti dvaji, ti bëlë trzimóni za mõdri, a ten trzeci za głúpi. Tedë jachôł ten pjerszi do tewo króla, a te ten król jemù pòkôzôł takõ dlúgõ stodołã, ta mjała szestnôsce klepjiszcz. Cjedë ta svjinja zaknar’zevała na jednim kóncú a przëszła na drëdzji kónc, te wona dostała jú prosce. A ten sin pòvjôdôł:

– Mój wojc mô jesz dłëgszõ.
A te ten król szed z njim do pałacë svéwo. Tã stoja tacjé dłúdzjé drzévjã, co ten szpëc wod tewo do vjidzenjô nje béł. Tedë ten król móvjił:
– Môsz të tacjé dłúdzjé drzévjã jú vjidzoné?
A ten sin pòvjôdôł:
– Ó królë, wu méwo wojca tacjé dłúdzjé drzévjã je, że të gałãze jesz njebò sigajõ.
A ten król pòvjôdôł:
– To móże bëc.
A te ten król vzõn tewo sëna na pòle svòje a jemù pòkôzôł tacjé vjeldzjé vrëcji, że sztërzeji chłopji mùszëlë jednéwo vrëka dvjigac na wóz do wożenjô. A te ten król jemù rzek:
– Vjidzôł të jú tacjé vrëcji?
A won jemù rzek:
– Mój królë, mój wojc mô tacjé vrëcji, cje bë królóv szëmel sã v tewo vrëka vgriz a pòtemù zôs z njewo vëlôz, te won bë béł tacji éléfant.

Tak ten król mù pòvjôdôł:
– To móże bëc. Tak, sënje, terôzcji të trzë fraji sõ do kònca, môsz jic do dóm.
Tak tedë szed ten drëdzji, wu tewo to bëło to samò.
Tak te ten trzeci, ten głúpi, pòvjôdô:
– Wojcze, jô púdã.
Tak te ten wojc jewo nje chcôł njijak do króla pùscëc, bò jewo trzimôł za głúpéwo. Ale won so nje dôł strzëmac a wod wojca szed. Przëszed do króla a të pitanjô bëłë të jistné. Te król z njim szed do svéwo pałaca a jemù pòkôzôł to dłúdzjé drzévjã. Tak te won mù rzek:
– Sinkù, vjidzôł të jú tacjé drzévjã?
A won pòvjôdôł:
– Ó, nôjasnjészi królë, mój wojc, ten mô tacjé dłúdzjé drzévjã, że të szpëce wod tewo derekt v njebò jidõ. Mój wojc jeż béł v njebje.
A ten król mù pòvjôdôł:
– Na, a ceż wojc pòvjôdôł, jakùż v njebje bëło?
– V njebje tak bëło jak na zemji. Najsvjãtszô panna, ta vësévała do krëp, a svjãti Józef, ten të plevë zbjérôł a wodnosił. A te pòkõd won v njebje béł, te jeden wucõn to drzévjã. Terôzcji jak won mjôł z dół na zemjã przinc? Tak te won so wukrõcił wod tëch plév tacji pòvróz a sã spùscił. A te ten pòvróz blós tak dalek sig, że won njiżódné zemje nje vjidzôł. Tak te won nje vjedzôł, co won mjôł zrobjic. Ale wuchvôcił jednã pchłã a wod té pchłë wudzar dvanôsce rzemjenji a zvjõzôł vszëstcjé do grëpë a te sã dalé spùscił. Te przëszed tak dalek, że móg zemjã vjidzec. Terôz njiżódné radë dalé nje vjedzôł. Tak te sã spùscił a vpôd v tacjé błoto a vpôd tak głãbòk jaż pò szëjã. Terô nji móg ale rút przinc. Ta głova bëła rúten. Przëszla dzëvô kaczka a na jewo głovje zbùdovała so gnjôzdo a znjosła jaje. Te przëszed vjilk a to jaje vëpjił a pòdnjós nogã a jewo zeszczôł. Tak te won svòjã rãkã vëdostôł rúter a vjilka za wogón wuchvôcił. A te zavrzeszczôł: Hú! Vjilk! Tak vjilk sã wurzas a jewo zarô vëvlék z tewo błotka. Ale won téż temù vjilkòvi zarô tã skórã z tewo wogòna scignõn. Ale królë, to jô cë mògã rzec, to bëła roztrõba! Czësto jinakszô jak królóv wojc mjôł, cje won wu méwo wojca svjinje pas!
Tak te jemù król pòvjôdôł:
– Sënje, të łżesz!
Tak ten głúpi mjôł dobëté przéz to, że ten król rzek „të łżesz!” a dostôł królovã córkã.

Słowniczek:

cje (obocznie do cjéj) kiedy, jeśli
derekt bezpośrednio (por. ang. directly)
fraji pytania (l.poj. fraga, ale g > j przed i,e zgodnie z lokalną niemiecką i dolnosaską wymową)
hú! buu!
jeż (obocznie do jaż) aż
knar’zevac o świniach: objawiać pociąg płciowy
królova córka królewna
najsvjãtszô właściwie po kaszubsku nôsvjãtszô, tu: polonizm wzięty z języka kościelnego
szëmel siwek, koń maści siwej
roztrõba zabawa, rozrywka
rúten, rúter, rút na zewnątrz (głównie przy oznaczeniu ruchu z wewnątrz na zewnątrz, w przeciwieństwie do búten, które opisuje zwykle sytuacje statyczne, aczkolwiek nie ma między tymi formami ścisłej granicy)
rút przinc wydostać się
(obocznie do tam, tamò) tam
te (obocznie do téj) wtedy, więc

Uwagi do tekstu:

1. Warto zwrócić uwagę na częsty podwójny podmiot w zdaniu, który jest wyrażony zaimkiem ten/ta/to:

To béł rôz jeden król, a ten nje chcôł svòjã córkã njikòmù jinszémù dac (…)

Najsvjãtszô panna, ta vësévała do krëp, a svjãti Józef, ten të plevë zbjérôł a wodnosił.

W języku polskim, jeśli już pojawiłaby się taka konstrukcja, użytoby zaimka on/ona/ono.

2. W języku kaszubskim dużo częściej można stosować biernik, również w zdaniach z negacją, por.:

Ten chcôł svòjã córkã (B) kòmù jinszémù dac. → Ten nje chcôł svòjã córkã (B) njikòmù jinszémù dac.
On chciał dać swoją córkę (B) komuś innemu. → On nie chciał dać swojej córki (D) nikomu innemu.

To (B) jô vjém.To (B) jô nje vjém.
Wiem to (B). → Nie wiem tego (D).

 

3. W j. kaszubskim zestawienie podmiotu ze słowem vjele nie wymaga użycia orzeczenia w rodzaju nijakim. Porównaj:

Te przëjachalë vjele panóv.
Wtedy przyjechało wiele szlachciców.

V tëch chëczach bëłë vjele wocjen.
W tym domu było dużo okien.

4. Zapamiętaj: trzëmac kòwo/kògò zauważać kogoś za (łączy się z mianownikiem lub dopełniaczem), bëc do kònjca/kúnjcaskończyć się oraz nje vjedzec (so) njiżódné radë nie wiedzieć co zrobić, być w kropce.

Ti bëlë trzimóni za mõdri, a ten trzeci za głúpi.
Oni byli uważani za mądrych, a trzeci za głupiego.

Ten wojc jewo nje chcôł njijak do króla pùscëc, bò jewo trzimôł za głúpéwo.
Ojciec nie chciał go żadnym sposobem puścić do króla, bo uważał go za głupiego.

Të trzë fraji sõ do kònca.
Te trzy pytania się skończyły/wyczerpały.

Ten tidzenj jú zarô mdze do kònjca.
Ten tydzień już zaraz się skończy.

Ta wojna je na wostatk do kònjca.
Ta wojna nareszcie się skończyła.

Terôz njiżódné radë dalé nje vjedzôł.
Teraz nie wiedział co zrobić.

Nje vjém so njiżódné radë.
Jestem w kropce.

5. W języku kaszubskim bardzo rzadko stosuje się chtëren jako zaimek względny odpowiadający polskiemu który. Najczęściej człon podrzędny wprowadza się przez użycie co lub konstrukcji co + odmieniony zaimek ten/ta/to.

Tã stoja tacjé dłúdzjé drzévjã, co ten szpëc wod tewo do vjidzenjô nje béł.
Tam stało takie wysokie drzewo, wierzchołka którego nie było widać.

Më jesmë bëlë ti, co slédni przëszlë.
Byliśmy tymi, którzy przyszli ostatni.

To je ten kùnjda, co z tim jô gadac njechc.
To jest ten typ, z którym nie chcę rozmawiać.

6. Rzeczowniki r. męskiego dużo częściej mają w dopełniaczu -a tam, gdzie pokrewne wyrazy w języku polskim mają -u, por.:

Król z njim szed do svéwo pałaca a jemù pòkôzôł to dłúdzjé drzévjã.
Król z nim szedł do swego pałacu i pokazał mu to wysokie drzewo.

Por. też np.:
do lasa – do lasu
do woza – do wozu
do woła – do wołu/woła

7. Nie jest to ścisłą regułą, ale zaimki pytające najczęściej mają w j. kaszubskim partykułę –ż(e):

Na, a ceż wojc pòvjôdôł, jakùż v njebje bëło?
No, a co mówił ojciec, jak było w niebie?

Inne zaimki pytające:

CoCeż? Acz?                                                    Co?
ChtoChteż? Co za jacji? Co zócz?       Kto?
Gdze, KãdëGdzeż? Kãdëż?                    Gdzie?
Czemù → Czemùż?                                            Dlaczego?
JakJakùż? Jakże?                                         Jak?
JacjiJacjiż?                                                       Jaki?
Chtëren, ChtoriChtoriż?                        Który?
CjéjCjéjże?                                                      Kiedy?
Vjele, KùliVjeleż? Kùleż?                       Ile?
KõdkaKõdkaż? Kõdzeż?                        Którędy?
Skõdka Skõdkaż?                                        Skąd?

8. Kaszubszczyzna północna rozróżnia formy dopełniaczowe z końcówką -e od celownikowo-miejscownikowych z końcówką -i dla takich rzeczowników jak zemja, jabłónj, kùchnja, szëja itd.:

V njebje tak bëło jak na zemji (Msc).
W niebie było tak jak na ziemi.

Won njiżódné zemje (D) nje vjidzôł.
On nie widział żadnej ziemi.

Por. inne przykładowe zdania:

Na jabłonji (Msc) bëłë vjele jabk.
Ti jabłonji (C) je trzeba dac vjicé vjidu/vjidë.
Bez jabłonje (D) më nje mdzemë mjelë njiżódnëch jabk.

Tatk varzi v kùchnji (Msc) pôłnje.
Ti kùchnji
(C) je trzébno remònjtu/remònjtë.
Z kùchnje
(D) je czëc za fejn wonjõ.

Të môsz na szëji (Msc) snôżi agnest.
Tvòji szëji (C) njick sã nje stało.
Wona mja szalã vkół szëje
(D) zavjitõ.

Teksty pomorskie
można w całości pobrać z biblioteki cyfrowej pod tym linkiem.

 

 

„Gramatika kaszëbsczégò jãzëka” H. Makurat oczami fonetyka

Przejdź do recenzji.

Prof. Lechosław Jocz z Gorzowa Wielkopolskiego, specjalista od fonetyki i fonologii kaszubskiej, recenzuje Gramatikã kaszëbsczégò jãzëka autorstwa dr Hanny Makurat. To kolejny głos w sprawie książki, wokół której toczyły się burzliwe dyskusje po krytycznej recenzji Macieja Bandura na łamach Skry (do przeczytania tutaj). Gramatika jest wykorzystywana jako pomoc naukowa m. in. w szkolnictwie wyższym. Jakość publikacji budzi jednak sporo wątpliwości, a autor najnowszej recenzji dostrzega również szersze problemy, z którymi boryka się środowisko badaczy języka kaszubskiego:

Już od dawna towarzyszy mi przeświadczenie, że nasze środowisko naukowe odzwyczaiło się od prawdziwych, krytycznych recenzji. Znakomita większość współczesnych recenzji to recenzje-sprawozdania, recenzje-streszczenia czy recenzje-laurki o niewielkiej zazwyczaj lub wręcz żadnej naukowej wartości. Jest to zjawisko bardzo złe, hamujące rozwój i oddalające nas od nauki światowej. Zwłaszcza w małych dziedzinach – jaką jest kaszubistyka – prowadzi ono bardzo szybko do różnego rodzaju patologii – pisze językoznawca.

Prof. Jocz zrecenzował rozdział Gramaticzi traktujący o fonetyce. O przyjętej przez Autorkę normie napisał:

Wszystko to tworzy obawy, że mamy tu w najlepszym wypadku do czynienia z czysto subiektywnym i apriorycznym opisem własnego idiolektu czy slangu jakiejś niewielkiej grupy towarzyskiej, lub wręcz wyobrażenia autorki o nim, wyobrażenia wykrzywionego w takim czy innym stopniu przez wiedzę teoretyczną i znajomość dotychczasowych, często bardzo nieprecyzyjnych opisów. Jeżeli chodzi o podstawy naukowe, to autorka dzieli się z nami tylko
bardzo ogólnikowymi informacjami o korzystaniu z „językoznawczych artykułów i monografii, atlasu i słowników języka kaszubskiego”. Pada tu co prawda następnie kilka konkretnych
tytułów, ale bez dokładniejszego określenia, w jakim stopniu i w jaki sposób autorka z wymienionych publikacji korzystała: czy były to tylko źródła przykładów, czy któreś z opracowań było podstawą opisu gramatycznego, czy któreś z nich miało głos decydujący w przypadkach spornych itp. Całość przedstawionych tu zarzutów budzi niestety poważne wątpliwości co do wiarygodności Gramatyki już przed zapoznaniem się z jej tekstem zasadniczym.

Prof. Lechosław Jocz od lat zajmuje się kaszubską fonetyką i fonologią i jest obecnie jedyną osobą specjalizującą się w tym temacie. Jest autorem wielu książek i artykułów, a wiele z nich jest dostępnych na jego profilu Academia.edu 

Recenzja: Ziemowita Szczerka ”Międzymorze. Podróże przez prawdziwą i wyobrażoną Europę Środkową.”

Wszystkie książki Ziemowita Szczerka można by skleić w jeden tom, bo to wciąż jedna i ta sama opowieść. I to nie jest zarzut.

To wciąż ta sama podróż. Wszystkie felietony, komentarze, artykuły, książki – to wszystko jest specyficznym strumieniem świadomości/rzeczywistości/obserwacji wciąż tego samego narratora. Tego właśnie narratora polubiłem od pierwszych tekstów czytanych na stronie Ha!artu. Wciąż jeżdżącego po nie najlepszej jakości drogach, w miejsca zazwyczaj niezbyt piękne. Uważnie oglądającego niuanse bylejakości, szpetoty. Szpetoty estetycznej i społecznej. Czasem groźnej, czasem komicznej, czasem urokliwej, ale najczęściej neutralnej, dookolnej, codziennej. Codziennej tak, że aż niezauważalnej. Szpetoty pełnej znaczeń. To co nieforemne, toporne, zdeformowane przyciąga uwagę, w nieoczywisty sposób niekiedy zachwyca.

Narrator podróżnik, obserwator, który wciąż dokądś dociera, dokądś wjeżdża, gdzieś przybywa i wciąż dzieli się swoim pierwszym wrażeniem. Pierwszym wrażeniem, które już niesie niekiedy ze sobą sens ostateczny, a niekiedy jest ledwie wstępem do rozdrapania problemu. Czasem to impresja ledwie o estetyce bilbordów, o „szyldozie”, która mówi więcej niż cały esej o tym czy tamtym narodzie, czasem sążnisty opis Świebodzińskiego Jezusiska czyniony z socjologicznym zacięciem. Bywa, że wszystko zaczyna się od stanu pobocza, od barierek przy drogach, od stanu i kroju drogowskazów, które są emanacją narodowego charakteru nie mniej niż narodowe eposy czy dobór wieszczów i bohaterów na pomnikach.

To, co napisałem powyżej, wydaje się z pewnością być nieco niekonkretne i ogólne, kto jednak zna twórczość Ziemowita Szczerka, jego optykę, jego metodę, z pewnością zrozumie, a kto nie zna, tą krótką impresją, mam nadzieję, poczuje się zaintrygowany i zachęcony.

Narrator Ziemowita Szczerka odbywa, jak już wspomniałem, wciąż tę samą podróż. Oprócz zmieniającego się horyzontu obserwacji, zmienia się też perspektywa, zakres przestrzeni, jaką obejmuje wzrokiem. Ze wszystkich dotychczasowych publikacji Międzymorze obejmuje największą połać.

Międzymorze to kilka tras, jak to u Szczerka, raczej z zachodu na wschód. Zachód to bowiem punkt odniesienia, nawet jeśli traktowany jako wzór, to niekoniecznie wzór do naśladowania. Bardziej jako chłodny szablon, kształt, który pomaga wyłowić na zasadzie kontrastu to co w międzymorskiej przestrzeni od tego szablonu odbiega. Mitteleuropejskość objawia się zazwyczaj w różnicach między nią samą a par excellence Zachodem.

A zatem z zachodu na wschód. Niemcy i Łużyce na przystawkę, pierwsze zderzenie, pierwszy konglomerat, nakładanie się kultur na kulturki i cywilizacji na cywilizacyjki. Tożsamości nieoczywiste, mieszane, poklejone. I dalej na wschód, przez całą środkową Europę, przez „powiatowy świat małych stosunków, ojczyznę płaskich stóp” (jak pisał Josef Kroutvor*), przez tę część Europy gdzie historia jest zazwyczaj problemem, gdzie historię się „odkrywa, tworzy i broni jej” (znów Kroutvor), gdzie „unosi się ciężka woń gotowanej kapusty, zwietrzałego piwa” (Kroutvor po raz trzeci). Dalej Czechy, Słowacja, Węgry, Rumunia itd… W kolejnej wędrówce przez Wileńszczyznę, Litwę, Łotwę, Estonię, do Rosji… Często międzymorskie, środkowoeuropejskie granice są nieoczywiste. Narody, diaspory i etnie fluktuują; Serbowie w Bośni czy Kosowie, Polacy na Litwie. Albo Węgrzy. Węgrzy na Słowacji, Węgrzy na Ukrainie, Węgrzy w Rumunii. Wszędzie Węgrzy, wszędzie zupełnie inni. Nie tak jak Rosjanie w krajach bałtyckich, jako „późny import”, ich dryf w stronę bałtyckości, jeśli istnieje, jest nieoczywisty. Wszystkie te transgraniczne etniczne dyfuzje pokryte grubą warstwą dawnych lub współcześnie symulowanych naleciałości, niemieckich, pruskich, austriacko-austro-węgierskich, rosyjskich, skandynawskich, gdzieniegdzie polskich, węgierskich, czeskich i oczywiście last but not least radzieckich. Częściowo zdrapywanych jak zbędny nagar, zazwyczaj z opłakanym estetycznie i ideologicznie skutkiem. Częściowo eksponowanych jako swoje-nieswoje dziedzictwo, często ze skutkiem komicznym. A przecież często wśród Środkowoeuropejczyków, wśród Międzymorzan, te właśnie naleciałości to gigantyczny wkład w ich niegigantyczną istotę, koloryt czy mentalność. I jako dopełnienie, cienie dawnej chwały, wszystkie Wielkie Morawy, Górne Węgry, polskie Wilno, polski Lwów… Cienie czasem wyblakłe, czasem mroczne.

Narrator Ziemowita Szczerka tę całą przestrzeń przemierza w momencie specyficznym, w momencie kiedy szablon par excellence Zachodu zaczyna Międzymorze widocznie uwierać. Kiedy niektórzy Międzymorzanie chcieliby nowej emancypacji, nowej Wiosny Ludów, Wiosny Międzymorza. Wiosny, której najwidoczniejszą emanacją są jak na razie roztopy i brunatne błoto, w którym środkowa Europa na sporych obszarach brodzi. Projekt demokracji w typie zachodnim pięknie wykiełkował, ale jego system korzeniowy okazał się słabowity. Cytując popularną znów Margaret Atwood, „Te czasy, mówiąc historycznie, to była anomalia – powiedział Komendant. – Taki wyskok. Myśmy po prostu tylko przywrócili naturalny porządek rzeczy”**.

Kończąc te dość niekonkretne impresje z lektury i skupiając się na samej książce, na Międzymorzu, muszę powiedzieć, że to wędrówka ze wszech miar fascynująca. Całą środkowoeuropejską średniość, nijakość, ospałość, bylejakość pomieszaną niekiedy z poczuciem wyższości, mylącą „chłopski rozum” ze zdrowym rozsądkiem Szczerek wplątuje w świat nieoczywistych powiązań, pokazuje w kontekstach od mitu do popkultury, tym samym oswaja ją dla nas taką jaka jest. Jest dla tego całego pogmatwanego, często nieprzyjaznego, obrażonego na świat, karłowato-gargantuicznego, swojskiego Międzymorza bezlitośnie przychylny.

Moja ocena: 5/5.

*Josef Kroutvor, Europa Środkowa: anegdota i historia. Źródło cytatów nieprzypadkowe, w te bowiem regiony środkowoeuropejskiej tkanki, w które Kroutvor starał się dotrzeć literaturo- i kulturoznawczo, Szczerek dociera samochodem, pociągiem czy marszrutką.

** Margaret Atwood, Opowieść podręcznej.

Hébel: Strzél Aùrorë

Tak jak „Strzél z Aùrorë” w 1917 rokù béł zôczątkã Rujanowi Rewòlucje, tak „strzél Aùrorë” sto lat pózni zaczął pòkazëwac jakô je mòc najégò nôrodu w jinternece. Pierszé wëdarzenié bëło wprowadzenim straszlëwëch zmianów, drëdżé to baro pòzytiwny symptom. Jidze ò òdpòwiesc mediów i jinternaùtów na mòwã nienawiscë sczerowóną do Kaszëbów, jakô zmùżdżëła wszelejaką kritikã i òsmiészëła pòjedinczé głosë, jaczé brałë w òbronã wroga naszi spòlëznë.

Krótkò przëbôcziwającë – brëkòwniczka Facebooka pòdpisónô jakno Magda Aurora w kòméntérze pòd artiklã ò kaszëbskòjãzëkòwi szkòle napisa, że wedle ni ten jãzëk je nôbrzëdszi. Na delikatné sugestie, że ò kògòs jãzëkù tak sã nie słëchô gadac zaczãła corôzka barżi wërażiwac nienawisc do Kaszëbów, jaż zaczãłë padac słowa „rak zwany Kaszubem”, a ò mòwie „wasze kaszubskie szczekanie na szczęście znika”. Sprawa, chòc tikô sã le jedny z wiele òbrazlëwëch wëpòwiesców w wirtualnym swiece, rozwinãła sã, zajãłë sã nią media (Pismiono Skra, Radio Kaszëbë), a spòlëznowé pòrtale zasëpałë òdpòwiescë rozgòrzonëch czëtińców. Pòjawiłë sã równak téż głosë, że ni ma co sã czerowac za tekstã jinternetowégò trolla i zajimanié sã tim je leno dôwanim atencje tima jaczi bë mielë bëc zjignorowóny.

Absolutno jô sã z tim nie zgôdzóm. To nie je wôżné, czë Magda Aurora ni mòże na nas zgarac, czë prosto so szpòrtowa, czë më mómë do ùczinkù z aùtenticzną òsobą, czë z trollkòńtã, czë òna to robi cobë wërazëc niechãc, czë cobë pòpùlarnosc dobëc – nasza reakcjô je stolëmnym dobëcym! W ti „diskùsje” nie szło ò to, cobë jã przekònac, ani cobë jã wëstraszëc prawnyma kònsekwencjama. To bëła gòdzëna próbë. Abò naszińcowie zrobią to samò, czegò naju starszi naùczëlë – mdą sedzec sztël i sã nie pchac tam, dze nas nie chcą, abò staną w òbronie najëch wôrtnotów, jaczé dlô niejednëch są za letczé do splëgawieniô. Te òdpòwiescë, wzéwanié do staniô mùrã, pòdôwanié jinëch przikładów mòwë niezgarë i kritikòwanié jich, to béł pòkôzk naji mòcë! Jô nie cwierdzã, że kòżdô cwiardô òdpòwiesc na lëché słowò je jaczims dobëcym wòjnë, równak widzymë klôr, że pòkôzanié tegò przikładu pùblëczno dało nama zachtną zwënégã – mentalną i medialną. Przecãtny Kaszëba-jinternaùta jaczi widzôł reakcjã jinternetu wzbùdzył w se pòczëcé „jô jem nôleżnik grëpë, jakô ze sobą trzimie, to sã jaż chce bëc w taczim towarzëstwie”, a nié jak donëchczas „lëdze z Trzëgardu sã smieją z najëch tôflów w aùtołach i jô niechc bëc w grëpie jaką mają za tak cos”. Jesz niedôwno w jinternece më zdrzelë na se przez prizmat tegò, co ò nas cëzy piszą, pò „strzélu Aùrorë”, przënômni ta grëpa do jaczi docarłë te jinfòrmacje definiują sebie na spòdlim tegò, jak më sã trzimiemë jakno grëpa. Jesz wiele sã mùszi wëdarzëc, cobë to sã stało pòwszédné, le kù reszce ùdało sã zrobic krok jaczi naju przëblëżił a nié òddalił.

Ta sytuacjô to nie je òdòsobniony przëtrôfk. Kòżdi taczi wpisënk, a ten nagłosniony òsoblëwie – dôwô nama wid na prôwdzëwą sytuacjã. Hewò to piszą ò nas lëdze, jaczi w òczë tegò nie rzeką. Bò doch sąsôd to je szkólny kaszëbsczégò, cotka spiéwô w chùrze, ten mô nalimkã z grifã na aùtole – tej swòjã niechãc do Kaszëbów ùkriwają za ùsmiéwkã. A w sécë wëléwają to, co spòd ùsmiéwka wëpłiwô. Mòże tej chcemë ju so nie cëganic, jak to wszëtcë naju lubią, bò czej ten plesta z tobaką chòdzy na festinie tej kòżdi brawò bije?

Nama sã nierôz nie chce w jinternece na to całé szambò òdpòwiadac. Mùszimë równak bôczëc, że ùczãstnikama tëch diskùsjów są nié le ti, co piszą. To dô hùrmã lëdzy, jaczi to czëtają i abò òdebiérają zygnal, że Kaszëba to je taczi archetip do bicô, abò, że Kaszëbi to je takô grëpa, co sã trzimie razã i nie dô na swòje sadzëc. To dlô nich më òdpisywómë, nié dlô tëch hejtrów.

Òkróm wëkładów, edukacje i jinëch dzejaniów më mùszimë pamiãtac ò wëchòwiwanim przez jinternét i nie jidze mie ò rozbùdowóné aplikacje czë ùczbòwniczi do pòbraniô, le nasz głos w tim zwëczajnym e-rëmie, tam, dze młodi na paùzach w szkòle czë pò robòce wchôdają. Tam chcemë w strëdze niekùńczący sã inbë pòkazowac, że më jesmë w grëpie i że to je wôrt bëc jednym z nas.

Las rzeczy w porywach uczuć opisany

Na pytanie, co znaczącego wydarzyło się w ostatnich latach w literaturze kaszubskiej, odpowiadam bez wahania, że są dwie takie rzeczy: po pierwsze – proza przestała być kopciuszkiem przy rodzimej poezji i dramacie, a po drugie literatura w języku kaszubskim doczekała się wreszcie doraźnego opisu krytycznego, którego jej brakowało.

W pierwszym przypadku, znaczącego rozwoju form epickich, ogromną rolę odegrał konkurs im. Jana Drzeżdżona, niegdyś „prozatorski”, a od kilku lat „literacki”, który od samego początku, a więc od połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, organizowany jest w oparciu o wejherowskie Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej. Z kolei początki krytyki naukowej to połowa XX wieku, kiedy ukazała się monografia Regionalizm kaszubski autorstwa Andrzeja Bukowskiego. W kolejnych latach pojawiały się nowe nazwiska uczonych, związane przede wszystkim z Uniwersytetem Gdańskim, a także z obecną Akademią Pomorską w Słupsku: Jan Drzeżdżon, Jerzy Samp, Tadeusz Linkner, Zbigniew Zielonka, Jowita Kęcińska, Adela Kuik-Kalinowska czy Daniel Kalinowski. Dzięki Austriakowi Ferdinandowi Neureiterowi i jego Historii literatury kaszubskiej napisanej w 1982 r., wiedza o literaturze kaszubskiej przedostała się także do świata niemieckojęzycznego.

Naukowe publikacje dojrzewają jednak długo w umysłach uczonych, a jeszcze dłużej w wydawnictwach, docierając najczęściej do literatów i potencjalnych czytelników ich twórczości, gdy książki zostaną przeoczone. Sytuacja taka nierzadko skutkowała porzuceniem pisarskiego rzemiosła przez jednych, albo podjęciem prób wypowiadania się w innym języku niż kaszubski. W tej sytuacji Kaszubi, niczym na zbawienie, czekali na kogoś, kto zanotuje, opisze i oceni na bieżąco nową powieść, tomik poezji lub monodram, podzieli się tym z czytelnikami, popisze się znawstwem tematu, uczyni to wszystko w sposób atrakcyjny, a także zainspiruje literata do dalszego pisania.

Około połowy pierwszej dekady XXI stulecia szczęśliwie stało się, iż swoje naukowe zainteresowania literaturą kaszubską zaczął przejawiać Daniel Kalinowski. Do jego wiodących tematów badawczych należały wcześniej zagadnienia związane z współczesną polską recepcją artystyczną i naukową twórczości Franza Kafki, obecnością kultury i literatury buddyjskiej w Polsce, a także motywy żydowskie w literaturze polskiej. Daniel Kalinowski urodził się w 1969 r. w Sławnie. Jest profesorem nadzwyczajnym w Instytucie Polonistyki Akademii Pomorskiej w Słupsku, Dziekanem Wydziału Filologiczno-Historycznego AP.

Wydana w tym roku przez Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego jego książka zatytułowana Sylwa kaszubskie, wraz z opublikowanym trzy lata wcześniej Raptularzem kaszubskim tegoż autora, pokazują, że słupski literaturoznawca wciela się znakomicie w rolę krytyka literatury kaszubskojęzycznej, potrafiącego dostrzec równoległość kaszubskiej tradycji literackiej wobec innych literatur narodowych, co wciąż jeszcze nie dla wszystkich jest oczywistym, także w kręgach akademickich. Krytyk, o czym sam pisze we wstępie do książki Sylwa kaszubskie, kieruje się przekonaniem, że to czynniki literackie, nie zaś historyczne, socjologiczne, polityczne, czy prywatne są najważniejszym punktem odniesienia.

Kalinowski – co ważne – nie traktuje kaszubskich pisarzy i ich utworów ulgowo, choć nie kryje do nich swojej empatii. Nie kryje też, że pisanie o współczesnej literaturze kaszubskiej ekscytuje go, ponieważ to materia żywa i stale rozwijająca się, jak zaznaczył z kolei we wstępie do Raptularza. Podkreśla swoją otwartość na inne, niż jego własne interpretacje utworów, które zwróciły jego uwagę, a nade wszystko stroni od wyznaczania hierarchii tematów bądź stylistyki. Odkrywa ukryte w kaszubskich tekstach literackich kwestie społeczne, etyczne, polityczne, czy wreszcie etniczne. To ostatnie ma dla literatury kaszubskiej ogromne znaczenie, jeśli weźmie się pod uwagę, że jedną z jej głównych wartości jest funkcja tożsamościowa. Kalinowski ów wymiar etniczno-tożsamościowy literatury kaszubskiej rozpatrują przede wszystkim w kontekście konstruowania podmiotowości Kaszubów.

Teksty zamieszczone w obu przywołanych powyżej książkach ukazały się w latach 2009-2016 głownie w miesięczniku „Pomerania”, ale również w „Literaturze ludowej”, „Stegnie”, czy „Actach Cassubianach”, albo były zamieszczone w innych publikacjach zwartych. Niektóre z nich znaliśmy w kaszubskiej wersji językowej, a teraz otrzymujemy je po polsku. Gwoli ścisłości należy jeszcze dodać, że zarówno Raptularz, jak i Sylwa zawierają również teksty o towarzyszących literaturze kaszubskiej procesach artystycznych, takich jak dla przykładu sceniczny przegląd dramatów kaszubskich Zdrzadniô Tespisa, czy wydawnictwa traktujące o kulturze, jak chociażby „Skra”.

Zestawiając je wszystkie razem, otrzymujemy faktyczny las rzeczy (silva rerum), bo aż 70 odautorskich wypowiedzi, powstałych w porywach (raptus) uczuć, pod wpływem chwili, będących zapisem jakiegoś etapu jedynie, co moim zdaniem stanowi wręcz ich atut. Są to teksty znaczące i ważne, wyłania się z nich bowiem wielopojęciowe spojrzenie na literaturę kaszubską, co może zainteresować tą literaturą czytelnika szerszego, niż tylko sami Kaszubi.

Daniel Kalinowski, Raptularz kaszubski, Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2014

Daniel Kalinowski, Sylwa kaszubskie, Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2017

Siła tytułu naukowego większa niż siła naukowego argumentu? „Gramatika…” z perspektywy laika raz jeszcze

Po recenzji Gramaticzi kaszëbsczégò jãzëka (H. Makùrôt, Gdańsk 2016), która ukazała się w Skrze pod tytułem Czy Gramatika kaszëbsczégò jãzëka jest gramatyką kaszubskiego języka? autorka książki odpowiedziała na niesłuszne jej zdaniem zarzuty (odpowiedź z 29. czerwca bieżącego roku można przeczytać w całości m.in. w dziale komentarzy pod recenzją). Jako że odpowiedź ta nie wyczerpuje w żaden sposób tematu, postanowiłem na nią odpowiedzieć.

Błędem metodologicznym recenzji Bandura jest porównywanie punkt po punkcie fragmentów mojej publikacji z „Gramatyką pomorską” Friedricha Lorentza oraz wykazywanie niezgodności między tymi gramatykami.

Być może błędem metodologicznym było powoływanie się na tę pozycję w Gramatice…? Zacytuję Autorkę raz jeszcze: Zwënégòwała jem téż zamkłoscë donëchczasnëch kaszëbsczich gramatików, w òsoblëwòscë kòrzëstała jem z ksążków Gramatyka pomorska Friedricha Lorentza i Gramatyka kaszubska. Zarys popularny Édwarda Brézë i Jerzégò Trédra. (patrz: str. 10). A więc Makurat nie neguje, że wymienione przeze mnie niezgodności z jej gramatyką istnieją, jedynie broni się przed porównywaniem jej gramatyki ze źródłem, z którego – jak sama pisze – w szczególności korzystała. Pozostawię ocenie Czytelnika/Czytelniczki, czy rozliczanie Autorki z bibliografii, na którą sama się powołuje, jest błędem metodologicznym. Dodam tylko, że druga z wymienionych pozycji – Gramatyka kaszubska. Zarys popularny E. Brezy i J. Tredra również w dużej mierze bazuje na Gramatyce pomorskiej, tabele odmian (m.in. 3.2.1.8. Deklinacja męska, 3.2.1.9. Deklinacja żeńska, 3.2.1.10. Deklinacja nijaka) wraz z opisami niemal zupełnie bazują na Gramatyce Pomorskiej oraz na Atlasie Języka Kaszubskiego…, niektóre tabele i akapity skopiowano z tych źródeł bez większych zmian, co autorzy poświadczają także przypisami. Dalej Makurat pisze:

Przyznam, że podczas przygotowywania mojej książki nieraz sięgałam do „Gramatyki pomorskiej” Lorentza, ale korzystałam z niej w sposób krytyczny – niektóre przykłady wyrazów, odnotowane w mojej pracy, pochodzą właśnie z tego źródła.

Dopiero po recenzji Autorka przyznaje, że pozycja, z której w òsoblëwòscë kòrzëstała, ma odzwierciedlenie w jej książce zaledwie w niektórych przykładach wyrazów. Nasuwa się nieodparte pytanie: jeśli pozycja, z której autorka korzystała w szczególności ogranicza się do poświadczenia ledwie niektórych wyrazów, to czym poświadczona jest cała reszta?

Tymczasem Bandur zakłada, że język kaszubski zatrzymał się prawie wiek temu, w ogóle się nie rozwijał i współczesna kaszubszczyzna powinna wyglądać tak samo, jak została opisana na początku XX wieku.

Nie powinna, ale z racji dysponowania takimi, a nie innymi źródłami, Autorka powinna powołać się na badania, które opisują jak zmieniła się kaszubszczyzna od lat 1927-37 i czy rzeczywiście zmieniła się tak diametralnie, jak twierdzi Makurat. Może to być trudne do wykazania, bo ani Atlas Językowy Kaszubszczyzny… (1964-78), ani Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej (1965-76) B. Sychty, ani badania terenowe Z. Topolińskiej opublikowane jako Teksty gwarowe… (1967-69), ani opracowanie Gramatyka kaszubska. Zarys popularny E. Brezy i J. Tredera z 1981 roku tego nie potwierdzają. Obowiązek dowiedzenia takich tez spoczywa na tym, kto je przedstawia.

Wydaje mi się, że kolejne opracowanie przedstawiające, jak wymawia się kaszubskie głoski w konkretnych kaszubskich gwarach i jakie są końcówki fleksyjne typowe dla wszystkich gwar, byłoby bezużyteczne. Takie opracowania już mamy. A tego oczekiwał Maciej Bandur – autor recenzji i na tym opiera się w całości jego krytyka skierowana w moim kierunku.

Twierdzenie nieprawdziwe, chyba że Autorka jest w stanie udowodnić je dokładnym cytatem. O co się dopominam w swojej recenzji, to o poszanowanie źródeł i tego, co udowodniono naukowo. Mówiąc prościej: dysponujemy olbrzymim dziedzictwem prac językoznawców, eksploratorów i leksykografów, którzy badali żywą mowę w terenie i dokumentowali język. To wszystko, wraz z oczywistymi różnicami gwarowymi, stanowi zbiór elementów poświadczonych (o ile badaczowi nie udowodniono błędów). Uważam, że rzeczą absolutnie normalną i konieczną jest stworzenie na zasadzie kompromisów normatywnej gramatyki w oparciu o elementy z tego zbioru, dopiero później wzbogacone o neologizmy (jeśli zachodzi rzeczywista konieczność ich użycia), żeby język kaszubski mógł istnieć jako w pełni funkcjonalny język w XXI wieku, jednocześnie zawierając jak najwięcej elementów typowo rodzimych i znanych Kaszubom z języka domowego. Jednym z moich głównych zarzutów wobec Gramaticzi… jest taki, że Autorka używa elementów spoza tego zbioru, które nie tylko nie są poświadczone i potrzebne, ale także stoją w sprzeczności z elementami zbioru poświadczonego, co szczegółowo opisałem w swojej recenzji.

Badaniom kaszubszczyzny poświęciłam całe życie i moja gramatyka jest efektem rzetelnych wieloletnich i szczegółowych badań. Praca pt. „Gramatika kaszëbsczégò jãzëka” była także konsultowana z śp. prof. Jerzym Trederem, który recenzował poszczególne jej części (które były publikowane w „Naji Ùczbie” przez wiele lat). Prowadziłam także liczne dyskusje z prof. Jerzym Trederem na temat tego, jak gramatyka kaszubskiego języka literackiego oraz sam język powinny wyglądać. Moja praca jest przemyślana i była także opiniowana przez slawistów, zwłaszcza przez jej recenzenta prof. Dušana Vladislava-Paždjerskiego, który również jest członkiem Rady Języka Kaszubskiego.

Opinie innych naukowców nie są dowodem naukowym per se, niezależnie od tytułu naukowego.

Maciej Bandur twierdzi, że użyłam form trzeciej osoby czasu przeszłego typu: (òn) je pisôł, (òna) je pisała, (òno) je pisało, (òni) są piselë, (òne) są pisałë, które nie zostały poświadczone w żadnych wcześniejszych źródłach. Autor konstatuje, że sama wymyśliłam te formy, biorąc za wzór inne języki słowiańskie. Nie jest to prawdą, ponieważ formy tego typu odnotowane zostały m.in. w Gramatyce kaszubskiej Edwarda Brezy i Jerzego Tredera na s. 133 (rozdział 3.2.5.6.): òn je gònił, òna je gòniła, òno je gòniło, òni lub òne są gònilë lub gòniłë.

Rzeczywiście takie formy są podane w tym opracowaniu. Czy to dowodzi ich prawdziwości? W tym przypadku to wątpliwe. W cytowanych przykładach zastosowania autorzy nie podają ani jednego dla trzeciej osoby liczby pojedynczej lub mnogiej ani w rozdziale 3.2.5.6., ani w 4.3.6.B. Jest to bodaj jedyne poważne opracowanie podające takie formy, jednak bez żadnych poświadczeń i odwołań. Z drugiej strony mamy dziesiątki prac naukowych, starszych i nowszych, oraz setki tekstów gwarowych i literackich, w których takich form nie ma. Czy Autorka jest w stanie przywołać jakikolwiek tekst gwarowy bądź literacki, w którym takie formy są poświadczone/użyte, nie mówiąc już o wykazaniu użycia ich na szerszym terenie? Jestem w stanie zaryzykować twierdzenie, że prof. Breza potwierdziłby, że to raczej pomyłka, która umknęła korekcie niż dająca się gruntownie poświadczyć lub poprzeć uzusem forma.

Autor recenzji zwraca też uwagę, że rzekomo nie uwzględniłam w mojej publikacji form typu: jô jem jidzony, òna je jachónô. Są to – będące skutkami wpływów języka niemieckiego – formy strony biernej utworzone od czasowników nieprzechodnich i zostały one opisane w mojej książce w rozdziale 2.3.5. na stronie 56.

Te formy są tam analizowane w zupełnie innym charakterze. Zabrakło ich w rozdziale o czasie przeszłym. W języku kaszubskim, inaczej niż w polskim, tego typu formy są nie tylko formami strony biernej, ale też formami czasu przeszłego, a właściwie teraźniejszego perfektywnego, jako że pełnią taką samą funkcję jak w językach germańskich. Bez opisania tego korzystający z książki nie dostaje pełnego obrazu budowania czasów w języku kaszubskim. W gramatykach niemieckich odpowiadające formy typu ich bin gegangen, wir sind gefahren powszechnie opisuje się jako formy czasu teraźniejszego perfektywnego, por. np. A Grammar of Contemporary German, str. 17-22 czy Teach Yourself German Grammar, str. 108-9.

Jeśli chodzi o uwagi Bandura dotyczące czasu zaprzeszłego, również są one nietrafne. W kaszubszczyźnie istnieją zarówno formy zaprzeszłe typu: jô jem béł pisôł (spotkałam takie formy w żywej mowie podczas badań terenowych, są one zarejestrowane na zebranych przeze mnie nagraniach), jak i formy typu: jô béł jidzony, jô mia pisóné. Moja wiedza z historii języków słowiańskich pozwala stwierdzić, że te pierwsze w wymienionych wyżej form nie są – jak twierdzi autor recenzji – kalkami z języka polskiego, ale rozwinęły się one równolegle w obu językach.

Gdzie są opublikowane te nagrania i ich rezultaty odnośnie do tej kwestii? Czy recenzent ma weryfikować Pani twierdzenia w oparciu o bibliografię czy się domyślać lub wierzyć na słowo, że są nagrania, które Pani tezę potwierdzają? Czy jest Pani w stanie przedstawić fragmenty tych nagrań, które w przekonujący sposób udowodniłyby, że a) takie formy są używane w żywej mowie, mimo że żadne poprzednie badania dialektologiczne tego nie wykazały, b) że wyewoluowały niezależnie od języka polskiego i c) że są na tyle powszechne i potrzebne, mimo że istnieje już bogato poświadczona forma o dokładnie tej samej funkcji, że warto ją zalecać do użycia? Jeśli tak, z pewnością nikt nie będzie miał zastrzeżeń.

Jeśli chodzi o czas przyszły złożony, to – wbrew temu, co twierdzi Bandur – można go w języku kaszubskim tworzyć na dwa sposoby: poprzez użycie czasownika bëc w czasie przyszłym i bezokolicznika, np. bãdã pisac, jak też poprzez użycie czasownika bëc w czasie przyszłym oraz tzw. imiesłowu czasu przeszłego czynnego drugiego, czyli form typu: bãdã pisôł, bãdã pisała. Obie te konstrukcje zostały poświadczone w Gramatyce kaszubskiej Brezy i Tredera (rozdział 3.2.5.5, strona 132-133), a także obie struktury zostały zarejestrowane na moich nagraniach podczas badań terenowych, które prowadziłam przez kilka lat na całych Kaszubach.

Oczywiście, takie formy dzisiaj występują w języku kaszubskim, występowały już w pierwszej połowie dwudziestego wieku. Informacja, że twierdzę, że nie można tak tworzyć czasu w j. kaszubskim jest nieprawdziwa. Tak jak pisałem w recenzji: ten typ w języku kaszubskim był notowany w ilościach marginalnych, częściej jedynie w gwarach zaborskich.

(F. Lorentz, Gramatyka pomorska, str. 979-80)

Można się zatem zastanawiać, czy marginalna obecność tych złożeń jeszcze w pierwszej połowie XX wieku i większe ich natężenie w skrajnie południowych gwarach j. kaszubskiego nie świadczą o świeżym polonizmie, co w kwestii konstruowania czasów jest jednak zmianą istotną. Oczywiście umieszczenie ich w Gramatice… da się wybronić. Chcę jednak zacytować tu odpowiedź samej Autorki: Uważam, że w standardowym języku nie powinno się uwzględniać wszystkich gwarowych wariantów, zwłaszcza jeśli są one rzadko używane i nie mają zakorzenienia w historii kaszubszczyzny. W tej kwestii również pojawia się pytanie, czy normatywna gramatyka języka kaszubskiego nie powinna faworyzować elementów rodzimych i dobrze zakorzenionych w języku?

Autor recenzji twierdzi, że podczas opisu trybu warunkowego pominęłam sposób tworzenia konstrukcji w czasie przeszłym. Rzeczywiście, nie zrobiłam tego, ponieważ było to niecelowe – formy trybu rozkazującego są uniwersalne – takie same dla różnych czasów, więc nie było potrzeby dublowania opisu.

Nie potrafię sobie wyobrazić co ma tryb rozkazujący do trybu warunkowego.

Bandur zarzuca mi także, że jako nieliterackie uznałam – przejęte z polszczyzny – formy typu: bëm, bës, bësmë, które są poświadczone w „Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej” Bernarda Sychty. To, że zostały one zarejestrowane we wcześniejszym opracowaniu, nie znaczy, że są to formy typowo kaszubskie. Są one polonizmami i we współczesnej odmianie literackiej kaszubszczyzny są używane rzadko, raczej na skutek wpływów gwarowych i polszczyzny.

Nie zarzucam, pytam o przyczynę, która w Gramatice… nie jest podana, choć powinna była się tam znaleźć zamiast otrzymanego twierdzenia ex cathedra. Wyjaśnienie jest jak najbardziej satysfakcjonujące.

Natomiast stwierdzenie Bandura, że użycie w mojej gramatyce imiesłowu przysłówkowego jest „niesamowitością”, jest kolejnym dowodem na to, że autor recenzji nie ma kompetencji w zakresie języka kaszubskiego. Autor recenzji dziwi się, że wprowadzam kategorię, która jest nieużywana w języku mówionym i w gwarach.

Wciąż się dziwię. Dalej o tym imiesłowie Makurat pisze:

Tymczasem w językach słowiańskich imiesłowy bardzo rzadko używane są w mowie, jest to raczej kategoria gramatyczna zarezerwowana dla języka pisanego.

To zupełnie się nie zgadza, imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowy współczesny występują w języku mówionym często: rozbiti, zrëchtowóny, stłëkłô, wëmłoté, gôdający, stojącô, sedząc(ë), jidąc(ë) itd. Podobnie w wielu innych językach słowiańskich. Ba, w dialekcie północnokresowym języka polskiego imiesłów przysłówkowy uprzedni (o który wszak nam tu chodzi) na –wszy był tak mocny, że obecnie przejął też funkcję czasu przeszłego, np. ón zrobiwszy – on zrobił. W mówionym języku kaszubskim, jak sama Autorka przyznaje, ów imiesłów nie jest używany. Dlaczego go nie ma, wiemy z historii j. kaszubskiego doskonale: istniał jako żywa kategoria w najstarszych zabytkach języka, lecz później zmienił funkcję na przysłówkową (jak wykazałem w recenzji) bądź – jak raz poświadcza B. Sychta – na imiesłów przymiotnikowy czynny (Słownik gwar kaszubskich…, Suplement, str. 14).

Badałam język kaszubskich pisarzy i imiesłowy przysłówkowe są rejestrowane w ich tekstach pisanych. Nie rozumiem, dlaczego miałabym nie uwzględniać w mojej gramatyce kategorii, która jest żywa i używana. Autor recenzji myli się, twierdząc, że to ja próbowałam reaktywować te formy, odwołując się do najstarszych zabytków. W rzeczywistości jedynie opisałam język, który jest realnie używany, a imiesłowy przysłówkowe są jego częścią.

Owszem, pojedynczy autorzy stosują imiesłów przysłówkowy uprzedni w j. kaszubskim, ale ich funkcja, użycie i nierodzima końcówka z -ł- dobitnie wskazują na kategorię żywcem przeniesioną z języka polskiego (w którego gwarach owszem występuje). Wiele wielkich języków słowiańskich i nie-słowiańskich radzi sobie znakomicie bez tej kategorii, stąd pytanie o zasadność sankcjonowania użycia tych form w gramatyce normatywnej. O formach bëm, bës Makurat pisze, że fakt, że występują w języku nie znaczy, że są to formy typowo kaszubskie. Są one polonizmami i we współczesnej odmianie literackiej kaszubszczyzny są używane rzadko, raczej na skutek wpływów gwarowych i polszczyzny. Wszystko wskazuje, że mamy tu do czynienia z dokładnie tą samą sytuacją.

Bandur wysuwa też zastrzeżenie dotyczące nazywania pewnych zjawisk językowych archaicznymi. Jeśli chodzi o nazwę archaicznego czasu przeszłego, muszę powiedzieć, że nie jest to mój termin, ale został on użyty przez Brezę i Tredera w „Gramatyce kaszubskiej” na stronie 133 (rozdział 3.2.5.6). Uważam, że należy się kierować zasadą brzytwy Ockhama, czyli nie tworzyć nowych terminów, jeśli istnieją inne, które zostały utworzone i są używane. W innych przypadkach posługiwanie się przeze mnie terminem „archaiczny” – wbrew temu, co twierdzi autor recenzji – nie jest uzasadnione tym, że opisywane formy nie występują w języku polskim, ale wynika z uwzględniania wiedzy o historii języka kaszubskiego.

Przyjmuję takie uzasadnienie.

Autor recenzji zwraca też uwagę, że prezentowany przeze mnie materiał nie odzwierciedla języka używanego w dawniejszej twórczości pisarzy, np. Jana Drzeżdżona czy Bernardy Sychty. Trzeba stwierdzić, że język kaszubski – zwłaszcza w ciągu ostatnich 30 lat – ewoluował i dynamicznie się rozwinął.

Parę akapitów dalej Makurat pisze:

Kwestionowany przez Bandura przyimek kù jest poświadczony w języku licznych kaszubskich pisarzy, m.in. Floriana Ceynowy, Hieronima Derdowskiego, Aleksandra Majkowskiego, Alojzego Budzisza, Aleksandra Labudy, ponadto istnieje bardzo znane w języku kaszubskim wyrażenie kù reszce, używane nie tylko przez dawniejszych pisarzy, ale też powszechnie we współczesnych tekstach kaszubskojęzycznych. Nie widzę powodu, aby eliminować ten przyimek z języka kaszubskiego, jak chce autor recenzji.

To ciekawy przykład konsekwencji. Autorka na potrzeby swojej normy odrzuca takich mistrzów kaszubskiego słowa jak Jan Drzeżdżon i Bernard Sychta, z których pierwszy publikował jeszcze w latach dziewięćdziesiątych (!) – a więc mniej niż 30 lat temu, a drugi opisywał mowę wciąż współczesnych Kaszubów, ale w przypadku przyimka powołuje się na pisarzy, którzy urodzili się w XIX wieku, a zmarli przed II wojną światową! (wyjątkiem jest A. Labuda, który urodził się, bagatela, w 1902 r.). Nie dość, że Autorka pada ofiarą własnej strategii, to jeszcze używa bardzo wygodnego wybiegu, twierdząc, jakoby nieakceptowane przez nią źródła starsze niż 30 lat zdezaktualizowały się. Tym sposobem można właściwie wsadzić do śmietnika nie tylko lwią część literatury, ale prawie cały dorobek naukowy i udowodnić wszystko, co się chce, zwłaszcza tekstami produkowanymi lub korygowanymi przez własne środowisko.

Maciej Bandur kwestionuje też zasady pisowni niektórych wyrazów, których forma została już utrwalona w kaszubszczyźnie i ma zastosowanie w piśmiennictwie od wielu lat. Według autora recenzji utrwalone w tradycji języka kaszubskiego i poświadczone w słownikach Eugeniusza Gołąbka postaci wyrazów: cëż oraz chtëż są błędne, ponieważ nie są zgodne z pisownią stosowaną 90 lat temu przez niemieckiego badacza Friedricha Lorentza. Czyż to nie jest rewolucja w języku? Zmienianie utrwalonego już systemu ortografii ze względu na niezgodności z pisownią używaną prawie wiek temu?

Autorka doskonale wie, że Friedrich Lorentz w Gramatyce pomorskiej zapisuje badane słowa fonetycznie, a więc nie jest to kwestia przyjętej pisowni i uzgodnionej ortografii jak chce Makurat, lecz fonetycznej realizacji, czyli faktycznej wymowy. Szczegółowe opisanie wszystkich wówczas istniejących gwar kaszubskich nie poświadczyło ë w tej pozycji w żadnej z nich. Czy poświadczają ją wieloletnie badania Autorki w terenie? Ciężko sobie wyobrazić jakikolwiek nowszy proces, który miałby spowodować, by szwa mogła tam zaistnieć. Słowniki E. Gołąbka są przede wszystkim opracowaniami dotychczasowych prac leksykograficznych i literackich, wydawanymi i korygowanymi w zgodzie z normą zalecaną przez RJK, więc same z siebie nie dowodzą niczego. Nie jestem pewien, czy argument z tego, że się utarło coś zapisywać w ten czy inny sposób powinien mieć pierwszeństwo przed tym, co poświadczone.

Podobny przełom autor szkalującej recenzji chce wprowadzić w zapisie zaimka òne, który według „nowej normy” Bandura powinien być zapisywany jako ònë, ponieważ taką pisownie (z samogłoską szwa) notował Lorentz 90 lat temu. Nie znam żadnego współczesnego szanującego się autora kaszubskiego, który zapisywałby wymieniony zaimek jako ònë.

A ja znam i Autorka też, w Gramatyce kaszubskiej. Zarysie popularnym E. Brezy i J. Tredra z 1981 roku to nie tylko fakultatywna forma, ale wciąż jedyna zalecana (str. 123):

Cytowałem to opracowanie także w swojej recenzji, co Makurat zignorowała. To formy nie tylko wymienione w Gramatyce pomorskiej, ale też bogato poświadczone w Tekstach pomorskich na niemal całym terenie kaszubskim. Jeśli zaś chodzi o współczesnych literatów kaszubskich, Autorka uprawia zastanawiającą ekwilibrystykę słowną. Doskonale wiadomo, że dzisiaj większość piszących po kaszubsku dostosowuje się do normy zalecanej przez środowisko związane z Radą Języka Kaszubskiego, czyli ze środowiskiem Autorki. Wielu oddaje książki do korekty członkom Rady. Makurat próbuje przekonać, że ona tylko neutralnie opisuje język, a nie kreuje go, który pochodzi z publikacji, jakie były pisane i korygowane w zgodzie z zaleceniami jej środowiska i jej samej (!). Literaci kierują się słuszną logiką, ponieważ powinni mieć godne zaufania ciało opiniujące i nie mają obowiązku sami być językoznawcami. Ale z tego samego powodu potrzebują też głosów wewnątrz Rady jak i spoza niej, które preskryptywistom będą kazały grać w otwarte karty i powiedzą: sprawdzam.

Kolejna przełomowa zmiana miałaby dotyczyć zapisu zaimków w liczbie mnogiej: te, jedne, same, które według „nowego znawcy języka kaszubskiego” powinny mieć postać: të (pol. ‘te’), jednë, samë, ponieważ takie poświadczenie znalazł znowu w wydanej prawie wiek temu gramatyce Lorentza.

Takie formy jeszcze w 1981 roku za prawidłowe uznawali „starzy znawcy języka kaszubskiego” prof. J. Treder i prof. E. Breza (str. 123):

W późniejszych latach profesorowie preferowali inne formy, jednak bogato poświadczonych na całym terenie form z wygłosowym –ë z pewnością nie można z tego powodu uznać za błędne. Na ile utrzymały się w dzisiejszym języku, należałoby poprosić o ekspertyzę fonetyka. Jeśli są wypierane przez formy polskie z wygłosowym –e, należałoby się zastanowić, co zrobić z tym świeżym polonizmem. Jeśli to proces wewnątrz języka, np. wyrównanie per analogiam do miękkotematowych mòj-e, swòj-e itd., należałoby to zbadać. Makurat jednak zdaje się nie dbać o dowód naukowy. Zamiast tego mówi, że coś jest stare i nieużywane. A im więcej publikacji się naprodukowało według normy, którą współtworzy, tym większy dowód na słuszność racji?

Kolejna rewolucja Bandura dotyczy ściągniętych form zaimków dzierżawczych, które zapisałam jako ma, twa, swa, a które zgodnie z koncepcją „recenzenta” powinny mieć postać mô, twô, swô, ponieważ takie formy również znalazł w zapisach Lorentza z początku XX wieku. Trzeba zauważyć, że ściągnięte formy zaimków w ogóle rzadko są stosowane w języku, natomiast formy zaproponowane przez Bandura zupełnie nie mają odzwierciedlenia w uzusie.

Gdzie dowód? Na jakich danych opiera Autorka nieokreślony w Gramatice… uzus? Danych frekwencyjnych z wyszukiwarek internetowych? Z korpusu współczesnego języka kaszubskiego, którego nie ma? Z papierowych wydawnictw po kaszubsku z ostatniego półwiecza? A może tylko z tytułów, które sama Autorka uważa za akceptowalne? Tezę Autorki być może udałoby się wybronić, gdyby nie jeden z moich głównych zarzutów wobec Gramaticzi… – Makurat nie nakreśliła ram, w obrębie których ma zamiar się poruszać. Nie wiemy nic o źródłach deklarowanych tendencji współczesnego języka literackiego, nie wiemy, które tytuły i których autorów autorka uważa za dość „literackich” ani z jakiego przedziału czasowego. Dopiero po mojej recenzji Makurat zaczyna o tym informować, a takie informacje powinny były jednak znaleźć się w Gramatice…, a nie na Facebooku. Co do samych form ma, twa, swa nie ma żadnych wątpliwości, że nie są to formy rodzime. Z punktu widzenia lingwistyki diachronicznej pozostaje jasne, że ściągnięte formy po utracie sylaby w wyniku wzdłużenia zastępczego miałyby samogłoskę długą i ostatecznie dałyby jej dzisiejszy refleks –ô: *tvoja > *tvā > twô. I tylko takie formy były znajdowane w terenie. Po to między innymi potrzebne są recenzje i krytyka, żeby formy niepoświadczone eliminować z języka i normy, żeby nie były powtarzane przez nieświadomych użytkowników języka i nie weszły do uzusu, z którego ktoś za x lat będzie chciał wyprowadzać dowody. Ostatecznie jest to jednak oczywiście kwestia smaku. Dla niektórych duża frekwencja poszłem i przyszłem w polskim uzusie świadczy o akceptowalności formy, dla innych nie.

Autor recenzji nie jest jednak rodzimym użytkownikiem języka kaszubskiego, ale wyuczył się kaszubskiej mowy z książek, stąd też nie ma on odpowiednich kompetencji, by ocenić, jakie formy są rzeczywiście stosowane współcześnie w języku.

Tego całego festiwalu pozamerytorycznych uwag o tytułach, kompetencjach, znanych językach i bogatej kolekcji książek na półkach oraz argumentów ad personam nie skomentuję, zainteresowani Czytelnicy mają dostęp do całego tekstu pani doktor. Ta uwaga jednak wymaga pochylenia się nad wyjątkowo nienaukową argumentacją. Po pierwsze, skąd Autorka wie skąd znam język kaszubski? Z drugiej, trzeciej, czwartej ręki? Po drugie, w jaki sposób nierodzimość użytkownika wyklucza kompetencje w badaniu języka? Ja się tym nie czuję urażony, język mówiony poznałem w swoim rodzinnym miasteczku jako nastolatek, a jako licealista zdałem maturę z tego języka, więc oczywiście z językiem literackim również mam do czynienia od wielu lat. Nie czuję się z tym gorszy od wielu kolegów i koleżanek mojego pokolenia, dla których zaczęcie mówienia po kaszubsku było osobistą decyzją, wysiłkiem, a nawet nastoletnim buntem w dobie dominacji języka polskiego i przerwanego przekazu międzypokoleniowego, a którzy mimo to dzisiaj są świetnymi dziennikarzami, pisarzami czy nauczycielami języka kaszubskiego. Co jednak mają powiedzieć na takie dictum tacy badacze kaszubszczyzny jak prof. Motoki Nomachi, prof. Dušan Paždjerski z RJK czy inni badacze z Polski, Słowenii, Czech i innych krajów? Lub niekaszubscy studenci etnofilologii kaszubskiej? Uważam, że nikt nie powinien się godzić na taką argumentację.

Z braku odpowiedniej wiedzy wynika także kolejna krytyczna uwaga autora recenzji dotycząca użycia form naju, waju. Według Bandura mogą być one użyte w funkcji zaimków dzierżawczych we wszystkich przypadkach, co więcej autor mówi o ich zastosowaniu w liczbie mnogiej i podwójnej (odnoszącej się do czegoś podwójnego). Nie wydaje mi się, aby w języku kaszubskim można było współcześnie w ogóle wyodrębniać liczbę podwójną (poza nielicznymi przykładami użycia, które opisałam w książce). Ten zarzut Bandura nie został nawet poparty żadnym argumentem.

Śpieszę z argumentem, F. Lorentz, Kaschubische Grammatik, str. 27:

Trzeba zauważyć, że formy naja, waja są lepiej udokumentowane, nie zgadzam się jednak, że opracowania dwudziestowieczne nie są warte odnotowania. Tego niezwykle ważnego opracowania – pierwszej literackiej gramatyki j. kaszubskiego napisanej przez fachowca – Autorka nie uwzględniła nawet w bibliografii.

W zakresie fonetyki Bandur nie wysuwa zbyt wielu uwag krytycznych, a te, które się pojawiły, świadczą o jego nikłej wiedzy na temat literackiej kaszubszczyzny. Autor recenzji domaga się uwzględnienia szerokiego opisu głosek stosowanych w różnych gwarach kaszubskich (których współcześnie jest kilkadziesiąt!) oraz uwzględnienia prac dotyczących fonetyki gwarowej. Celem mojej książki nie był opis systemu językowego gwar kaszubskich, tylko języka literackiego. Drobiazgowy opis wymowy głosek w różnych gwarach (kilkudziesięciu) oraz realizacji procesów fonetycznych przez przedstawicieli różnych kaszubskich narzeczy nie był przedmiotem mojej pracy. Interesował mnie jedynie opis fonetyczny kaszubszczyzny literackiej i tego opisu dokonałam rzetelnie.

Pierwsze twierdzenie jest zupełnie nieprawdziwe, niczego takiego się nie domagam, zauważam jednak, zgodnie ze stanem faktycznym, że Autorka nie poinformowała, na czym bazuje swoją tzw. fonetykę literackiej kaszubszczyzny. A czy domaganie się uwzględnienia najnowszych prac dot. fonetyki gwarowej to błąd, pozostawię ocenie Czytelników. Nie wiem też, jaką inną fonetykę mamy, różną od fonetyki języka gwarowego. Czyżby autorzy tekstów pisanych językiem literackim ukrywali między wierszami wskazówki dot. „literackiej” wymowy „rz”, „h” albo „ë”? Czy jest tam coś, o czym nie wiemy? Czym jest źródło tej literackiej wymowy? Odczyty literackie? A może audycje radiowe? Przez parę lat współtworzyłem audycje w języku kaszubskim w Radio Gdańsk, jedna koleżanka z redakcji miała wymowę sierakowicką, druga typowo centralnokaszubską, ja bylaczyłem. Również w Radio Kaszëbë można usłyszeć wymowę luzińsko-wejherowską, bylacką czy każdą inną. Czy zatem niezasadne jest pytanie Autorki o jej koncepcję wymowy literackiej?

Jeśli chodzi o wymowę frykatywną dźwięku rz, przyznam, że podczas siedmioletnich badań terenowych nie spotkałam współcześnie takiej realizacji.

Chcę wierzyć, że w swoich siedmioletnich badaniach po prostu nie miała Pani szczęścia. Ale tak się składa, że ja również prowadziłem badania terenowe, w latach 2013-2017 i słyszałem tę wymowę w parudziesięciu miejscowościach, a nagrałem w kilkunastu. Na potrzeby naszej polemiki stworzyłem taki mały dźwiękowy kolaż z kilkunastoma przykładami pochodzącymi z moich nagrań.

Gmina Krokowa, nagranie z 10/02/2014 (gbuřə, viřut, zdřešəc, řędə)

Gmina Kosakowo, nagranie z 26/6/2013 (třə, spřǫ̇tac, sənovə)

Gmina Kosakowo 2, nagranie z 17/11/2013 (přəšla, přińc, přəjaxa, gřib, gřəbȯv)

Gmina Jastarnia, nagranie z 28/03/2013 (spředåvalə, dobře)

Gwoli formalności zacytuję jeszcze mapę (mapa 619) z badań terenowych autorów Atlasu Językowego Kaszubszczyzny… (1964-78) stwierdzającą frykatywną wymowę [ř]:

Podczas swoich badań miałem wielką przyjemność dokumentować także mowę kobiety, która była również informatorką ks. B. Sychty podczas tworzenia Słownika gwar kaszubskich… Jakkolwiek język jest żywą tkanką, w której zachodzą rozmaite procesy, moja eksploracja i doświadczenie z żywym językiem kaszubskim przeczą tezie jakoby w żywej mowie Kaszubów, dla których kaszubski jest pierwszym językiem, zaszły gwałtowne i dramatyczne zmiany, które w znaczący sposób zdezaktualizowałyby dorobek naukowy poprzednich pokoleń.

W całej recenzji znalazłam jedynie dwie słuszne uwagi – pierwszą jest brak znaku diakrycznego w formach trybu rozkazującego typu léj, léjmë, léjta. Drugą słuszną uwagą jest poprawienie litery ô na a w mianowniku form posesywnych typu bratow-a, Anina. Choć już dalsze dywagacje, zgodnie z którymi w liczbie mnogiej powinny być formy bratow-ë, Anin-ë, są już błędne.

Chcę wierzyć na słowo, że nieprawidłowe końcówki fleksyjne to literówki, acz daje do myślenia ich konsekwentne występowanie. Zastanawia mnie jak Makurat chce udowodnić, że bogato poświadczone końcówki są „błędne”. Można ich nie preferować, ale ich istnienie dokumentuje nie tylko Lorentz (Gramatyka pomorska, 950-1),

ale także G. Bronisch (Die Sprache der Bëlôcë, str. 41)

Na ile utrzymały się w dzisiejszym języku mówionym, trzeba by poprosić o ekspertyzę fonetyka. Mają jednak tę zaletę, że są konsekwentne. Odmiana na -Ø, -a, -o to odmiana krótka, niezłożona, która w l.mn. miała końcówkę *-y > . Zalecana przez Autorkę końcówka  również jest prawidłowa i poświadczona, kontynuuje jednak prasłow. odmianę złożoną, powstałą przez dołączenie zaimka anaforycznego *jь: *-y-je > *-ē > -é, a więc jest to końcówka, która etymologicznie nie należy do tej odmiany i została tu w niektórych gwarach przeniesiona w wyniku późniejszych analogii, wyrównań i uproszczeń. Nie widzę powodu, dla jakiego nie można by uznać obu wariantów.

Podsumowując, Makurat przedstawiła gramatykę, w której nie zdefiniowała języka, który opisuje, za to we wstępie i bibliografii licznie powołuje się na źródła i opracowania dot. języka mówionego. W tym przypadku naukowa rzetelność wymaga rozliczania Autorki z bibliografii. Będąc rozliczana, Makurat zarzuca, że skoro krytykujący dopomina się o zdefiniowanie rzekomego języka literackiego, który opisuje, to nie ma pojęcia o dzisiejszym języku literackim, tak jakby recenzujący i wszyscy inni czytelnicy mieli się domyślać definicji Autorki. Jednocześnie w swojej odpowiedzi odżegnuje się od źródeł, na które sama się powołuje, uznając je za zdezaktualizowane. Autorka stwierdza: Każdy, kto kiedykolwiek miał w ręku wymienianą gramatykę Lorentza, bez problemu może stwierdzić, że język opisany przez niemieckiego badacza właściwie w takiej postaci już dzisiaj nie istnieje. Lecz poza tą deklaracją nie potrafi udowodnić, że rzeczywiście współczesne gwary kaszubskie są diametralnie różne od opisu przedstawionego przez Lorentza prawie wiek temu, mimo że żadne współczesne badania diametralnych, przełomowych różnic nie wykazały. Wręcz przeciwnie, wielu Kaszubów, dla których kaszubski to pierwszy język, zwłaszcza tych starszego i średniego pokolenia, wciąż „mówi Lorentzem i Sychtą”. W całej swojej odpowiedzi Makurat powołuje się na źródła tylko parę razy, mówiąc ściślej, tylko jedno źródło: Gramatyka kaszubska. Zarys popularny , które nota bene jest opracowaniem bazującym głównie na Gramatyce pomorskiej Lorentza oraz nowszym Atlasie Językowym Kaszubszczyzny…, które to w dużej mierze stoją w sprzeczności z normą Makurat.

Że zasadnym był zarzut niezdefiniowania pojęcia współczesnego języka literackiego, wynika jasno z odpowiedzi Autorki. Okazuje się, że Makurat ma swoją bardzo specyficzną definicję. Nie mieszczą się w niej dzieła tak wielkich pisarzy jak Jan Drzeżdżon (1937-1992) czy Bernard Sychta (1907-1982), bo publikowali zbyt dawno (chyba że coś udowadnia tezę Autorki, wtedy nawet dziewiętnastowieczni pisarze są w porządku), nie mieszczą się też uznani i nagradzani pisarze współcześni jak Krystyna Lewna czy Artur Jabłoński – bo ich teksty literackie są zbyt gwarowe, żeby były dość literackie. A więc literackie jest to, co Autorka uzna za literackie.

Autorka sama nie wie, czy jej książka jest deskryptywistyczna czy preskryptywistyczna. Z jednej strony arbitralnie odrzuca niektóre formy, uznając je za nieliterackie, pisze, że takie a takie końcówki fleksyjne zostały zalecone do użycia, stwierdza wprost, że przedyskutowała i przyjęła taką a taką koncepcję. Z drugiej strony od lat dziesięciu współtworząca normę członkini Rady Języka Kaszubskiego twierdzi, że literacki język, który opisuje, to nie jest jej koncepcja, ale opis struktury języka literackiego, który realnie już zaistniał. Zaistniał m. in. w tekstach, jak zdradza dopiero w odpowiedzi Autorka, publikowanych w czasopiśmie Pomerania, które jest współtworzone przez członków RJK. Należy się domyślać, że resztę niezdefiniowanego przez Makurat uzusu tworzą wybiórczo akceptowane publikacje, głównie jednego wydawnictwa, w którym publikują członkowie RJK i które z Radą ściśle współpracuje, oraz inne, które przeszły przez korektę członków Rady. Tym genialnym sposobem rzeczywiście da się stworzyć normę, opublikować teksty według jej prawideł, a potem opisać je w Gramatice… i oznajmić, że tylko się opisuje zaistniały język. Język, powtórzę, stający się pewnego rodzaju socjolektem albo żargonem wąskiego środowiska, a coraz dalszy od żywego języka kaszubskiego jakiejkolwiek epoki – i przez to coraz mniej komunikatywny. Podobne tendencje, swego czasu popularne również wśród Bretończyków czy Łemków, przyniosły fatalne skutki dla języka i społeczności. Na Kaszubach dziwią one zwłaszcza, że wielu współczesnych pisarzy i dziennikarzy szuka właśnie odmiennej drogi – w kierunku przebogatego języka naturalnego, mówionego, nawet jeśli czasem już trochę zakurzonego

Dyskusja wokół tej książki byłaby zupełnie inna, gdyby Autorka była określiła ramy, w jakich się porusza. Gdyby była napisała, że opisywana tu gramatyka jest np. w całości jej prywatną wizją albo gramatyką bazującą, dajmy na to, na publikowanych badaniach frekwencyjnych wszystkich tekstów z Pomeranii z ostatniego półwiecza, grunt pod dyskusję byłby inny. Jednak dostaliśmy książkę, która opisuje niesprecyzowany język literacki, opierając się o niesprecyzowany uzus, choć powołuje się na źródła języka mówionego. Ponadto zawiera błędy morfologiczne oraz sporo form wątpliwych, niepoświadczonych lub poświadczonych bardzo słabo. A pisze ją wykładowca akademicki, który tę gramatykę będzie wykorzystywać w edukacji. Takiej pozycji zwyczajnie nie można przyjąć bezkrytycznie.

Jestem ciekawa, czy osoby, które tak śmiało krytykują moją 9-letnią pracę nad tą publikacją, byłyby w stanie samodzielnie stworzyć inną gramatykę normatywną, która nie byłaby plagiatem mojej książki.

O tym być może przekonamy się w najbliższych latach. Przez ostatnie 30 lat zmieniała się i dalej zmienia norma i ortografia, o wiele wolniej zmienia się żywy język mówiony, dla którego kilka dekad czy nawet 90 lat – czas życia jednego człowieka – nie jest wielkim skokiem. Warto zadbać, żeby język pisany był jak najbliżej języka domowego, żeby nie brzmiał obco jak fałszywe nuty, żeby był bliski językowi dziadków i pradziadków – zwłaszcza dzisiaj, kiedy Kaszubi mierzą się z problemem tego, że kaszubskiego języka jest w domach coraz mniej, a dziadkowie są często jedynymi i najlepszymi przekazicielami kaszëbjiznë. Warto uczyć języka, którym po szkole nasze dzieci będą mogły się ze swoją rodziną porozumieć i który będą odbierały jako rzeczywiście swój. Już raz przyszli nauczyciele, którzy mówili, że nie mówi się frisztëk, mówi się śniadanie. Po co teraz nauczyciele, którzy przyjdą mówić, że nie mówi się frisztëk, bo mówi się pòkrzésnik? (M. in. tego uczą podręczniki do gimnazjum napisane przez członków RJK) Sama gramatyka w normie proponowanej przez Makurat to tak naprawdę tylko wierzchołek góry lodowej.

Uważam, że potrzebna jest alternatywa. Potrzebna jest norma, która na zasadzie kompromisów będzie bazowała przede wszystkim na języku mówionym, poświadczonym w źródłach i w dzisiejszej mowie, oraz na przebogatym słownictwie dwudziestego i dwudziestego pierwszego wieku, które w naturalny sposób wykształciło się w żywej mowie, uzupełnionym o neologizmy i internacjonalizmy potrzebne do pełnej funkcjonalności języka w każdej dziedzinie życia w dwudziestym pierwszym wieku. Uważam, że w dobie coraz większej dominacji języka polskiego należy również podejść krytycznie do najświeższych wpływów gramatycznych, leksykalnych i syntaktycznych, i faworyzować konstrukcje rodzime, a zanikające rdzenne słownictwo, które odchodzi na naszych oczach w zapomnienie, popularyzować zamiast zastępować formami sztucznymi. Taką wizję języka staram się przekazywać jako dziennikarz radiowy, jako autor tekstów, tłumaczeń i na co dzień jako zwykły użytkownik tego języka. Wyzwania, jakie stoją przed językami mniejszościowymi, zagrożonymi, wymierającymi, przeżywającymi zanik przekazu międzypokoleniowego to nie są te same wyzwania, które stoją przed dużymi, niezagrożonymi, okrzepłymi językami. Wierzę, że należy wyjść tym wyzwaniom naprzeciw w inny sposób niż to, do czego jesteśmy obecnie przyzwyczajani.

Bibliografia:
Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich (1964-1978) pod kierunkiem Z. Stiebera i H. Popowskiej-Taborskiej
Breza E., Treder J., 1981, Gramatyka kaszubska. Zarys popularny
Bronisch G., 1896, Die Sprache der Bëlôcë
Lorentz F., 1919, Kaschubische Grammatik
Lorentz F., 1927, Gramatyka pomorska
Makùrôt H., 2016, Gramatika kaszëbsczégò jãzëka
Topolińska Z., 1967, Teksty gwarowe centralnokaszubskie z komentarzem fonologicznym
Topolińska Z., 1969, Teksty gwarowe północnokaszubskie z komentarzem fonologicznym
Sychta B., 1976, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Suplement

ImagiNation – historia 100 lat walki o samostanowienie narodów

Europa jest domem wielu ludzi, historii, języków i kultur, a wszystkie one są ważną częścią europejskiego DNA, dziedzictwem z którego wszyscy powinniśmy być dumni.

Staraniem European Free Alliance ukazała się publikacja zatytułowana ImagiNation. Książka opisuje 100 lat historii rodziny EFA walczącej o prawo do samostanowienia, widziane przez pryzmat plakatów politycznych. – Nasze korzenie sięgają początków XX wieku: Schleswig Partei (Szlezwik) powstałą w 1920, natomiast the PSd’Az (Sardynia) w 1921, a Plaid Cymru (Walia) w 1925 – mówi Gunther Dauwen, dyrektor biura EFA. – Plakaty te ilustrują nasze główne wartości: ochrona naszych kultur i języków, dbałość o pokój i zasadę, iż każdy naród ma prawo do samostanowienia – dodaje. Wolny Sojusz Europejski (EFA) jest partią w Parlamencie Europejskim dążącą do takiego modelu Europy, w której każdy naród będzie miał prawo samostanowić o sobie.

Jeden obraz mówi więcej niż tysiąc słów. Oglądając kolorowe strony ImagiNation, czytelnik zagłębia się w historię wielkiego ruchu dla Europy, dla ludzi. Książka podzielona na dziesięć rozdziałów, zaczynając od zaangażowania w ochronę tożsamości i języków, środowiska naturalnego dla przyszłych pokoleń, a kończąc na solidarności wszystkich różnorodnych pod względem proweniencji politycznej członków EFA. Kaszubów reprezentuje w Sojuszu stowarzyszenie Kaszëbskô Jednota. W albumie znalazły się trzy plakaty przekazane przez tą organizację. Autorem pierwszego z nich jest Witold Bobrowski, a dwóch pozostałych Bartosz Hildebrański.

Imagi1

Plakat Bobrowskiego powstał w 1981 roku. W tamtym czasie, w związku z powstaniem rok wcześniej NSZZ „Solidarność”, wydawało się, że upadek systemu komunistycznego w Polsce jest już bardzo blisko. To dawało nadzieję także Kaszubom. Plakat informował o inicjatywie powołania do życia organizacji o nazwie Karno Kaszëbsczi Młodzëznë (Stowarzyszenia Młodych Kaszubów). Miał pobudzić młodych ludzi do działania na rzecz autonomii kulturowej Kaszubów. Widniejące na nim hasło głosi: „Wznieśmy sztandary, czas stanąć do walki”. Stan Wojenny, który wprowadzono w Polsce 13 grudnia 1981 r., pokrzyżował te plany.

Imagi2Imagi3

Oba plakaty Bartosza Hildebrańskiego zostały stworzone w 2015 r. na potrzeby akcji, w której Kaszëbskô Jednota informowała społeczeństwo o prawdziwych skutkach tak zwanego „wyzwolenia” Kaszubów przez Armię Czerwoną w marcu 1945 r. Przejście radzieckiego frontu przez ziemię Kaszubów (przez Pomorze) było okupione ofiarą tysięcy zgwałconych kobiet i setkami mężczyzn i kobiet wywiezionych na Syberię. Dzisiaj podczas oficjalnych obchodów „wyzwolenia” o tamtej tragedii się nie mówi. Kaszëbskô Jednota postanowiła swoją akcją złożyć hołd ofiarom Armii Czerwonej.

Europa jest mozaiką narodów bezpaństwowych, regionów i mniejszości. Lektura ImagiNation nie pozostawia co do tego wątpliwości. Piękno tej unikalnej mozaiki leży nie tylko w jej dużych elementach, lecz w takiej samej w mierze w tych małych. Wszyscy ludzie i każdy naród powinni móc decydować o swojej przyszłości, móc wyobrazić sobie inną Europę bazującą na wzajemnym szacunku, godności, równości i zrównoważonym rozwoju.

Jeśli jest jakieś jedno przesłanie które EFA ma dla czytelnika nowowydanej książki, to można je zamknąć w zdaniu, iż Europa jest domem wielu ludzi, historii, języków i kultur, a wszystkie one są ważną częścią europejskiego DNA, dziedzictwem z którego wszyscy powinniśmy być dumni. Książka ta pomoże nam odkryć je na nowo. Europa musi dziś zmierzyć się z wieloma zagrożeniami, lecz nadchodzące lata i dekady pokażą, że idea samostanowienia europejskich narodów ma nie tylko długą przyszłość za sobą, ale także wspaniałą przyszłość przed sobą.

Imagi4

ImagiNation: 100 years of political visual communication on self-determination, praca zbiorowa, 2017

„Za kilka lat rak zwany Kaszubem będzie tylko wspomnieniem” i inne skandaliczne słowa Polki z Rozewia

Porozmawiajmy o zamiatanym pod dywan zjawisku na Kaszubach – dyskryminacji na tle etnicznym/narodowościowym.

„włodarzami ziemi kaszubskiej są POLACY  twoi Panowie, rozumiesz słowo Polak??”

„żyjac na kaszubach jestes przede wszystkim polakiem a nie glupim i kłótliwym kaszubem”

„za kilka lat taki rak zwany kaszubem bedzie tylko wspomnieniem”

„całe to wasze kaszubskie stękanie jest tylko rakiem które całe szczęscie umiera śmiercią naturalna… ludzie są coraz starsi, młodzież ma w dupie kaszubski i bardzo dobrze.”

„wasze kaszubskie szczekanie całe szczęście zanika”

„powinniście zostać wygnani za zdradę ojczyzny”

Między innymi takie komentarze zamieściła mieszkanka Rozewia na profilu portalu Nadmorski24 pod informacją, że w Wejherowie powstanie pierwsza kaszubsko-polska szkoła podstawowa. Zaczęło się „niewinnie”, bo od komentarza, że kaszubski to dla niej „chyba najbrzydszy język”. Co ciekawe, kobieta mimo to postanowiła osiedlić się w… nadmorskim Rozewiu. Na uwagi internautów, że nikt jej na Kaszubach siłą nie trzyma i że jak można oceniać czyjś język w kategorii ładny/brzydki, odpowiedziała, że chodzi jej o samo brzmienie języka, ale przeciw Kaszubom nic nie ma… do czasu, gdy się zorientowała, że część jej rozmówców uważa się za obywateli polskich narodowości kaszubskiej (tak jak ok. 16 000 innych Kaszubów, którzy tak określili swą tożsamość w ostatnim spisie powszechnym z 2011 roku). Wtedy skrywane poglądy rozewianki wyszły bardzo szybko na jaw. Okazało się, że Kaszubi to dla niej „kłótliwi, zawistni, małostkowi, tępi idioci”, język Kaszubów to „kaszubskie szczekanie”, a Polacy to panowie Kaszubów i włodarze ziemi kaszubskiej.

Magda Aurora 2

Nienawiść słowna wobec Kaszubów w internecie to zjawisko szerokie. Ale może ten właśnie przykład najpełniej obrazuje ekstremalność sytuacji, do których dochodzi. Na Kaszubach osiedla się osoba, która czuje się tu zupełnie u siebie, chociaż gardzi językiem gospodarzy tych ziem i nienawidzi Kaszubów – chyba że ci mówią jej językiem, wyznają jej wartości i identyfikują się z jej grupą narodową. To jest mentalność i arogancja kolonizatora, który uważa, że przynosi ze sobą wyższą cywilizację, a kto jej nie akceptuje, ten paranoik i zdrajca. Nie udawajmy, że temat dyskryminacji Kaszubów na tle etnicznym i narodowościowym nie istnieje. Nie udawajmy, że Magda z Rozewia to odosobniony przykład takiej mentalności. Nie wierzę, że większość Polaków ma takie zdanie, ale raczkujący polski nacjonalizm znów dokazuje coraz mocniej i zbiera swoje żniwo także na Kaszubach. Takie osoby mieszkają między nami, a im więcej anonimowości zapewni im internet, tym chętniej dzielą się swoimi poglądami. Nie udawajmy, że trzeba zwiesić głowę i siedzieć cicho. Takie zachowania są nieakceptowalne i muszą się spotkać z ostracyzmem, inaczej część Kaszubów jest gotowa znów prędzej porzucić własny język, wzgardzić swoją kulturą i uznać punkt widzenia agresywnej większości niż podnieść głowy i się zbuntować, zawalczyć o swoje. Niektórzy są w stanie nawet samemu wznieść pięść i dołączyć do agresorów. Magda z Rozewia w dyskusji wspomina o rodzinie z Kuźnicy. A co, jeśli wcale nie jest nietutejsza? Ta powszechna chroniczna niezdolność do buntu, choćby wewnętrznego, wśród starszego pokolenia wlecze się do dziś za młodymi jak widmo.

Mowa nienawiści wobec Kaszubów ma w sieci swoją małą parszywą historię. Wystarczy znaleźć pierwszy lepszy artykuł o publicznych projektach rozwijających kaszubską kulturę i język, a chętni do wylewania wiader własnych pomyj tylko czekają. Od lat towarzyszą na przykład wzmiankom o ustawianiu nowych kaszubsko-polskich tablic drogowych.

Hejt 1To Dziennik Bałtycki i człowiek bez twarzy i bez nazwiska. Czym większa anonimowość, tym mniejsza odpowiedzialność za słowa. A niżej trojmiasto.pl i forum.trojmiasto.pl:

Hejt trójmiasto.pl 2

Hejt forum.trojmiasto.pl 2

A więc Kaszuby to piękne rejony, morze, plaże, jeziora, lasy – myśli współczesny konkwistador – tylko te pierwotne, kaszubskie ludy przeszkadzają. Imć ~Punias zna na nie sposób:

Hejt forum trojmiastopl
Przypomina mi się cytat z książki Normana Daviesa „Zaginione Królestwa” (str. 103-104):

„Rezultaty są wszędzie takie same. Ziemie i zasoby słabszej grupy przywłaszcza sobie grupa silniejsza. Silniejsza grupa wysyła wojsko, osadników, urzędników, handlowców i działaczy oświatowych, i wysyła wszystkich masowo. Ludność tubylcza traci kontrolę nad swoją własnością i nad swoimi dziećmi. jej kultura zanika, a jej odrębna tożsamość zostaje stłumiona. Jej język i historia przestają istnieć. W ostatecznym akcie pogwałcenia godności tubylców ginie nawet nazwa ich kraju. (…) „Ludobójstwo kulturowe” nie jest być może najszczęśliwszym terminem na określenie tego procesu. Ma posmak pogoni za polityczną sensacją. Przez całe stulecia zjawisko była rzeczywistością niczym niezagrożoną właśnie dlatego, że w stosowanych formach przemocy nie posuwano się do masowych morderstw i eksterminacji. Przeciwnie – często uważano ten proces za „naturalny”, w takim samym sensie, w jakim po darwinowsku określa się owym przymiotnikiem eksterminację takiego czy innego gatunku zwierząt. Mimo to jego przewrotny charakter jest tym bardziej niebezpieczny, że skutki następują stopniowo. Trzeba go więc ukazywać takim, jaki jest: to forma przymusu, jaką silniejsi stosują wobec słabszych. Najczęściej opowiadają się za nim ludzie przekonani, że ich własny wzbogacający wkład jest tożsamy z szerzeniem cywilizacji.”

Ale jest coś jeszcze przewrotniejszego i bardziej wynaturzonego, co następuje w tym samym czasie. Działacze oświatowi zakładają szkoły, a do tych szkół idą miejscowe dzieci. Dzieci, które odrywa się od rodzinnego języka i kultury, i formatuje ich głowy, wpajając państwową tożsamość i lekceważenie dla tego, co swoje, miejscowe, nieoficjalne. Tylko część się buntuje. Urobione do pożądanej konsystencji dzieci dorastają w milczeniu rodziców i same zaczynają gardzić własną kulturą, chętnie utożsamiając się z większością do tego stopnia, że myślących inaczej i trzymających się swojej kultury uważają za paranoików i zdrajców. Żaden rząd nie musi prowadzić w Polsce polityki wynaradawiania swoich mniejszości. Zrobią to ochoczo niektórzy obywatele, wystarczy, że pani w podstawówce pokazała im mapkę podbojów Mieszka, a oni pokażą innym, gdzie jest ich miejsce i upewnią się, że podbój odbył się w stopniu należytym i całkowitym.

Ustalmy sobie coś w końcu: każdy obywatel Rzeczypospolitej ma takie samo prawo do określania i swobodnego deklarowania swojej tożsamości narodowej lub etnicznej, do rozwijania swojej kultury, używania i przekazywania swojego języka. Nikt nie ma prawa za te wybory dyskryminować i odpowiadać przemocą. Bez zrozumienia i poszanowania tego podstawowego prawa ludzkiego wciąż daleko nam do społeczeństwa obywatelskiego.

Komentarze Magdy z Rozewia znajdują się pod postem profilu Nadmorski24.pl z 21. czerwca pod tytułem „Chcą stworzyć kaszubską podstawówkę”. Więcej wypowiedzi cytujemy poniżej:

0 Nadmorski1 Nadmorski2 Nadmorski3 nadmorski4 Nadmorski

„Snôżí dzénj” a „Zdrzëta le” – dwje wjersze Gracjanë Pòtrëkùs

Snôżí dzénj

Kò to je snôżí dzénj, słúníszkò nama przëszło
rôz w tacjí dzénj jem céchòwa na drodze
mja jem knëpel wòd babczi ë ba jem stôrô
jak na historiô
Kò mògã bëc jak dzecë w fylmje ë stojec túwò
mògã stojec na tím mòsce krótkò wòdë
mògã szmërgac kamjenjama z jich taszów
Kò kòżden mòże szmërgnõc kam
blós jô nje chcã szmërgnõc pjirszô

***

Zdrzëta le

To dô czas blónów
ë czas kamjenjí
Pòmjizë żëjõ tí lëdze
Nama je dobrze
mjijac në kamjenje
cjéj blónóm je dobrze
zabôczíwac nas

Smjérzk ISIS – Kùrdowje szturmùjõ Rakkã, stolëcã „Kalífatë”

Jislamscjé Panjstwò” dzjínje z wòczí. Terrorëscë z Daesh jú wnetka wòstelë wëpjartí z Jirakù. W Mòsulú – donëchczas swòjím nôwjikszím festingú w tím krajú – barnjõ sã jesz le na pôrãnôsce slédnëch sztrasach ë mògõ przegrac kòżdéwò dnja. W Siríjsce przed tídnjã Kùrdowje z Demòkraticzné Fedaracëjé Nordowé Sirëje zapòczãlë atakã na stolëcã terrorësticzné wòrganjizacëjé, Rakkã. Dobíwanjé 220-tësõcnéwò mjasta móże dérowac pôrã ksãżëcí. To nje je jedúrní tôcjel terrorëstów. Sõ w wòjnje na wszëtcjich fronjtach. Wòbeszłí wòd nordë przez Kùrdów, wòd zôpadë ë pôłnja przez siríjscjé rzõdowé wòjska a wòd pòrénkù przez jirackõ arméjã, słabí Daesh nje je jú wjicé w sztãdze wùtrzëmac wszëtcjích fronjtów ë trací nastãpné pòzëcëje wnetka kòżden dzénj. Cjéj Rakka mdze dobëtô, ISIS mdze njiczím wjicé jak karnã banjdítów z pùscëznë, chtërní kontrolëjõ môłé mjastka ë wse złúż rzécji Eufrat. A na samím westrzódkú mjasto Deir-ez-Zor, siríjscjí festing, chtëren njigdë sã nje pòddôl ë wòd zaczõtkù wòjnë wëbél wszëtcji wòfensíwë. ISIS njigdë sã nje dalo dobëc wjicé jak 1/3 mjasta ë nje wëzdrzí zó tím, że to bë sã mjenjic mjalo.

Rakka2

(Żôłtô farwa: Kùrdowje, czôrnô: ISIS; na ósce a wesce sõ wjidzec pjirszé dobëté fyrtle Rakcji; stón na 15/06/2017)

Jesz rok abò dwa ë „Kalifat” mdze do kónjca. Jednak ISIS dërch mô swòje mjészé frakcëje w Ejipce, Somalëjí, Afganjistanje ë Fjilëpjinach. Nôpewnjé dërch mdze téż przítomní w pòdzemjím. Nje wòznôczô to téż, że domôcô wòjna w Siríjsce mdze ferbí. Dërch mòcní sõ tam rebeliancë z Wòlné Siríjscjé Arméje. Na nordze wspjeróní przez Tërkëjõ a na pôłnjú przez USA, jesz dlúgò mògõ wòjarzëc z reżimã Baszszara al-Asada. Przínjdzota kùrdzcjé federacëjé Nordowé Siríjé téż sã jesz pítô. Donëchczasowí mjir na rzõdowò-kùrdzcjí granjcí móże nje bëc wjeczní, a reżim al-Asada móże chcec dobëc wszëtcji zemje, jacjé kontrolowôl przed wòjnõ. Swòje jészeftë prowadzõ tam téż wjeldzjí grarze: USA, Tërkëjô, Rúsëjô ë Saudzkô Arabjijô. Domôcô wòjna w Siríjsce ë Jirakú bë bëla wëzdrzala jinaczé, cjéjbë njé bògatí Saudowje – przédní ekspòrterzë ë sponsorowje wahabjiccjéwò ekstremjismù a USA, chtërnë robjõ z njimí mëliardowé jészeftë. To je do dzëwù, że tëlé Europejczíków cjerëje dzís swój górz na wùchódnjików a jimigranjtów – wòfjarë ë rezultat té wòjnë, a njé na przëczënë (a przënômjé jich dzél) – grë wjeldzjich grarzí wò wladzã.

Rakka

(żôłtô farwa – Kùrdowje; czôrnô – ISIS; czerzwjonô – siríjscjí rzõd al-Asada; bladoczerzwjonô – Jirak; zelonô – rebelianjcë z Wòlné Siríjscjé Arméje;  cemnozelonô – rebeliancë wspjeróní przez Tërkëjõ; stón na 15/06/2017)