Wszystkie wpisy, których autorem jest Macéj Banjdur

„Môłi princ”: rozdział IV (przeczytaj fragment)

IV

     Tak jô sã mjôł vëdovjedzoné wo drëdzji barzo vôżni rzeczi: ëż jewo rodnô planéta bëła ledvje vjikszô jak jeden bùdink. Tim jô sã nje zadzëvòvôł. Dobrze jem vjedzôł, co wokróm vjeldzjich planét jak Zemja, Jupjiter, Mars abò Vjitrznjô – co tim sõ vëdóné mjona – to dô téż sta drëdzjich, jacjé téj-séj sõ tak môłé, że mùszi sã dichtich namarachòvac, cobë jich z fernrórã dozdrzôł. Cjéj jacji gvjôzdôrz jednã vëkrëje, dô ji numer jakò mjono. Nazvje sã na przikłôd «asterojida 3251».

     Jô móm pòvôżné przëczënë vjerzëc, co planéta, z jacjé pôchôdôł môłi princ, to ba asterojida B 612. Na asterojida bëła vjidzec przez fernrór le jeden rôz, v 1909 roce, cjéj dozdrzôł jã jeden tëreccji gvjôzdôrz.

     Won przedstavjił z paradõ svój nôlôzk na Mjedzënôrodnim Kongresú Gvjôzdarstva, le przez jewo rúchna njicht jemù nje wuvjerził. Ti wustni jú tacji sõ.

     Szczescim dlô repùtacëjé asterojidë B 612, jeden tëreccji diktatór nakôzôł svémù lëdovi sã pò europskú woblakac. Gvjôzdôrz pòvtórził svòjã demonstracëjõ v barzo pësznëch rúchnach. Ë tim razã vszëtcë trzimalë jewo słova pòvôżno.

     Jeżlë vama rozpòvjôdajã të detale wo asterojidze B 612 ë vëjôvjajã vama jejé numer, to z przëczënë tëch wustnëch. Ti doroczni majõ rôd cëfrë. Cjéj va jim gôdôta wo svim novim drësze, ti njigdë sã nje pitajõ zó tim nôvażnjészim. Njigdë vama nje rzekõ: «Jakùż brzëmji jewo głos? V ceż nômjilé graje? Zbjérá won mjotélcji?» Wonji sã vajú pitajõ «Jak stôri won je? Kùleż mô bratóv? Vjeleż won vôżi? Kùleż zarôbjô jewo tatk?» Ë vjerzõ, że blós tak mògõ wo pòznac. Gabë va rzeklë tim wustnim: «Móm vjidzoné pjãkné chëcze, wod czyrzvjoné cegłë wubùdovóné, z mëszkôtã v woknach ë gòłõbkami na dakú…», ti bë nje rozmjelë so në chëcze wudbac. Cjéjbë le rzec: «Móm vjidzałé chëcze za sto tësõci frankóv», téj wonji krzikajõ «Jacjé të mùszõ bëc pjãkné!»

     Tak samò cjéj jim rzeknjeta: «Ten dokôz, że to pò prôvdze dało môłéwo princa nó tim svjece, je tacji, że béł snôżi, że sã smjôł ë że chcôł baranka. Cjéj njichto chce baranka, to je dokôz, że won egzëstëje», téj wonji le rëszajõ remjonama ë trzimajõ vajú za dzecë! Le jak va jim rzeknjeta «Ta planéta, co z té won pòchôdôł, je asterojida B 612», téj ti bdõ dokònóni ë vama dadzõ pòkú se svòjimi pitanjami. Wonji tacji sõ. Za vjele wod njich nji móże vëmagac. Dzecë mùszõ jim bëc barzo vërozmjałé.

     Ale pevno, że më, chtorzi rozmjejemë żëcé, sã smjejemë nad lëczbami! Jô bë rôd mjôł tã pòvjesc naczãté tak jak sã zapòczinô pòvjôstcji. Jô bë chcôł mjec rzekłé: «To béł jednim razã môłi princ, ten żił na planétce blós përzinkã vjikszi jak won sóm ë pòtrzébòvôł drëcha…» Tim, chtërni rozmjejõ żëcé, to bë sã zdôva prôvdzëvszé.

     Jednak jô njechc, co mòjã knigã bë czëtalë letkò a njedbale. Nó mjã przëszła vjelgô żałota, cjéj jô jõł rozpòvjadac wo tëch spòmjinkach. To jú sõ szesc lat jak mój drëch wodszed se svòjim barankã. Jeżlë próbùjã jewo tú wopjisac, to temù, co bë jô wo nje zabéł. To je smãtné zabëc drëcha. Nje vszëtcë majõ drëchóv. A jô bë móg sã stac jak ti wustni, jacji njizaczim sã nje cjerëjõ, le za cëframi. To temù jô so zôs kúpjił pùdełkò akvarelk a blifcji. To je żimkò do zapòczicô, v mòjich latach nanovò céchòvac, jeżlë sã njigdë nji mja próbòvóné njic jinszéwo jak zamkłô bóa ë wotemkłô bóa – cjéj sã bëło szesc lat stôrim! Jô mdã próbòvôł, to je gvës, robjic nôvjernjészé vëmalanjce jak to sã dô. Le jô nje jem czësto gvësni, że mje sã to wuzdarzi. Jeden céchùnk sã wudô, jini ale jú njizaczim nje vëzdrzi. Jô sã téż milã ve vjelgòscach. Tú môłi princ je za vjeldzji. Tã je za môłi. Jô sã téż stanovjã, jakõ farvã mja jewo wobleczenjé. Téj jô próbùjã jakòs-takòs na slepéwo, nó ten, na jini ôrt. Jô sã zmilã na wostatk przë tëch nôvażnjészich drobnotach. Ale to mdze trzébno mje przepùszczëc. Mój drëch njigdë njic nje tłomacził. Pevno won vjerził, że jô jem tacji jak won. To je szkòda, le jô nje rozmjejã vjidzec barankóv przez skrzincji. Jô jem mést dróbkã jak ti wustni. Jô jem sestarzałi.

Słowniczek:

Jupjiter Jowisz
Vjitrznjô Wenus
téj-séj czasem
dichtich mocno, bardzo
namarachòvac namęczyć przy pracy
fernrór teleskop
gvjôzdôrz astronom
gvjôzdarstvò astronomia
nôlôzk znalezisko
doroczni dorosły
nômjilé najchętniej
mjotélk motyl
mëszkôt worãżé, geranium, pol. anginowiec
dokôz dowód
wudbac tu: wyobrazić
dokònóni przekonany
pòvjesc opowiadanie, historia
blifk ołówek
vëmalanjc portret
na slepéwo na chybił-trafił
nó ten, na jini ôrt w taki czy inny sposób
na wostatk w końcu, nareszcie
przepùszczëc tu: wybaczyć
mést chyba, prawdopodobnie
dróbkã trochę

Lekcja 1: Kaszubski dla zaawansowanych

A teraz wyjmujemy pampersa, Żuczki! Tak mawiała moja świetna matematyczka, kiedy przechodziliśmy do trudniejszych zagadnień. To nie jest kurs dla szkoły podstawowej. Bez flaszki może tego nie rozpracujemy. Żeby dobrze mówić w jakimkolwiek języku, nie wystarczy mieć bogate słownictwo. Trzeba jeszcze dobrze znać idiomy, składnię, rejestr poszczególnych słów itd. Bez tego to będzie jak tłumaczenie „z góry dziękuję” na sławne „thank you from the mountain” zamiast „thank you in advance”. Przykro mi, w różnych językach różne rzeczy wyraża się w inny sposób, kaszubski nie jest pod tym względem inny. Żeby się dobrze wgryźć w kaszubszczyznę, warto czytać teksty. Najlepiej te autentyczne, dokumentowane przez badaczy języka, którzy chodzili od miasta do miasta i od wsi do wsi i słuchali opowiadań zwykłych ludzi, wychowanych w tym języku i kulturze. Wartościowymi zbiorami takich tekstów są Teksty pomorskie F. Lorentza, Die Sprache der Bëlôcë G. Bronischa, Gwara luzińska K. Nitscha i oczywiście Słownik gwar kaszubskich… B. Sychty. Powtarzałem wiele razy, że to powinna być Biblia i lektura obowiązkowa dla tych, którzy na poważnie chcą tworzyć po kaszubsku, ale z drugiej strony mam świadomość, że naukowy charakter publikacji, stosowane zapisy fonetyczne i słaba dostępność tych tytułów zniechęcają do czytania tych znakomitych kopalni wiedzy. Dlatego część wartościowych tekstów będę publikował tutaj, w transkrypcji na unowocześnioną ortografię stosowaną przez pisarzy skupionych wokół czasopism Bënë i buten oraz Zrzesz Kaszëbskô. Teksty będą opatrzone słowniczkiem i krótką analizą najciekawszych zagadnień i językowych smaczków.

Lekcja 1: Teksty pomorskie, tekst 294., Rumia

294. Rëmjô

To béł rôz jeden król, a ten nje chcôł svòjã córkã njikòmù jinszémù dac jak tacjémù, co do njewo przëszed a tak złgôł, a won jemù rzek: të łżesz! Te przëjachalë vjele panóv, tacji i tacji. Tak mjôł jeden wojc trzech sënóv. Tak ti dvaji, ti bëlë trzimóni za mõdri, a ten trzeci za głúpi. Tedë jachôł ten pjerszi do tewo króla, a te ten król jemù pòkôzôł takõ dlúgõ stodołã, ta mjała szestnôsce klepjiszcz. Cjedë ta svjinja zaknar’zevała na jednim kóncú a przëszła na drëdzji kónc, te wona dostała jú prosce. A ten sin pòvjôdôł:

– Mój wojc mô jesz dłëgszõ.
A te ten król szed z njim do pałacë svéwo. Tã stoja tacjé dłúdzjé drzévjã, co ten szpëc wod tewo do vjidzenjô nje béł. Tedë ten król móvjił:
– Môsz të tacjé dłúdzjé drzévjã jú vjidzoné?
A ten sin pòvjôdôł:
– Ó królë, wu méwo wojca tacjé dłúdzjé drzévjã je, że të gałãze jesz njebò sigajõ.
A ten król pòvjôdôł:
– To móże bëc.
A te ten król vzõn tewo sëna na pòle svòje a jemù pòkôzôł tacjé vjeldzjé vrëcji, że sztërzeji chłopji mùszëlë jednéwo vrëka dvjigac na wóz do wożenjô. A te ten król jemù rzek:
– Vjidzôł të jú tacjé vrëcji?
A won jemù rzek:
– Mój królë, mój wojc mô tacjé vrëcji, cje bë królóv szëmel sã v tewo vrëka vgriz a pòtemù zôs z njewo vëlôz, te won bë béł tacji éléfant.

Tak ten król mù pòvjôdôł:
– To móże bëc. Tak, sënje, terôzcji të trzë fraji sõ do kònca, môsz jic do dóm.
Tak tedë szed ten drëdzji, wu tewo to bëło to samò.
Tak te ten trzeci, ten głúpi, pòvjôdô:
– Wojcze, jô púdã.
Tak te ten wojc jewo nje chcôł njijak do króla pùscëc, bò jewo trzimôł za głúpéwo. Ale won so nje dôł strzëmac a wod wojca szed. Przëszed do króla a të pitanjô bëłë të jistné. Te król z njim szed do svéwo pałaca a jemù pòkôzôł to dłúdzjé drzévjã. Tak te won mù rzek:
– Sinkù, vjidzôł të jú tacjé drzévjã?
A won pòvjôdôł:
– Ó, nôjasnjészi królë, mój wojc, ten mô tacjé dłúdzjé drzévjã, że të szpëce wod tewo derekt v njebò jidõ. Mój wojc jeż béł v njebje.
A ten król mù pòvjôdôł:
– Na, a ceż wojc pòvjôdôł, jakùż v njebje bëło?
– V njebje tak bëło jak na zemji. Najsvjãtszô panna, ta vësévała do krëp, a svjãti Józef, ten të plevë zbjérôł a wodnosił. A te pòkõd won v njebje béł, te jeden wucõn to drzévjã. Terôzcji jak won mjôł z dół na zemjã przinc? Tak te won so wukrõcił wod tëch plév tacji pòvróz a sã spùscił. A te ten pòvróz blós tak dalek sig, że won njiżódné zemje nje vjidzôł. Tak te won nje vjedzôł, co won mjôł zrobjic. Ale wuchvôcił jednã pchłã a wod té pchłë wudzar dvanôsce rzemjenji a zvjõzôł vszëstcjé do grëpë a te sã dalé spùscił. Te przëszed tak dalek, że móg zemjã vjidzec. Terôz njiżódné radë dalé nje vjedzôł. Tak te sã spùscił a vpôd v tacjé błoto a vpôd tak głãbòk jaż pò szëjã. Terô nji móg ale rút przinc. Ta głova bëła rúten. Przëszla dzëvô kaczka a na jewo głovje zbùdovała so gnjôzdo a znjosła jaje. Te przëszed vjilk a to jaje vëpjił a pòdnjós nogã a jewo zeszczôł. Tak te won svòjã rãkã vëdostôł rúter a vjilka za wogón wuchvôcił. A te zavrzeszczôł: Hú! Vjilk! Tak vjilk sã wurzas a jewo zarô vëvlék z tewo błotka. Ale won téż temù vjilkòvi zarô tã skórã z tewo wogòna scignõn. Ale królë, to jô cë mògã rzec, to bëła roztrõba! Czësto jinakszô jak królóv wojc mjôł, cje won wu méwo wojca svjinje pas!
Tak te jemù król pòvjôdôł:
– Sënje, të łżesz!
Tak ten głúpi mjôł dobëté przéz to, że ten król rzek „të łżesz!” a dostôł królovã córkã.

Słowniczek:

cje (obocznie do cjéj) kiedy, jeśli
derekt bezpośrednio (por. ang. directly)
fraji pytania (l.poj. fraga, ale g > j przed i,e zgodnie z lokalną niemiecką i dolnosaską wymową)
hú! buu!
jeż (obocznie do jaż) aż
knar’zevac o świniach: objawiać pociąg płciowy
królova córka królewna
najsvjãtszô właściwie po kaszubsku nôsvjãtszô, tu: polonizm wzięty z języka kościelnego
szëmel siwek, koń maści siwej
roztrõba zabawa, rozrywka
rúten, rúter, rút na zewnątrz (głównie przy oznaczeniu ruchu z wewnątrz na zewnątrz, w przeciwieństwie do búten, które opisuje zwykle sytuacje statyczne, aczkolwiek nie ma między tymi formami ścisłej granicy)
rút przinc wydostać się
(obocznie do tam, tamò) tam
te (obocznie do téj) wtedy, więc

Uwagi do tekstu:

1. Warto zwrócić uwagę na częsty podwójny podmiot w zdaniu, który jest wyrażony zaimkiem ten/ta/to:

To béł rôz jeden król, a ten nje chcôł svòjã córkã njikòmù jinszémù dac (…)

Najsvjãtszô panna, ta vësévała do krëp, a svjãti Józef, ten të plevë zbjérôł a wodnosił.

W języku polskim, jeśli już pojawiłaby się taka konstrukcja, użytoby zaimka on/ona/ono.

2. W języku kaszubskim dużo częściej można stosować biernik, również w zdaniach z negacją, por.:

Ten chcôł svòjã córkã (B) kòmù jinszémù dac. → Ten nje chcôł svòjã córkã (B) njikòmù jinszémù dac.
On chciał dać swoją córkę (B) komuś innemu. → On nie chciał dać swojej córki (D) nikomu innemu.

To (B) jô vjém.To (B) jô nje vjém.
Wiem to (B). → Nie wiem tego (D).

 

3. W j. kaszubskim zestawienie podmiotu ze słowem vjele nie wymaga użycia orzeczenia w rodzaju nijakim. Porównaj:

Te przëjachalë vjele panóv.
Wtedy przyjechało wiele szlachciców.

V tëch chëczach bëłë vjele wocjen.
W tym domu było dużo okien.

4. Zapamiętaj: trzëmac kòwo/kògò zauważać kogoś za (łączy się z mianownikiem lub dopełniaczem), bëc do kònjca/kúnjcaskończyć się oraz nje vjedzec (so) njiżódné radë nie wiedzieć co zrobić, być w kropce.

Ti bëlë trzimóni za mõdri, a ten trzeci za głúpi.
Oni byli uważani za mądrych, a trzeci za głupiego.

Ten wojc jewo nje chcôł njijak do króla pùscëc, bò jewo trzimôł za głúpéwo.
Ojciec nie chciał go żadnym sposobem puścić do króla, bo uważał go za głupiego.

Të trzë fraji sõ do kònca.
Te trzy pytania się skończyły/wyczerpały.

Ten tidzenj jú zarô mdze do kònjca.
Ten tydzień już zaraz się skończy.

Ta wojna je na wostatk do kònjca.
Ta wojna nareszcie się skończyła.

Terôz njiżódné radë dalé nje vjedzôł.
Teraz nie wiedział co zrobić.

Nje vjém so njiżódné radë.
Jestem w kropce.

5. W języku kaszubskim bardzo rzadko stosuje się chtëren jako zaimek względny odpowiadający polskiemu który. Najczęściej człon podrzędny wprowadza się przez użycie co lub konstrukcji co + odmieniony zaimek ten/ta/to.

Tã stoja tacjé dłúdzjé drzévjã, co ten szpëc wod tewo do vjidzenjô nje béł.
Tam stało takie wysokie drzewo, wierzchołka którego nie było widać.

Më jesmë bëlë ti, co slédni przëszlë.
Byliśmy tymi, którzy przyszli ostatni.

To je ten kùnjda, co z tim jô gadac njechc.
To jest ten typ, z którym nie chcę rozmawiać.

6. Rzeczowniki r. męskiego dużo częściej mają w dopełniaczu -a tam, gdzie pokrewne wyrazy w języku polskim mają -u, por.:

Król z njim szed do svéwo pałaca a jemù pòkôzôł to dłúdzjé drzévjã.
Król z nim szedł do swego pałacu i pokazał mu to wysokie drzewo.

Por. też np.:
do lasa – do lasu
do woza – do wozu
do woła – do wołu/woła

7. Nie jest to ścisłą regułą, ale zaimki pytające najczęściej mają w j. kaszubskim partykułę –ż(e):

Na, a ceż wojc pòvjôdôł, jakùż v njebje bëło?
No, a co mówił ojciec, jak było w niebie?

Inne zaimki pytające:

CoCeż? Acz?                                                    Co?
ChtoChteż? Co za jacji? Co zócz?       Kto?
Gdze, KãdëGdzeż? Kãdëż?                    Gdzie?
Czemù → Czemùż?                                            Dlaczego?
JakJakùż? Jakże?                                         Jak?
JacjiJacjiż?                                                       Jaki?
Chtëren, ChtoriChtoriż?                        Który?
CjéjCjéjże?                                                      Kiedy?
Vjele, KùliVjeleż? Kùleż?                       Ile?
KõdkaKõdkaż? Kõdzeż?                        Którędy?
Skõdka Skõdkaż?                                        Skąd?

8. Kaszubszczyzna północna rozróżnia formy dopełniaczowe z końcówką -e od celownikowo-miejscownikowych z końcówką -i dla takich rzeczowników jak zemja, jabłónj, kùchnja, szëja itd.:

V njebje tak bëło jak na zemji (Msc).
W niebie było tak jak na ziemi.

Won njiżódné zemje (D) nje vjidzôł.
On nie widział żadnej ziemi.

Por. inne przykładowe zdania:

Na jabłonji (Msc) bëłë vjele jabk.
Ti jabłonji (C) je trzeba dac vjicé vjidu/vjidë.
Bez jabłonje (D) më nje mdzemë mjelë njiżódnëch jabk.

Tatk varzi v kùchnji (Msc) pôłnje.
Ti kùchnji
(C) je trzébno remònjtu/remònjtë.
Z kùchnje
(D) je czëc za fejn wonjõ.

Të môsz na szëji (Msc) snôżi agnest.
Tvòji szëji (C) njick sã nje stało.
Wona mja szalã vkół szëje
(D) zavjitõ.

Teksty pomorskie
można w całości pobrać z biblioteki cyfrowej pod tym linkiem.

 

 

„Gramatika kaszëbsczégò jãzëka” H. Makurat oczami fonetyka

Przejdź do recenzji.

Prof. Lechosław Jocz z Gorzowa Wielkopolskiego, specjalista od fonetyki i fonologii kaszubskiej, recenzuje Gramatikã kaszëbsczégò jãzëka autorstwa dr Hanny Makurat. To kolejny głos w sprawie książki, wokół której toczyły się burzliwe dyskusje po krytycznej recenzji Macieja Bandura na łamach Skry (do przeczytania tutaj). Gramatika jest wykorzystywana jako pomoc naukowa m. in. w szkolnictwie wyższym. Jakość publikacji budzi jednak sporo wątpliwości, a autor najnowszej recenzji dostrzega również szersze problemy, z którymi boryka się środowisko badaczy języka kaszubskiego:

Już od dawna towarzyszy mi przeświadczenie, że nasze środowisko naukowe odzwyczaiło się od prawdziwych, krytycznych recenzji. Znakomita większość współczesnych recenzji to recenzje-sprawozdania, recenzje-streszczenia czy recenzje-laurki o niewielkiej zazwyczaj lub wręcz żadnej naukowej wartości. Jest to zjawisko bardzo złe, hamujące rozwój i oddalające nas od nauki światowej. Zwłaszcza w małych dziedzinach – jaką jest kaszubistyka – prowadzi ono bardzo szybko do różnego rodzaju patologii – pisze językoznawca.

Prof. Jocz zrecenzował rozdział Gramaticzi traktujący o fonetyce. O przyjętej przez Autorkę normie napisał:

Wszystko to tworzy obawy, że mamy tu w najlepszym wypadku do czynienia z czysto subiektywnym i apriorycznym opisem własnego idiolektu czy slangu jakiejś niewielkiej grupy towarzyskiej, lub wręcz wyobrażenia autorki o nim, wyobrażenia wykrzywionego w takim czy innym stopniu przez wiedzę teoretyczną i znajomość dotychczasowych, często bardzo nieprecyzyjnych opisów. Jeżeli chodzi o podstawy naukowe, to autorka dzieli się z nami tylko
bardzo ogólnikowymi informacjami o korzystaniu z „językoznawczych artykułów i monografii, atlasu i słowników języka kaszubskiego”. Pada tu co prawda następnie kilka konkretnych
tytułów, ale bez dokładniejszego określenia, w jakim stopniu i w jaki sposób autorka z wymienionych publikacji korzystała: czy były to tylko źródła przykładów, czy któreś z opracowań było podstawą opisu gramatycznego, czy któreś z nich miało głos decydujący w przypadkach spornych itp. Całość przedstawionych tu zarzutów budzi niestety poważne wątpliwości co do wiarygodności Gramatyki już przed zapoznaniem się z jej tekstem zasadniczym.

Prof. Lechosław Jocz od lat zajmuje się kaszubską fonetyką i fonologią i jest obecnie jedyną osobą specjalizującą się w tym temacie. Jest autorem wielu książek i artykułów, a wiele z nich jest dostępnych na jego profilu Academia.edu 

Siła tytułu naukowego większa niż siła naukowego argumentu? „Gramatika…” z perspektywy laika raz jeszcze

Po recenzji Gramaticzi kaszëbsczégò jãzëka (H. Makùrôt, Gdańsk 2016), która ukazała się w Skrze pod tytułem Czy Gramatika kaszëbsczégò jãzëka jest gramatyką kaszubskiego języka? autorka książki odpowiedziała na niesłuszne jej zdaniem zarzuty (odpowiedź z 29. czerwca bieżącego roku można przeczytać w całości m.in. w dziale komentarzy pod recenzją). Jako że odpowiedź ta nie wyczerpuje w żaden sposób tematu, postanowiłem na nią odpowiedzieć.

Błędem metodologicznym recenzji Bandura jest porównywanie punkt po punkcie fragmentów mojej publikacji z „Gramatyką pomorską” Friedricha Lorentza oraz wykazywanie niezgodności między tymi gramatykami.

Być może błędem metodologicznym było powoływanie się na tę pozycję w Gramatice…? Zacytuję Autorkę raz jeszcze: Zwënégòwała jem téż zamkłoscë donëchczasnëch kaszëbsczich gramatików, w òsoblëwòscë kòrzëstała jem z ksążków Gramatyka pomorska Friedricha Lorentza i Gramatyka kaszubska. Zarys popularny Édwarda Brézë i Jerzégò Trédra. (patrz: str. 10). A więc Makurat nie neguje, że wymienione przeze mnie niezgodności z jej gramatyką istnieją, jedynie broni się przed porównywaniem jej gramatyki ze źródłem, z którego – jak sama pisze – w szczególności korzystała. Pozostawię ocenie Czytelnika/Czytelniczki, czy rozliczanie Autorki z bibliografii, na którą sama się powołuje, jest błędem metodologicznym. Dodam tylko, że druga z wymienionych pozycji – Gramatyka kaszubska. Zarys popularny E. Brezy i J. Tredra również w dużej mierze bazuje na Gramatyce pomorskiej, tabele odmian (m.in. 3.2.1.8. Deklinacja męska, 3.2.1.9. Deklinacja żeńska, 3.2.1.10. Deklinacja nijaka) wraz z opisami niemal zupełnie bazują na Gramatyce Pomorskiej oraz na Atlasie Języka Kaszubskiego…, niektóre tabele i akapity skopiowano z tych źródeł bez większych zmian, co autorzy poświadczają także przypisami. Dalej Makurat pisze:

Przyznam, że podczas przygotowywania mojej książki nieraz sięgałam do „Gramatyki pomorskiej” Lorentza, ale korzystałam z niej w sposób krytyczny – niektóre przykłady wyrazów, odnotowane w mojej pracy, pochodzą właśnie z tego źródła.

Dopiero po recenzji Autorka przyznaje, że pozycja, z której w òsoblëwòscë kòrzëstała, ma odzwierciedlenie w jej książce zaledwie w niektórych przykładach wyrazów. Nasuwa się nieodparte pytanie: jeśli pozycja, z której autorka korzystała w szczególności ogranicza się do poświadczenia ledwie niektórych wyrazów, to czym poświadczona jest cała reszta?

Tymczasem Bandur zakłada, że język kaszubski zatrzymał się prawie wiek temu, w ogóle się nie rozwijał i współczesna kaszubszczyzna powinna wyglądać tak samo, jak została opisana na początku XX wieku.

Nie powinna, ale z racji dysponowania takimi, a nie innymi źródłami, Autorka powinna powołać się na badania, które opisują jak zmieniła się kaszubszczyzna od lat 1927-37 i czy rzeczywiście zmieniła się tak diametralnie, jak twierdzi Makurat. Może to być trudne do wykazania, bo ani Atlas Językowy Kaszubszczyzny… (1964-78), ani Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej (1965-76) B. Sychty, ani badania terenowe Z. Topolińskiej opublikowane jako Teksty gwarowe… (1967-69), ani opracowanie Gramatyka kaszubska. Zarys popularny E. Brezy i J. Tredera z 1981 roku tego nie potwierdzają. Obowiązek dowiedzenia takich tez spoczywa na tym, kto je przedstawia.

Wydaje mi się, że kolejne opracowanie przedstawiające, jak wymawia się kaszubskie głoski w konkretnych kaszubskich gwarach i jakie są końcówki fleksyjne typowe dla wszystkich gwar, byłoby bezużyteczne. Takie opracowania już mamy. A tego oczekiwał Maciej Bandur – autor recenzji i na tym opiera się w całości jego krytyka skierowana w moim kierunku.

Twierdzenie nieprawdziwe, chyba że Autorka jest w stanie udowodnić je dokładnym cytatem. O co się dopominam w swojej recenzji, to o poszanowanie źródeł i tego, co udowodniono naukowo. Mówiąc prościej: dysponujemy olbrzymim dziedzictwem prac językoznawców, eksploratorów i leksykografów, którzy badali żywą mowę w terenie i dokumentowali język. To wszystko, wraz z oczywistymi różnicami gwarowymi, stanowi zbiór elementów poświadczonych (o ile badaczowi nie udowodniono błędów). Uważam, że rzeczą absolutnie normalną i konieczną jest stworzenie na zasadzie kompromisów normatywnej gramatyki w oparciu o elementy z tego zbioru, dopiero później wzbogacone o neologizmy (jeśli zachodzi rzeczywista konieczność ich użycia), żeby język kaszubski mógł istnieć jako w pełni funkcjonalny język w XXI wieku, jednocześnie zawierając jak najwięcej elementów typowo rodzimych i znanych Kaszubom z języka domowego. Jednym z moich głównych zarzutów wobec Gramaticzi… jest taki, że Autorka używa elementów spoza tego zbioru, które nie tylko nie są poświadczone i potrzebne, ale także stoją w sprzeczności z elementami zbioru poświadczonego, co szczegółowo opisałem w swojej recenzji.

Badaniom kaszubszczyzny poświęciłam całe życie i moja gramatyka jest efektem rzetelnych wieloletnich i szczegółowych badań. Praca pt. „Gramatika kaszëbsczégò jãzëka” była także konsultowana z śp. prof. Jerzym Trederem, który recenzował poszczególne jej części (które były publikowane w „Naji Ùczbie” przez wiele lat). Prowadziłam także liczne dyskusje z prof. Jerzym Trederem na temat tego, jak gramatyka kaszubskiego języka literackiego oraz sam język powinny wyglądać. Moja praca jest przemyślana i była także opiniowana przez slawistów, zwłaszcza przez jej recenzenta prof. Dušana Vladislava-Paždjerskiego, który również jest członkiem Rady Języka Kaszubskiego.

Opinie innych naukowców nie są dowodem naukowym per se, niezależnie od tytułu naukowego.

Maciej Bandur twierdzi, że użyłam form trzeciej osoby czasu przeszłego typu: (òn) je pisôł, (òna) je pisała, (òno) je pisało, (òni) są piselë, (òne) są pisałë, które nie zostały poświadczone w żadnych wcześniejszych źródłach. Autor konstatuje, że sama wymyśliłam te formy, biorąc za wzór inne języki słowiańskie. Nie jest to prawdą, ponieważ formy tego typu odnotowane zostały m.in. w Gramatyce kaszubskiej Edwarda Brezy i Jerzego Tredera na s. 133 (rozdział 3.2.5.6.): òn je gònił, òna je gòniła, òno je gòniło, òni lub òne są gònilë lub gòniłë.

Rzeczywiście takie formy są podane w tym opracowaniu. Czy to dowodzi ich prawdziwości? W tym przypadku to wątpliwe. W cytowanych przykładach zastosowania autorzy nie podają ani jednego dla trzeciej osoby liczby pojedynczej lub mnogiej ani w rozdziale 3.2.5.6., ani w 4.3.6.B. Jest to bodaj jedyne poważne opracowanie podające takie formy, jednak bez żadnych poświadczeń i odwołań. Z drugiej strony mamy dziesiątki prac naukowych, starszych i nowszych, oraz setki tekstów gwarowych i literackich, w których takich form nie ma. Czy Autorka jest w stanie przywołać jakikolwiek tekst gwarowy bądź literacki, w którym takie formy są poświadczone/użyte, nie mówiąc już o wykazaniu użycia ich na szerszym terenie? Jestem w stanie zaryzykować twierdzenie, że prof. Breza potwierdziłby, że to raczej pomyłka, która umknęła korekcie niż dająca się gruntownie poświadczyć lub poprzeć uzusem forma.

Autor recenzji zwraca też uwagę, że rzekomo nie uwzględniłam w mojej publikacji form typu: jô jem jidzony, òna je jachónô. Są to – będące skutkami wpływów języka niemieckiego – formy strony biernej utworzone od czasowników nieprzechodnich i zostały one opisane w mojej książce w rozdziale 2.3.5. na stronie 56.

Te formy są tam analizowane w zupełnie innym charakterze. Zabrakło ich w rozdziale o czasie przeszłym. W języku kaszubskim, inaczej niż w polskim, tego typu formy są nie tylko formami strony biernej, ale też formami czasu przeszłego, a właściwie teraźniejszego perfektywnego, jako że pełnią taką samą funkcję jak w językach germańskich. Bez opisania tego korzystający z książki nie dostaje pełnego obrazu budowania czasów w języku kaszubskim. W gramatykach niemieckich odpowiadające formy typu ich bin gegangen, wir sind gefahren powszechnie opisuje się jako formy czasu teraźniejszego perfektywnego, por. np. A Grammar of Contemporary German, str. 17-22 czy Teach Yourself German Grammar, str. 108-9.

Jeśli chodzi o uwagi Bandura dotyczące czasu zaprzeszłego, również są one nietrafne. W kaszubszczyźnie istnieją zarówno formy zaprzeszłe typu: jô jem béł pisôł (spotkałam takie formy w żywej mowie podczas badań terenowych, są one zarejestrowane na zebranych przeze mnie nagraniach), jak i formy typu: jô béł jidzony, jô mia pisóné. Moja wiedza z historii języków słowiańskich pozwala stwierdzić, że te pierwsze w wymienionych wyżej form nie są – jak twierdzi autor recenzji – kalkami z języka polskiego, ale rozwinęły się one równolegle w obu językach.

Gdzie są opublikowane te nagrania i ich rezultaty odnośnie do tej kwestii? Czy recenzent ma weryfikować Pani twierdzenia w oparciu o bibliografię czy się domyślać lub wierzyć na słowo, że są nagrania, które Pani tezę potwierdzają? Czy jest Pani w stanie przedstawić fragmenty tych nagrań, które w przekonujący sposób udowodniłyby, że a) takie formy są używane w żywej mowie, mimo że żadne poprzednie badania dialektologiczne tego nie wykazały, b) że wyewoluowały niezależnie od języka polskiego i c) że są na tyle powszechne i potrzebne, mimo że istnieje już bogato poświadczona forma o dokładnie tej samej funkcji, że warto ją zalecać do użycia? Jeśli tak, z pewnością nikt nie będzie miał zastrzeżeń.

Jeśli chodzi o czas przyszły złożony, to – wbrew temu, co twierdzi Bandur – można go w języku kaszubskim tworzyć na dwa sposoby: poprzez użycie czasownika bëc w czasie przyszłym i bezokolicznika, np. bãdã pisac, jak też poprzez użycie czasownika bëc w czasie przyszłym oraz tzw. imiesłowu czasu przeszłego czynnego drugiego, czyli form typu: bãdã pisôł, bãdã pisała. Obie te konstrukcje zostały poświadczone w Gramatyce kaszubskiej Brezy i Tredera (rozdział 3.2.5.5, strona 132-133), a także obie struktury zostały zarejestrowane na moich nagraniach podczas badań terenowych, które prowadziłam przez kilka lat na całych Kaszubach.

Oczywiście, takie formy dzisiaj występują w języku kaszubskim, występowały już w pierwszej połowie dwudziestego wieku. Informacja, że twierdzę, że nie można tak tworzyć czasu w j. kaszubskim jest nieprawdziwa. Tak jak pisałem w recenzji: ten typ w języku kaszubskim był notowany w ilościach marginalnych, częściej jedynie w gwarach zaborskich.

(F. Lorentz, Gramatyka pomorska, str. 979-80)

Można się zatem zastanawiać, czy marginalna obecność tych złożeń jeszcze w pierwszej połowie XX wieku i większe ich natężenie w skrajnie południowych gwarach j. kaszubskiego nie świadczą o świeżym polonizmie, co w kwestii konstruowania czasów jest jednak zmianą istotną. Oczywiście umieszczenie ich w Gramatice… da się wybronić. Chcę jednak zacytować tu odpowiedź samej Autorki: Uważam, że w standardowym języku nie powinno się uwzględniać wszystkich gwarowych wariantów, zwłaszcza jeśli są one rzadko używane i nie mają zakorzenienia w historii kaszubszczyzny. W tej kwestii również pojawia się pytanie, czy normatywna gramatyka języka kaszubskiego nie powinna faworyzować elementów rodzimych i dobrze zakorzenionych w języku?

Autor recenzji twierdzi, że podczas opisu trybu warunkowego pominęłam sposób tworzenia konstrukcji w czasie przeszłym. Rzeczywiście, nie zrobiłam tego, ponieważ było to niecelowe – formy trybu rozkazującego są uniwersalne – takie same dla różnych czasów, więc nie było potrzeby dublowania opisu.

Nie potrafię sobie wyobrazić co ma tryb rozkazujący do trybu warunkowego.

Bandur zarzuca mi także, że jako nieliterackie uznałam – przejęte z polszczyzny – formy typu: bëm, bës, bësmë, które są poświadczone w „Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej” Bernarda Sychty. To, że zostały one zarejestrowane we wcześniejszym opracowaniu, nie znaczy, że są to formy typowo kaszubskie. Są one polonizmami i we współczesnej odmianie literackiej kaszubszczyzny są używane rzadko, raczej na skutek wpływów gwarowych i polszczyzny.

Nie zarzucam, pytam o przyczynę, która w Gramatice… nie jest podana, choć powinna była się tam znaleźć zamiast otrzymanego twierdzenia ex cathedra. Wyjaśnienie jest jak najbardziej satysfakcjonujące.

Natomiast stwierdzenie Bandura, że użycie w mojej gramatyce imiesłowu przysłówkowego jest „niesamowitością”, jest kolejnym dowodem na to, że autor recenzji nie ma kompetencji w zakresie języka kaszubskiego. Autor recenzji dziwi się, że wprowadzam kategorię, która jest nieużywana w języku mówionym i w gwarach.

Wciąż się dziwię. Dalej o tym imiesłowie Makurat pisze:

Tymczasem w językach słowiańskich imiesłowy bardzo rzadko używane są w mowie, jest to raczej kategoria gramatyczna zarezerwowana dla języka pisanego.

To zupełnie się nie zgadza, imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowy współczesny występują w języku mówionym często: rozbiti, zrëchtowóny, stłëkłô, wëmłoté, gôdający, stojącô, sedząc(ë), jidąc(ë) itd. Podobnie w wielu innych językach słowiańskich. Ba, w dialekcie północnokresowym języka polskiego imiesłów przysłówkowy uprzedni (o który wszak nam tu chodzi) na –wszy był tak mocny, że obecnie przejął też funkcję czasu przeszłego, np. ón zrobiwszy – on zrobił. W mówionym języku kaszubskim, jak sama Autorka przyznaje, ów imiesłów nie jest używany. Dlaczego go nie ma, wiemy z historii j. kaszubskiego doskonale: istniał jako żywa kategoria w najstarszych zabytkach języka, lecz później zmienił funkcję na przysłówkową (jak wykazałem w recenzji) bądź – jak raz poświadcza B. Sychta – na imiesłów przymiotnikowy czynny (Słownik gwar kaszubskich…, Suplement, str. 14).

Badałam język kaszubskich pisarzy i imiesłowy przysłówkowe są rejestrowane w ich tekstach pisanych. Nie rozumiem, dlaczego miałabym nie uwzględniać w mojej gramatyce kategorii, która jest żywa i używana. Autor recenzji myli się, twierdząc, że to ja próbowałam reaktywować te formy, odwołując się do najstarszych zabytków. W rzeczywistości jedynie opisałam język, który jest realnie używany, a imiesłowy przysłówkowe są jego częścią.

Owszem, pojedynczy autorzy stosują imiesłów przysłówkowy uprzedni w j. kaszubskim, ale ich funkcja, użycie i nierodzima końcówka z -ł- dobitnie wskazują na kategorię żywcem przeniesioną z języka polskiego (w którego gwarach owszem występuje). Wiele wielkich języków słowiańskich i nie-słowiańskich radzi sobie znakomicie bez tej kategorii, stąd pytanie o zasadność sankcjonowania użycia tych form w gramatyce normatywnej. O formach bëm, bës Makurat pisze, że fakt, że występują w języku nie znaczy, że są to formy typowo kaszubskie. Są one polonizmami i we współczesnej odmianie literackiej kaszubszczyzny są używane rzadko, raczej na skutek wpływów gwarowych i polszczyzny. Wszystko wskazuje, że mamy tu do czynienia z dokładnie tą samą sytuacją.

Bandur wysuwa też zastrzeżenie dotyczące nazywania pewnych zjawisk językowych archaicznymi. Jeśli chodzi o nazwę archaicznego czasu przeszłego, muszę powiedzieć, że nie jest to mój termin, ale został on użyty przez Brezę i Tredera w „Gramatyce kaszubskiej” na stronie 133 (rozdział 3.2.5.6). Uważam, że należy się kierować zasadą brzytwy Ockhama, czyli nie tworzyć nowych terminów, jeśli istnieją inne, które zostały utworzone i są używane. W innych przypadkach posługiwanie się przeze mnie terminem „archaiczny” – wbrew temu, co twierdzi autor recenzji – nie jest uzasadnione tym, że opisywane formy nie występują w języku polskim, ale wynika z uwzględniania wiedzy o historii języka kaszubskiego.

Przyjmuję takie uzasadnienie.

Autor recenzji zwraca też uwagę, że prezentowany przeze mnie materiał nie odzwierciedla języka używanego w dawniejszej twórczości pisarzy, np. Jana Drzeżdżona czy Bernardy Sychty. Trzeba stwierdzić, że język kaszubski – zwłaszcza w ciągu ostatnich 30 lat – ewoluował i dynamicznie się rozwinął.

Parę akapitów dalej Makurat pisze:

Kwestionowany przez Bandura przyimek kù jest poświadczony w języku licznych kaszubskich pisarzy, m.in. Floriana Ceynowy, Hieronima Derdowskiego, Aleksandra Majkowskiego, Alojzego Budzisza, Aleksandra Labudy, ponadto istnieje bardzo znane w języku kaszubskim wyrażenie kù reszce, używane nie tylko przez dawniejszych pisarzy, ale też powszechnie we współczesnych tekstach kaszubskojęzycznych. Nie widzę powodu, aby eliminować ten przyimek z języka kaszubskiego, jak chce autor recenzji.

To ciekawy przykład konsekwencji. Autorka na potrzeby swojej normy odrzuca takich mistrzów kaszubskiego słowa jak Jan Drzeżdżon i Bernard Sychta, z których pierwszy publikował jeszcze w latach dziewięćdziesiątych (!) – a więc mniej niż 30 lat temu, a drugi opisywał mowę wciąż współczesnych Kaszubów, ale w przypadku przyimka powołuje się na pisarzy, którzy urodzili się w XIX wieku, a zmarli przed II wojną światową! (wyjątkiem jest A. Labuda, który urodził się, bagatela, w 1902 r.). Nie dość, że Autorka pada ofiarą własnej strategii, to jeszcze używa bardzo wygodnego wybiegu, twierdząc, jakoby nieakceptowane przez nią źródła starsze niż 30 lat zdezaktualizowały się. Tym sposobem można właściwie wsadzić do śmietnika nie tylko lwią część literatury, ale prawie cały dorobek naukowy i udowodnić wszystko, co się chce, zwłaszcza tekstami produkowanymi lub korygowanymi przez własne środowisko.

Maciej Bandur kwestionuje też zasady pisowni niektórych wyrazów, których forma została już utrwalona w kaszubszczyźnie i ma zastosowanie w piśmiennictwie od wielu lat. Według autora recenzji utrwalone w tradycji języka kaszubskiego i poświadczone w słownikach Eugeniusza Gołąbka postaci wyrazów: cëż oraz chtëż są błędne, ponieważ nie są zgodne z pisownią stosowaną 90 lat temu przez niemieckiego badacza Friedricha Lorentza. Czyż to nie jest rewolucja w języku? Zmienianie utrwalonego już systemu ortografii ze względu na niezgodności z pisownią używaną prawie wiek temu?

Autorka doskonale wie, że Friedrich Lorentz w Gramatyce pomorskiej zapisuje badane słowa fonetycznie, a więc nie jest to kwestia przyjętej pisowni i uzgodnionej ortografii jak chce Makurat, lecz fonetycznej realizacji, czyli faktycznej wymowy. Szczegółowe opisanie wszystkich wówczas istniejących gwar kaszubskich nie poświadczyło ë w tej pozycji w żadnej z nich. Czy poświadczają ją wieloletnie badania Autorki w terenie? Ciężko sobie wyobrazić jakikolwiek nowszy proces, który miałby spowodować, by szwa mogła tam zaistnieć. Słowniki E. Gołąbka są przede wszystkim opracowaniami dotychczasowych prac leksykograficznych i literackich, wydawanymi i korygowanymi w zgodzie z normą zalecaną przez RJK, więc same z siebie nie dowodzą niczego. Nie jestem pewien, czy argument z tego, że się utarło coś zapisywać w ten czy inny sposób powinien mieć pierwszeństwo przed tym, co poświadczone.

Podobny przełom autor szkalującej recenzji chce wprowadzić w zapisie zaimka òne, który według „nowej normy” Bandura powinien być zapisywany jako ònë, ponieważ taką pisownie (z samogłoską szwa) notował Lorentz 90 lat temu. Nie znam żadnego współczesnego szanującego się autora kaszubskiego, który zapisywałby wymieniony zaimek jako ònë.

A ja znam i Autorka też, w Gramatyce kaszubskiej. Zarysie popularnym E. Brezy i J. Tredra z 1981 roku to nie tylko fakultatywna forma, ale wciąż jedyna zalecana (str. 123):

Cytowałem to opracowanie także w swojej recenzji, co Makurat zignorowała. To formy nie tylko wymienione w Gramatyce pomorskiej, ale też bogato poświadczone w Tekstach pomorskich na niemal całym terenie kaszubskim. Jeśli zaś chodzi o współczesnych literatów kaszubskich, Autorka uprawia zastanawiającą ekwilibrystykę słowną. Doskonale wiadomo, że dzisiaj większość piszących po kaszubsku dostosowuje się do normy zalecanej przez środowisko związane z Radą Języka Kaszubskiego, czyli ze środowiskiem Autorki. Wielu oddaje książki do korekty członkom Rady. Makurat próbuje przekonać, że ona tylko neutralnie opisuje język, a nie kreuje go, który pochodzi z publikacji, jakie były pisane i korygowane w zgodzie z zaleceniami jej środowiska i jej samej (!). Literaci kierują się słuszną logiką, ponieważ powinni mieć godne zaufania ciało opiniujące i nie mają obowiązku sami być językoznawcami. Ale z tego samego powodu potrzebują też głosów wewnątrz Rady jak i spoza niej, które preskryptywistom będą kazały grać w otwarte karty i powiedzą: sprawdzam.

Kolejna przełomowa zmiana miałaby dotyczyć zapisu zaimków w liczbie mnogiej: te, jedne, same, które według „nowego znawcy języka kaszubskiego” powinny mieć postać: të (pol. ‘te’), jednë, samë, ponieważ takie poświadczenie znalazł znowu w wydanej prawie wiek temu gramatyce Lorentza.

Takie formy jeszcze w 1981 roku za prawidłowe uznawali „starzy znawcy języka kaszubskiego” prof. J. Treder i prof. E. Breza (str. 123):

W późniejszych latach profesorowie preferowali inne formy, jednak bogato poświadczonych na całym terenie form z wygłosowym –ë z pewnością nie można z tego powodu uznać za błędne. Na ile utrzymały się w dzisiejszym języku, należałoby poprosić o ekspertyzę fonetyka. Jeśli są wypierane przez formy polskie z wygłosowym –e, należałoby się zastanowić, co zrobić z tym świeżym polonizmem. Jeśli to proces wewnątrz języka, np. wyrównanie per analogiam do miękkotematowych mòj-e, swòj-e itd., należałoby to zbadać. Makurat jednak zdaje się nie dbać o dowód naukowy. Zamiast tego mówi, że coś jest stare i nieużywane. A im więcej publikacji się naprodukowało według normy, którą współtworzy, tym większy dowód na słuszność racji?

Kolejna rewolucja Bandura dotyczy ściągniętych form zaimków dzierżawczych, które zapisałam jako ma, twa, swa, a które zgodnie z koncepcją „recenzenta” powinny mieć postać mô, twô, swô, ponieważ takie formy również znalazł w zapisach Lorentza z początku XX wieku. Trzeba zauważyć, że ściągnięte formy zaimków w ogóle rzadko są stosowane w języku, natomiast formy zaproponowane przez Bandura zupełnie nie mają odzwierciedlenia w uzusie.

Gdzie dowód? Na jakich danych opiera Autorka nieokreślony w Gramatice… uzus? Danych frekwencyjnych z wyszukiwarek internetowych? Z korpusu współczesnego języka kaszubskiego, którego nie ma? Z papierowych wydawnictw po kaszubsku z ostatniego półwiecza? A może tylko z tytułów, które sama Autorka uważa za akceptowalne? Tezę Autorki być może udałoby się wybronić, gdyby nie jeden z moich głównych zarzutów wobec Gramaticzi… – Makurat nie nakreśliła ram, w obrębie których ma zamiar się poruszać. Nie wiemy nic o źródłach deklarowanych tendencji współczesnego języka literackiego, nie wiemy, które tytuły i których autorów autorka uważa za dość „literackich” ani z jakiego przedziału czasowego. Dopiero po mojej recenzji Makurat zaczyna o tym informować, a takie informacje powinny były jednak znaleźć się w Gramatice…, a nie na Facebooku. Co do samych form ma, twa, swa nie ma żadnych wątpliwości, że nie są to formy rodzime. Z punktu widzenia lingwistyki diachronicznej pozostaje jasne, że ściągnięte formy po utracie sylaby w wyniku wzdłużenia zastępczego miałyby samogłoskę długą i ostatecznie dałyby jej dzisiejszy refleks –ô: *tvoja > *tvā > twô. I tylko takie formy były znajdowane w terenie. Po to między innymi potrzebne są recenzje i krytyka, żeby formy niepoświadczone eliminować z języka i normy, żeby nie były powtarzane przez nieświadomych użytkowników języka i nie weszły do uzusu, z którego ktoś za x lat będzie chciał wyprowadzać dowody. Ostatecznie jest to jednak oczywiście kwestia smaku. Dla niektórych duża frekwencja poszłem i przyszłem w polskim uzusie świadczy o akceptowalności formy, dla innych nie.

Autor recenzji nie jest jednak rodzimym użytkownikiem języka kaszubskiego, ale wyuczył się kaszubskiej mowy z książek, stąd też nie ma on odpowiednich kompetencji, by ocenić, jakie formy są rzeczywiście stosowane współcześnie w języku.

Tego całego festiwalu pozamerytorycznych uwag o tytułach, kompetencjach, znanych językach i bogatej kolekcji książek na półkach oraz argumentów ad personam nie skomentuję, zainteresowani Czytelnicy mają dostęp do całego tekstu pani doktor. Ta uwaga jednak wymaga pochylenia się nad wyjątkowo nienaukową argumentacją. Po pierwsze, skąd Autorka wie skąd znam język kaszubski? Z drugiej, trzeciej, czwartej ręki? Po drugie, w jaki sposób nierodzimość użytkownika wyklucza kompetencje w badaniu języka? Ja się tym nie czuję urażony, język mówiony poznałem w swoim rodzinnym miasteczku jako nastolatek, a jako licealista zdałem maturę z tego języka, więc oczywiście z językiem literackim również mam do czynienia od wielu lat. Nie czuję się z tym gorszy od wielu kolegów i koleżanek mojego pokolenia, dla których zaczęcie mówienia po kaszubsku było osobistą decyzją, wysiłkiem, a nawet nastoletnim buntem w dobie dominacji języka polskiego i przerwanego przekazu międzypokoleniowego, a którzy mimo to dzisiaj są świetnymi dziennikarzami, pisarzami czy nauczycielami języka kaszubskiego. Co jednak mają powiedzieć na takie dictum tacy badacze kaszubszczyzny jak prof. Motoki Nomachi, prof. Dušan Paždjerski z RJK czy inni badacze z Polski, Słowenii, Czech i innych krajów? Lub niekaszubscy studenci etnofilologii kaszubskiej? Uważam, że nikt nie powinien się godzić na taką argumentację.

Z braku odpowiedniej wiedzy wynika także kolejna krytyczna uwaga autora recenzji dotycząca użycia form naju, waju. Według Bandura mogą być one użyte w funkcji zaimków dzierżawczych we wszystkich przypadkach, co więcej autor mówi o ich zastosowaniu w liczbie mnogiej i podwójnej (odnoszącej się do czegoś podwójnego). Nie wydaje mi się, aby w języku kaszubskim można było współcześnie w ogóle wyodrębniać liczbę podwójną (poza nielicznymi przykładami użycia, które opisałam w książce). Ten zarzut Bandura nie został nawet poparty żadnym argumentem.

Śpieszę z argumentem, F. Lorentz, Kaschubische Grammatik, str. 27:

Trzeba zauważyć, że formy naja, waja są lepiej udokumentowane, nie zgadzam się jednak, że opracowania dwudziestowieczne nie są warte odnotowania. Tego niezwykle ważnego opracowania – pierwszej literackiej gramatyki j. kaszubskiego napisanej przez fachowca – Autorka nie uwzględniła nawet w bibliografii.

W zakresie fonetyki Bandur nie wysuwa zbyt wielu uwag krytycznych, a te, które się pojawiły, świadczą o jego nikłej wiedzy na temat literackiej kaszubszczyzny. Autor recenzji domaga się uwzględnienia szerokiego opisu głosek stosowanych w różnych gwarach kaszubskich (których współcześnie jest kilkadziesiąt!) oraz uwzględnienia prac dotyczących fonetyki gwarowej. Celem mojej książki nie był opis systemu językowego gwar kaszubskich, tylko języka literackiego. Drobiazgowy opis wymowy głosek w różnych gwarach (kilkudziesięciu) oraz realizacji procesów fonetycznych przez przedstawicieli różnych kaszubskich narzeczy nie był przedmiotem mojej pracy. Interesował mnie jedynie opis fonetyczny kaszubszczyzny literackiej i tego opisu dokonałam rzetelnie.

Pierwsze twierdzenie jest zupełnie nieprawdziwe, niczego takiego się nie domagam, zauważam jednak, zgodnie ze stanem faktycznym, że Autorka nie poinformowała, na czym bazuje swoją tzw. fonetykę literackiej kaszubszczyzny. A czy domaganie się uwzględnienia najnowszych prac dot. fonetyki gwarowej to błąd, pozostawię ocenie Czytelników. Nie wiem też, jaką inną fonetykę mamy, różną od fonetyki języka gwarowego. Czyżby autorzy tekstów pisanych językiem literackim ukrywali między wierszami wskazówki dot. „literackiej” wymowy „rz”, „h” albo „ë”? Czy jest tam coś, o czym nie wiemy? Czym jest źródło tej literackiej wymowy? Odczyty literackie? A może audycje radiowe? Przez parę lat współtworzyłem audycje w języku kaszubskim w Radio Gdańsk, jedna koleżanka z redakcji miała wymowę sierakowicką, druga typowo centralnokaszubską, ja bylaczyłem. Również w Radio Kaszëbë można usłyszeć wymowę luzińsko-wejherowską, bylacką czy każdą inną. Czy zatem niezasadne jest pytanie Autorki o jej koncepcję wymowy literackiej?

Jeśli chodzi o wymowę frykatywną dźwięku rz, przyznam, że podczas siedmioletnich badań terenowych nie spotkałam współcześnie takiej realizacji.

Chcę wierzyć, że w swoich siedmioletnich badaniach po prostu nie miała Pani szczęścia. Ale tak się składa, że ja również prowadziłem badania terenowe, w latach 2013-2017 i słyszałem tę wymowę w parudziesięciu miejscowościach, a nagrałem w kilkunastu. Na potrzeby naszej polemiki stworzyłem taki mały dźwiękowy kolaż z kilkunastoma przykładami pochodzącymi z moich nagrań.

Gmina Krokowa, nagranie z 10/02/2014 (gbuřə, viřut, zdřešəc, řędə)

Gmina Kosakowo, nagranie z 26/6/2013 (třə, spřǫ̇tac, sənovə)

Gmina Kosakowo 2, nagranie z 17/11/2013 (přəšla, přińc, přəjaxa, gřib, gřəbȯv)

Gmina Jastarnia, nagranie z 28/03/2013 (spředåvalə, dobře)

Gwoli formalności zacytuję jeszcze mapę (mapa 619) z badań terenowych autorów Atlasu Językowego Kaszubszczyzny… (1964-78) stwierdzającą frykatywną wymowę [ř]:

Podczas swoich badań miałem wielką przyjemność dokumentować także mowę kobiety, która była również informatorką ks. B. Sychty podczas tworzenia Słownika gwar kaszubskich… Jakkolwiek język jest żywą tkanką, w której zachodzą rozmaite procesy, moja eksploracja i doświadczenie z żywym językiem kaszubskim przeczą tezie jakoby w żywej mowie Kaszubów, dla których kaszubski jest pierwszym językiem, zaszły gwałtowne i dramatyczne zmiany, które w znaczący sposób zdezaktualizowałyby dorobek naukowy poprzednich pokoleń.

W całej recenzji znalazłam jedynie dwie słuszne uwagi – pierwszą jest brak znaku diakrycznego w formach trybu rozkazującego typu léj, léjmë, léjta. Drugą słuszną uwagą jest poprawienie litery ô na a w mianowniku form posesywnych typu bratow-a, Anina. Choć już dalsze dywagacje, zgodnie z którymi w liczbie mnogiej powinny być formy bratow-ë, Anin-ë, są już błędne.

Chcę wierzyć na słowo, że nieprawidłowe końcówki fleksyjne to literówki, acz daje do myślenia ich konsekwentne występowanie. Zastanawia mnie jak Makurat chce udowodnić, że bogato poświadczone końcówki są „błędne”. Można ich nie preferować, ale ich istnienie dokumentuje nie tylko Lorentz (Gramatyka pomorska, 950-1),

ale także G. Bronisch (Die Sprache der Bëlôcë, str. 41)

Na ile utrzymały się w dzisiejszym języku mówionym, trzeba by poprosić o ekspertyzę fonetyka. Mają jednak tę zaletę, że są konsekwentne. Odmiana na -Ø, -a, -o to odmiana krótka, niezłożona, która w l.mn. miała końcówkę *-y > . Zalecana przez Autorkę końcówka  również jest prawidłowa i poświadczona, kontynuuje jednak prasłow. odmianę złożoną, powstałą przez dołączenie zaimka anaforycznego *jь: *-y-je > *-ē > -é, a więc jest to końcówka, która etymologicznie nie należy do tej odmiany i została tu w niektórych gwarach przeniesiona w wyniku późniejszych analogii, wyrównań i uproszczeń. Nie widzę powodu, dla jakiego nie można by uznać obu wariantów.

Podsumowując, Makurat przedstawiła gramatykę, w której nie zdefiniowała języka, który opisuje, za to we wstępie i bibliografii licznie powołuje się na źródła i opracowania dot. języka mówionego. W tym przypadku naukowa rzetelność wymaga rozliczania Autorki z bibliografii. Będąc rozliczana, Makurat zarzuca, że skoro krytykujący dopomina się o zdefiniowanie rzekomego języka literackiego, który opisuje, to nie ma pojęcia o dzisiejszym języku literackim, tak jakby recenzujący i wszyscy inni czytelnicy mieli się domyślać definicji Autorki. Jednocześnie w swojej odpowiedzi odżegnuje się od źródeł, na które sama się powołuje, uznając je za zdezaktualizowane. Autorka stwierdza: Każdy, kto kiedykolwiek miał w ręku wymienianą gramatykę Lorentza, bez problemu może stwierdzić, że język opisany przez niemieckiego badacza właściwie w takiej postaci już dzisiaj nie istnieje. Lecz poza tą deklaracją nie potrafi udowodnić, że rzeczywiście współczesne gwary kaszubskie są diametralnie różne od opisu przedstawionego przez Lorentza prawie wiek temu, mimo że żadne współczesne badania diametralnych, przełomowych różnic nie wykazały. Wręcz przeciwnie, wielu Kaszubów, dla których kaszubski to pierwszy język, zwłaszcza tych starszego i średniego pokolenia, wciąż „mówi Lorentzem i Sychtą”. W całej swojej odpowiedzi Makurat powołuje się na źródła tylko parę razy, mówiąc ściślej, tylko jedno źródło: Gramatyka kaszubska. Zarys popularny , które nota bene jest opracowaniem bazującym głównie na Gramatyce pomorskiej Lorentza oraz nowszym Atlasie Językowym Kaszubszczyzny…, które to w dużej mierze stoją w sprzeczności z normą Makurat.

Że zasadnym był zarzut niezdefiniowania pojęcia współczesnego języka literackiego, wynika jasno z odpowiedzi Autorki. Okazuje się, że Makurat ma swoją bardzo specyficzną definicję. Nie mieszczą się w niej dzieła tak wielkich pisarzy jak Jan Drzeżdżon (1937-1992) czy Bernard Sychta (1907-1982), bo publikowali zbyt dawno (chyba że coś udowadnia tezę Autorki, wtedy nawet dziewiętnastowieczni pisarze są w porządku), nie mieszczą się też uznani i nagradzani pisarze współcześni jak Krystyna Lewna czy Artur Jabłoński – bo ich teksty literackie są zbyt gwarowe, żeby były dość literackie. A więc literackie jest to, co Autorka uzna za literackie.

Autorka sama nie wie, czy jej książka jest deskryptywistyczna czy preskryptywistyczna. Z jednej strony arbitralnie odrzuca niektóre formy, uznając je za nieliterackie, pisze, że takie a takie końcówki fleksyjne zostały zalecone do użycia, stwierdza wprost, że przedyskutowała i przyjęła taką a taką koncepcję. Z drugiej strony od lat dziesięciu współtworząca normę członkini Rady Języka Kaszubskiego twierdzi, że literacki język, który opisuje, to nie jest jej koncepcja, ale opis struktury języka literackiego, który realnie już zaistniał. Zaistniał m. in. w tekstach, jak zdradza dopiero w odpowiedzi Autorka, publikowanych w czasopiśmie Pomerania, które jest współtworzone przez członków RJK. Należy się domyślać, że resztę niezdefiniowanego przez Makurat uzusu tworzą wybiórczo akceptowane publikacje, głównie jednego wydawnictwa, w którym publikują członkowie RJK i które z Radą ściśle współpracuje, oraz inne, które przeszły przez korektę członków Rady. Tym genialnym sposobem rzeczywiście da się stworzyć normę, opublikować teksty według jej prawideł, a potem opisać je w Gramatice… i oznajmić, że tylko się opisuje zaistniały język. Język, powtórzę, stający się pewnego rodzaju socjolektem albo żargonem wąskiego środowiska, a coraz dalszy od żywego języka kaszubskiego jakiejkolwiek epoki – i przez to coraz mniej komunikatywny. Podobne tendencje, swego czasu popularne również wśród Bretończyków czy Łemków, przyniosły fatalne skutki dla języka i społeczności. Na Kaszubach dziwią one zwłaszcza, że wielu współczesnych pisarzy i dziennikarzy szuka właśnie odmiennej drogi – w kierunku przebogatego języka naturalnego, mówionego, nawet jeśli czasem już trochę zakurzonego

Dyskusja wokół tej książki byłaby zupełnie inna, gdyby Autorka była określiła ramy, w jakich się porusza. Gdyby była napisała, że opisywana tu gramatyka jest np. w całości jej prywatną wizją albo gramatyką bazującą, dajmy na to, na publikowanych badaniach frekwencyjnych wszystkich tekstów z Pomeranii z ostatniego półwiecza, grunt pod dyskusję byłby inny. Jednak dostaliśmy książkę, która opisuje niesprecyzowany język literacki, opierając się o niesprecyzowany uzus, choć powołuje się na źródła języka mówionego. Ponadto zawiera błędy morfologiczne oraz sporo form wątpliwych, niepoświadczonych lub poświadczonych bardzo słabo. A pisze ją wykładowca akademicki, który tę gramatykę będzie wykorzystywać w edukacji. Takiej pozycji zwyczajnie nie można przyjąć bezkrytycznie.

Jestem ciekawa, czy osoby, które tak śmiało krytykują moją 9-letnią pracę nad tą publikacją, byłyby w stanie samodzielnie stworzyć inną gramatykę normatywną, która nie byłaby plagiatem mojej książki.

O tym być może przekonamy się w najbliższych latach. Przez ostatnie 30 lat zmieniała się i dalej zmienia norma i ortografia, o wiele wolniej zmienia się żywy język mówiony, dla którego kilka dekad czy nawet 90 lat – czas życia jednego człowieka – nie jest wielkim skokiem. Warto zadbać, żeby język pisany był jak najbliżej języka domowego, żeby nie brzmiał obco jak fałszywe nuty, żeby był bliski językowi dziadków i pradziadków – zwłaszcza dzisiaj, kiedy Kaszubi mierzą się z problemem tego, że kaszubskiego języka jest w domach coraz mniej, a dziadkowie są często jedynymi i najlepszymi przekazicielami kaszëbjiznë. Warto uczyć języka, którym po szkole nasze dzieci będą mogły się ze swoją rodziną porozumieć i który będą odbierały jako rzeczywiście swój. Już raz przyszli nauczyciele, którzy mówili, że nie mówi się frisztëk, mówi się śniadanie. Po co teraz nauczyciele, którzy przyjdą mówić, że nie mówi się frisztëk, bo mówi się pòkrzésnik? (M. in. tego uczą podręczniki do gimnazjum napisane przez członków RJK) Sama gramatyka w normie proponowanej przez Makurat to tak naprawdę tylko wierzchołek góry lodowej.

Uważam, że potrzebna jest alternatywa. Potrzebna jest norma, która na zasadzie kompromisów będzie bazowała przede wszystkim na języku mówionym, poświadczonym w źródłach i w dzisiejszej mowie, oraz na przebogatym słownictwie dwudziestego i dwudziestego pierwszego wieku, które w naturalny sposób wykształciło się w żywej mowie, uzupełnionym o neologizmy i internacjonalizmy potrzebne do pełnej funkcjonalności języka w każdej dziedzinie życia w dwudziestym pierwszym wieku. Uważam, że w dobie coraz większej dominacji języka polskiego należy również podejść krytycznie do najświeższych wpływów gramatycznych, leksykalnych i syntaktycznych, i faworyzować konstrukcje rodzime, a zanikające rdzenne słownictwo, które odchodzi na naszych oczach w zapomnienie, popularyzować zamiast zastępować formami sztucznymi. Taką wizję języka staram się przekazywać jako dziennikarz radiowy, jako autor tekstów, tłumaczeń i na co dzień jako zwykły użytkownik tego języka. Wyzwania, jakie stoją przed językami mniejszościowymi, zagrożonymi, wymierającymi, przeżywającymi zanik przekazu międzypokoleniowego to nie są te same wyzwania, które stoją przed dużymi, niezagrożonymi, okrzepłymi językami. Wierzę, że należy wyjść tym wyzwaniom naprzeciw w inny sposób niż to, do czego jesteśmy obecnie przyzwyczajani.

Bibliografia:
Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich (1964-1978) pod kierunkiem Z. Stiebera i H. Popowskiej-Taborskiej
Breza E., Treder J., 1981, Gramatyka kaszubska. Zarys popularny
Bronisch G., 1896, Die Sprache der Bëlôcë
Lorentz F., 1919, Kaschubische Grammatik
Lorentz F., 1927, Gramatyka pomorska
Makùrôt H., 2016, Gramatika kaszëbsczégò jãzëka
Topolińska Z., 1967, Teksty gwarowe centralnokaszubskie z komentarzem fonologicznym
Topolińska Z., 1969, Teksty gwarowe północnokaszubskie z komentarzem fonologicznym
Sychta B., 1976, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Suplement

„Za kilka lat rak zwany Kaszubem będzie tylko wspomnieniem” i inne skandaliczne słowa Polki z Rozewia

Porozmawiajmy o zamiatanym pod dywan zjawisku na Kaszubach – dyskryminacji na tle etnicznym/narodowościowym.

„włodarzami ziemi kaszubskiej są POLACY  twoi Panowie, rozumiesz słowo Polak??”

„żyjac na kaszubach jestes przede wszystkim polakiem a nie glupim i kłótliwym kaszubem”

„za kilka lat taki rak zwany kaszubem bedzie tylko wspomnieniem”

„całe to wasze kaszubskie stękanie jest tylko rakiem które całe szczęscie umiera śmiercią naturalna… ludzie są coraz starsi, młodzież ma w dupie kaszubski i bardzo dobrze.”

„wasze kaszubskie szczekanie całe szczęście zanika”

„powinniście zostać wygnani za zdradę ojczyzny”

Między innymi takie komentarze zamieściła mieszkanka Rozewia na profilu portalu Nadmorski24 pod informacją, że w Wejherowie powstanie pierwsza kaszubsko-polska szkoła podstawowa. Zaczęło się „niewinnie”, bo od komentarza, że kaszubski to dla niej „chyba najbrzydszy język”. Co ciekawe, kobieta mimo to postanowiła osiedlić się w… nadmorskim Rozewiu. Na uwagi internautów, że nikt jej na Kaszubach siłą nie trzyma i że jak można oceniać czyjś język w kategorii ładny/brzydki, odpowiedziała, że chodzi jej o samo brzmienie języka, ale przeciw Kaszubom nic nie ma… do czasu, gdy się zorientowała, że część jej rozmówców uważa się za obywateli polskich narodowości kaszubskiej (tak jak ok. 16 000 innych Kaszubów, którzy tak określili swą tożsamość w ostatnim spisie powszechnym z 2011 roku). Wtedy skrywane poglądy rozewianki wyszły bardzo szybko na jaw. Okazało się, że Kaszubi to dla niej „kłótliwi, zawistni, małostkowi, tępi idioci”, język Kaszubów to „kaszubskie szczekanie”, a Polacy to panowie Kaszubów i włodarze ziemi kaszubskiej.

Magda Aurora 2

Nienawiść słowna wobec Kaszubów w internecie to zjawisko szerokie. Ale może ten właśnie przykład najpełniej obrazuje ekstremalność sytuacji, do których dochodzi. Na Kaszubach osiedla się osoba, która czuje się tu zupełnie u siebie, chociaż gardzi językiem gospodarzy tych ziem i nienawidzi Kaszubów – chyba że ci mówią jej językiem, wyznają jej wartości i identyfikują się z jej grupą narodową. To jest mentalność i arogancja kolonizatora, który uważa, że przynosi ze sobą wyższą cywilizację, a kto jej nie akceptuje, ten paranoik i zdrajca. Nie udawajmy, że temat dyskryminacji Kaszubów na tle etnicznym i narodowościowym nie istnieje. Nie udawajmy, że Magda z Rozewia to odosobniony przykład takiej mentalności. Nie wierzę, że większość Polaków ma takie zdanie, ale raczkujący polski nacjonalizm znów dokazuje coraz mocniej i zbiera swoje żniwo także na Kaszubach. Takie osoby mieszkają między nami, a im więcej anonimowości zapewni im internet, tym chętniej dzielą się swoimi poglądami. Nie udawajmy, że trzeba zwiesić głowę i siedzieć cicho. Takie zachowania są nieakceptowalne i muszą się spotkać z ostracyzmem, inaczej część Kaszubów jest gotowa znów prędzej porzucić własny język, wzgardzić swoją kulturą i uznać punkt widzenia agresywnej większości niż podnieść głowy i się zbuntować, zawalczyć o swoje. Niektórzy są w stanie nawet samemu wznieść pięść i dołączyć do agresorów. Magda z Rozewia w dyskusji wspomina o rodzinie z Kuźnicy. A co, jeśli wcale nie jest nietutejsza? Ta powszechna chroniczna niezdolność do buntu, choćby wewnętrznego, wśród starszego pokolenia wlecze się do dziś za młodymi jak widmo.

Mowa nienawiści wobec Kaszubów ma w sieci swoją małą parszywą historię. Wystarczy znaleźć pierwszy lepszy artykuł o publicznych projektach rozwijających kaszubską kulturę i język, a chętni do wylewania wiader własnych pomyj tylko czekają. Od lat towarzyszą na przykład wzmiankom o ustawianiu nowych kaszubsko-polskich tablic drogowych.

Hejt 1To Dziennik Bałtycki i człowiek bez twarzy i bez nazwiska. Czym większa anonimowość, tym mniejsza odpowiedzialność za słowa. A niżej trojmiasto.pl i forum.trojmiasto.pl:

Hejt trójmiasto.pl 2

Hejt forum.trojmiasto.pl 2

A więc Kaszuby to piękne rejony, morze, plaże, jeziora, lasy – myśli współczesny konkwistador – tylko te pierwotne, kaszubskie ludy przeszkadzają. Imć ~Punias zna na nie sposób:

Hejt forum trojmiastopl
Przypomina mi się cytat z książki Normana Daviesa „Zaginione Królestwa” (str. 103-104):

„Rezultaty są wszędzie takie same. Ziemie i zasoby słabszej grupy przywłaszcza sobie grupa silniejsza. Silniejsza grupa wysyła wojsko, osadników, urzędników, handlowców i działaczy oświatowych, i wysyła wszystkich masowo. Ludność tubylcza traci kontrolę nad swoją własnością i nad swoimi dziećmi. jej kultura zanika, a jej odrębna tożsamość zostaje stłumiona. Jej język i historia przestają istnieć. W ostatecznym akcie pogwałcenia godności tubylców ginie nawet nazwa ich kraju. (…) „Ludobójstwo kulturowe” nie jest być może najszczęśliwszym terminem na określenie tego procesu. Ma posmak pogoni za polityczną sensacją. Przez całe stulecia zjawisko była rzeczywistością niczym niezagrożoną właśnie dlatego, że w stosowanych formach przemocy nie posuwano się do masowych morderstw i eksterminacji. Przeciwnie – często uważano ten proces za „naturalny”, w takim samym sensie, w jakim po darwinowsku określa się owym przymiotnikiem eksterminację takiego czy innego gatunku zwierząt. Mimo to jego przewrotny charakter jest tym bardziej niebezpieczny, że skutki następują stopniowo. Trzeba go więc ukazywać takim, jaki jest: to forma przymusu, jaką silniejsi stosują wobec słabszych. Najczęściej opowiadają się za nim ludzie przekonani, że ich własny wzbogacający wkład jest tożsamy z szerzeniem cywilizacji.”

Ale jest coś jeszcze przewrotniejszego i bardziej wynaturzonego, co następuje w tym samym czasie. Działacze oświatowi zakładają szkoły, a do tych szkół idą miejscowe dzieci. Dzieci, które odrywa się od rodzinnego języka i kultury, i formatuje ich głowy, wpajając państwową tożsamość i lekceważenie dla tego, co swoje, miejscowe, nieoficjalne. Tylko część się buntuje. Urobione do pożądanej konsystencji dzieci dorastają w milczeniu rodziców i same zaczynają gardzić własną kulturą, chętnie utożsamiając się z większością do tego stopnia, że myślących inaczej i trzymających się swojej kultury uważają za paranoików i zdrajców. Żaden rząd nie musi prowadzić w Polsce polityki wynaradawiania swoich mniejszości. Zrobią to ochoczo niektórzy obywatele, wystarczy, że pani w podstawówce pokazała im mapkę podbojów Mieszka, a oni pokażą innym, gdzie jest ich miejsce i upewnią się, że podbój odbył się w stopniu należytym i całkowitym.

Ustalmy sobie coś w końcu: każdy obywatel Rzeczypospolitej ma takie samo prawo do określania i swobodnego deklarowania swojej tożsamości narodowej lub etnicznej, do rozwijania swojej kultury, używania i przekazywania swojego języka. Nikt nie ma prawa za te wybory dyskryminować i odpowiadać przemocą. Bez zrozumienia i poszanowania tego podstawowego prawa ludzkiego wciąż daleko nam do społeczeństwa obywatelskiego.

Komentarze Magdy z Rozewia znajdują się pod postem profilu Nadmorski24.pl z 21. czerwca pod tytułem „Chcą stworzyć kaszubską podstawówkę”. Więcej wypowiedzi cytujemy poniżej:

0 Nadmorski1 Nadmorski2 Nadmorski3 nadmorski4 Nadmorski

Smjérzk ISIS – Kùrdowje szturmùjõ Rakkã, stolëcã „Kalífatë”

Jislamscjé Panjstwò” dzjínje z wòczí. Terrorëscë z Daesh jú wnetka wòstelë wëpjartí z Jirakù. W Mòsulú – donëchczas swòjím nôwjikszím festingú w tím krajú – barnjõ sã jesz le na pôrãnôsce slédnëch sztrasach ë mògõ przegrac kòżdéwò dnja. W Siríjsce przed tídnjã Kùrdowje z Demòkraticzné Fedaracëjé Nordowé Sirëje zapòczãlë atakã na stolëcã terrorësticzné wòrganjizacëjé, Rakkã. Dobíwanjé 220-tësõcnéwò mjasta móże dérowac pôrã ksãżëcí. To nje je jedúrní tôcjel terrorëstów. Sõ w wòjnje na wszëtcjich fronjtach. Wòbeszłí wòd nordë przez Kùrdów, wòd zôpadë ë pôłnja przez siríjscjé rzõdowé wòjska a wòd pòrénkù przez jirackõ arméjã, słabí Daesh nje je jú wjicé w sztãdze wùtrzëmac wszëtcjích fronjtów ë trací nastãpné pòzëcëje wnetka kòżden dzénj. Cjéj Rakka mdze dobëtô, ISIS mdze njiczím wjicé jak karnã banjdítów z pùscëznë, chtërní kontrolëjõ môłé mjastka ë wse złúż rzécji Eufrat. A na samím westrzódkú mjasto Deir-ez-Zor, siríjscjí festing, chtëren njigdë sã nje pòddôl ë wòd zaczõtkù wòjnë wëbél wszëtcji wòfensíwë. ISIS njigdë sã nje dalo dobëc wjicé jak 1/3 mjasta ë nje wëzdrzí zó tím, że to bë sã mjenjic mjalo.

Rakka2

(Żôłtô farwa: Kùrdowje, czôrnô: ISIS; na ósce a wesce sõ wjidzec pjirszé dobëté fyrtle Rakcji; stón na 15/06/2017)

Jesz rok abò dwa ë „Kalifat” mdze do kónjca. Jednak ISIS dërch mô swòje mjészé frakcëje w Ejipce, Somalëjí, Afganjistanje ë Fjilëpjinach. Nôpewnjé dërch mdze téż przítomní w pòdzemjím. Nje wòznôczô to téż, że domôcô wòjna w Siríjsce mdze ferbí. Dërch mòcní sõ tam rebeliancë z Wòlné Siríjscjé Arméje. Na nordze wspjeróní przez Tërkëjõ a na pôłnjú przez USA, jesz dlúgò mògõ wòjarzëc z reżimã Baszszara al-Asada. Przínjdzota kùrdzcjé federacëjé Nordowé Siríjé téż sã jesz pítô. Donëchczasowí mjir na rzõdowò-kùrdzcjí granjcí móże nje bëc wjeczní, a reżim al-Asada móże chcec dobëc wszëtcji zemje, jacjé kontrolowôl przed wòjnõ. Swòje jészeftë prowadzõ tam téż wjeldzjí grarze: USA, Tërkëjô, Rúsëjô ë Saudzkô Arabjijô. Domôcô wòjna w Siríjsce ë Jirakú bë bëla wëzdrzala jinaczé, cjéjbë njé bògatí Saudowje – przédní ekspòrterzë ë sponsorowje wahabjiccjéwò ekstremjismù a USA, chtërnë robjõ z njimí mëliardowé jészeftë. To je do dzëwù, że tëlé Europejczíków cjerëje dzís swój górz na wùchódnjików a jimigranjtów – wòfjarë ë rezultat té wòjnë, a njé na przëczënë (a przënômjé jich dzél) – grë wjeldzjich grarzí wò wladzã.

Rakka

(żôłtô farwa – Kùrdowje; czôrnô – ISIS; czerzwjonô – siríjscjí rzõd al-Asada; bladoczerzwjonô – Jirak; zelonô – rebelianjcë z Wòlné Siríjscjé Arméje;  cemnozelonô – rebeliancë wspjeróní przez Tërkëjõ; stón na 15/06/2017)

„Môłí princ”: rozdzél III (przeczytaj i odsłuchaj fragment)

Oddaję Czytelnikom trzeci rozdział tłumaczenia. Poprzednie rozdziały można znaleźć tu:

I rozdzél
II rozdzél

moli princ1wioldzi

Przeczëtéj a pòsłëchéj na wëjímk / Przeczytaj i odsłuchaj fragment Czytaj dalej „Môłí princ”: rozdzél III (przeczytaj i odsłuchaj fragment)

Rada Języka Kaszubskiego dystansuje się od gramatyki napisanej przez swoją członkinię

Dwa dni po ukazaniu się naszej krytycznej recenzji nowej „Gramaticzi kaszëbsczégò jãzëka Rada Języka Kaszubskiego zdystansowała się od publikacji autorstwa jednej ze swoich członkiń i opublikowała następujące stanowisko:

Stanowisko RJK2

Nie ma w nim wzmianki odnośnie tego, czy to akurat owa recenzja miała na to jakikolwiek wpływ, jednak, mimo szczerej sympatii do szanownej Autorki, cieszymy się z zajęcia powyższego stanowiska. Nie informuje ono jednak, czy zostaną podjęte jakiekolwiek dalsze kroki. Hana Makùrôt podjęła trud napisania pozycji ważnej, ponieważ niewątpliwie Kaszubom jest potrzebna powszechnie dostępna i przejrzysta gramatyka języka kaszubskiego i wielka szkoda, że, w formie zaproponowanej przez autorkę, książka nie nadaje się do użytku szkolnego. Być może jednak Autorka oraz Rada Języka Kaszubskiego mogłyby wspólnie stworzyć oficjalną koncepcję takiej pozycji i opracować wydanie drugie, poprawione?

„MÔŁÍ PRINC”: rozdzél II (przeczytaj i odsłuchaj fragment)

Le petit prince Antoina de Saint-Exupéry’ego to klasyka światowej literatury. Przeczytaj rozdział drugi kultowego Môłéwò princa w tłumaczeniu  na język kaszubski. Przeczytaj także rozdział pierwszy i dowiedz się więcej o przekładzie tutaj.

moli princ1wioldzi

Przeczytaj i odsłuchaj fragment


II

   Tak jô żíł sóm, bez njikòwù, co bë móg se mnõ tak echt pògadac, jaż do té awarëjé na Saharze przed szesc latamí. Njico sã skazëło w mòjím mòtorze, a że jô nji mjôł sobõ anjé mechanjika, anjé pasażerí, jô mùszíł spróbòwac dëcht sóm zrobjic tã żímkõ reparacëjõ. To bëła do mje sprawa smjirce abò żëwòta. Jô mjôł wòdã do pjicô ledwje na wòsmë dnjí. 

   Téj ten pjirszí wjeczór jô wùsnõł na pjôskú, tësõc mjíl wòd zém wòd człowjeka zamjeszkónëch. Jô béł samòtnjészí jak rozbjitk na tratwje westrzódkú wòcéanë. Téj przedstawjitaż so mój zôdzíw, cjéj pòrénë wòcúcíł mjã ten smjészní głosk. Wòn rzek:
   – Nóce le… nacéchúj mje baranka!
   – É?!
   – Nacéchúj mje baranka.

   Skòk jem na prosté nodzji cjéjbë jô béł wòd pjorëna trafjoní. Mòcno przecar jem wòczë, dobrze sã rozezdrzôł wkół ë wòbôczíł môłéwò bówkã, dosc wòsoblëwéwò, pòwôżno sã mje przëzérajõcë. Tútak je ten nôlepszí jewò wëmalanjc, chtëren (pòzdnjé) mje sã nacéchòwac dało.
2a
Le mój céchùnk, to je klôr, je wjele mjé szëkòwní jak sóm mòdel. Njic zó to nji mògã. Jô béł znjechãconí przez wùstnëch do malarscjéwò warkù cjéj jô béł szesc lat ë jô nji mjôł sã nawùczoné njic jinéwò céchòwac jak zamkłé znjíje bóa a wòtemkłé znjíje bóa.

   Jô zdrzôł nó ten wùkôzk wòczama wjeldzjima wòd zadzëwòwanjô. Nje zabaczëta, co jô béł tësõc mjíl wòd zamjeszkónëch rejonów. A jednak mój môłí bówka sã nje zdôwôł bëc zabłõdzoní ënjé mrzõcí wòd zmãczenjô, ënjé głodã padłí, ënjé pragłí, ënjé na smjirc wùrzasłí. Czësto nje wëzdrzôł za dzeckã zgùbjoním westrzódkã pùscëznë, tësõc mjíl precz wòd cëwjilízacëjé. Cjéj w nédze mje sã wùdało co wësłowaczëc, jô do nje rzek:
   – Le… ceż të tú chcesz?
   A wòn pòwtórzíł grzecznje, le barzo pòwôżno:
   – Nóce le… nacéchúj mje baranka…

   Cjéj tajemnosc chwjile nas wòsamãtô, anjé sã nje dzírzímë nje pòsłëchac. Chòc zda sã mje to tak absurdné tësõc mjíl wòd zamjeszkónëch placów ë w njebezpjekú smjirce, wëcíg jem z tasze sztëk papjórë a pjóro. Le téj jô sã wòmëslíł, że mjôł jem sztúdérowóné przeważnje geografjijõ, historëjõ, rechùncji a gramatikã ë jô rzek mòjémù bówce (përznã gòrzkò), że jô doch nje wùmjejã céchòwac. Wòn mje wòdrzek:
   – To nje je njic. Nacéchúj mje baranka.

   Że jô njigdë nji mjôł baranka céchòwóné, zrobjíł jem mù jeden wòd nëch jedúrnëch dwúch céchùnków, chtërnë jô pòtrafjíł. Ë jô béł czësto wòd se, cjéj wùczúł jem jewò gôdajõcë:
   – Njé! Njé! Jô njechc élefanjta we znjíjí bóa. Bóa je wòkrop njebezpjecznô, a élefanjtë sõ barzo njewòklëczné. Kòle mje wszëtkò je môłé. Mje je trzébno baranka. Nacéchúj mje baranka.
   Tak téj jô nacéchòwôł.2b

      Wòn baczlëwje zdrzôł, a téj:
      -Njé! Túten je jú barzo krãczní. Zrobji jinszéwò.
      Tak jô zrobjíł:2c

      Mój drëch sã zasmjôł cëchò ë dobrotlëwje:
      – Kò zdrzë, to nje je barank, to je ten baran. Wòn mô rodzji…

      Tak jô zrobjíł mój céchùnk na nowò:2d

   Le tewò wòn nje chcôł tak jak tëch seszłëch:
   – Túten je za stôrí. Jô chcã baranka, co bdze dłúgò żíł.

   Téj mòja cyrzplëwòsc bëła do kónjca, jô mùszíł sã pòspjôc a zaczíc rozkrãcac mój mòtór, tak jô naszmagrowôł hewò ten céchùnk:2e

   Ë wòdrzek jem:
   – To je skrzínka. Ten barank, co të wò chcesz, je bënë.
Jak jô béł zadzëwòwóní, ga wùzdrzôł jem jak wòczë méwò môłéwò sãdzéwò jaż tak zablãkrowałë:
   – Je dëcht tacjí jak jô chcôł! Mëslísz të, co tacjí barank brëkùje wjele trôwë?
   – A co?
   – Bò kòle mje wszëtkò je malíncjé…
   – To gwës sígnje. Jô móm nacéchòwóné czësto môłéwò baranka.
   Wòn przëkłónjíł swòjã głowã do céchùnkù:
   – Tacjí môłí to wòn nje je… wéjle! Wòn wùsnõł…
Prawje tak jô pòznôł môłéwò princa.

Słowôrzk:

dëcht zupełnie
njico
 coś
mòtór silnik
żímcjí trudny
wòcúcëc obudzić
wòmëslëc sã przypomnieć sobie
wëmalanjc portret
wùrzasłí przerażony
pùscëzna pustynia
w nédze w końcu
dzírzëc sã odważyć się, śmieć
njewòklëczní nieporadny
krãczní schorowany
szmagrowac gryzmolić
zabklãkrowac zaświecić, zabłyszczeć

 

„Môłí princ”: Mały książę przemówi po kaszubsku (odsłuchaj i przeczytaj fragment)

O tłumaczeniu

Le petit prince Antoina de Saint-Exupéry’ego porwał serca czytelników, małych i dużych, na całym świecie. To także jedna z najchętniej tłumaczonych książek na języki obce. Mimo że wydana w 1943 roku, do dziś nie doczekała się przekładu na język kaszubski. Dajmy zatem Môłémù princë  wreszcie nas oczarować w języku ojczystym.

Przekład, nad którym pracuję, dokonywany jest bezpośrednio z języka oryginału. Przygotowując się do niego, przeczytałem Môłéwò princa po francusku i po czesku – dla porównania przekładu na inny język słowiański. Przy pracy korzystam też z tłumaczeń na angielski i holenderski, aby podejrzeć jakie strategie i rozwiązania w niektórych fragmentach stosowali inni tłumacze. Polskiego tłumaczenia nie używam wcale, możliwość robienia bezwiednych kalk językowych mogłaby jedynie zaszkodzić tłumaczeniu.

moli princ1wioldzi

To mój największy dotychczas przekład, wcześniej na kaszubski tłumaczyłem tylko fragmenty książek, artykuły oraz wywiady – z duńskiego, czeskiego, angielskiego i dolnołużyckiego (dostępne tu). Już na chwilę obecną większość Môłéwò princa jest przetłumaczona. Będę się starał systematycznie udostępniać nowe fragmenty i opublikować jeszcze przed wydaniem całości kilka pierwszych rozdziałów.

W zapisie uważam za konieczność powrócić do niektórych rozwiązań stosowanych przez pisarzy skupionych wokół pism Bënë i buten, Przyjaciel Ludu Kaszubskiego, a w dużym stopniu także Zrzesz Kaszëbskô oraz przez m.in. Aleksandra Majkòwscjéwò w oryginalnym wydaniu Żëcô i przigód Remusa. Z tą różnicą, że samogłoski nosowe zapisuję konsekwentnie jako ã, õ, a dawniejsze kj, gj jako cj, dzj. Ponadto, dla dialektu północnego, który jest mi najbliższy i w którym mój przekład jest napisany, notuję nielabializowane i przednie ú jak w słowach búten, kúr, tú czy gbúr oraz przymknięte przednie í jak w słowach sín, dzís albo pjísze. W kwestii fleksji opieram się przede wszystkim na normie zaproponowanej przez dra F. Lorentza w Kaschubische Grammatik.

Przeczytaj i odsłuchaj fragment

I

   Cjéj jô béł szesc lat, jedním razã jô wjídzôł jeden bëlní wòbrôzk, ten béł w tí knídze wò bòrowjiznje, co sã nazéwa «Prôwdzëwé Pòwjesce». Nó njím bëła znjíja bóa, jakô żarła swòjã wòpjôrã. Hewò tú je kòpjô wòd newò céchùnkù.

   W ní knídze stojało: «Znjíje bóa pòłíkajõ swé wòpjôrë w całoscí, bez dzegwjenjô. Pòtemù nji mògõ sã rëchac a spjõ szesc ksãżëcí ë trawjõ.»

   Barzo jem mëslíł wò przëgòdach w dżunglí a na wòstatk jô céchòwôł swój pjirszí céchùnk. Ten béł tacjí:

sombrero

   Jô pòkôzôł tím wùstním na mój méstersztëk a pítôł sã jím, ażlë wònjí strach dostelë. Tí wòdrzeklë: «Czemùż më bë mjelë tewò kłobùka strach mjec?»

   Na mòjím céchùnkú nje béł żóden kłobùk. Tã bëła jedna znjíja bóa, co dzegwjiła élefanjta. Tak jô céchòwôł wnãtrznosce né znjíje, że tí wùstní bë to zrozmjôc mòglë. Jím wjedno mùszí wszëtkò wëtłomaczëc. Mój drëdzjí céchùnk wëzdrzôł tak:

boa

   Tí wùstní mje doradzëlë wòprzestac céchòwanjô wòtemkłëch ë zamkłëch znjíj bóa a wjicé sã zajinteresowac geografjijõ, historëjõ, rechòwanjím a gramatikõ. Téj prawje, cjéj jô béł szesc lat stôrí, jô njechôł swój sprasní szos malarscjí. To njepòwòdzenjé céchùnkù numer 1 a céchùnkù numer 2 mjã znjechãcëło. Tí wùstní njigdë samí njick nje rozmjejõ, a dzecë to mãczí jím dërchejncú wszëternôstkò tłomaczëc.

   Tak jem so mùszíł jinszí wark wëbrac ë jô sã nawùczíł z flígrã latac. Jô wòblejcôł wnetka ten całí swjat, a geografjijô – to je prôwda – zacht mje pòmògła. W wòkamërgnjenjím jô wjedzôł rozwjidzec Chjinë wòd Arízonë. To je wòkrop przëgódné, cjéj chto w nocí zabłõdzí.

   Jô pòznôł w swòjím żëcím téż fùl wôżnëch lëdzí. Wjele jem żíł mjedzë wùstnëmí a z blëza nó njich wzérôł. Ale mòjã wùdbã wò njich jô nje mjenjíł. Cjéj jô trafjíł jednéwò, chtëren mje sã wjídzôł dosc pòchwatní, wjedno jô zrobjíł ten eksperimanjt z céchùnkã numer 1, jacjí jô wjedno wòtrzímôł przë se. Chcôł jem sã doznac, czë pò prôwdze tak rozëmní béł. Ale kòżden mje rzek: «To je ten kłobùk». Tak jô nje pòwjadôł z njimí wò znjíjach bóa, anjé wò bòrowjiznach, anjé wò gwjôzdach. Jô gôdôł wò brëdżú, gòlfje, pòlítice a szlípsach. A tí wùstní bëlë rôd, że pòznelë tak rozsõdnéwò człowjeka.

Słowôrzk:

bòrowjizna pralas, las pierwotny
pòwjesc opowiadanie
wòpjôra ofiara
céchùnk rysunek
dzegwjenjé przeżuwanie
wùstní dorosły
kłobùk kapelusz
sprasní wspaniały
szos tu: kariera
dërchejncú wciąż, bez ustanku
wark zawód
przëgódní przydatny
wùdba tu: zdanie, opinia
pòchwatní pojętny, rozgarnięty

Przeczytaj rozdział II.