Wszystkie wpisy, których autorem jest Artur Jablonscjí

Jablonsczi: Refereńdum w Katalonii ë tej co dali?

Katalończicë rzeklë sí/jo! Za samòbëtnym katalońsczim państwã welowalo w refereńdum 90% z 2 260 000 tëch, co szlë do ùrn. Pòdôwają, że to je 42% wszëtczich, jaczi mają w Katalonii prawò welowac, blós mają to pòliczoné na spòdlim òddônëch kôrt ë nie je doch wiedzec kùli z nëch zarekwirowa Szpańskô pòlicjô. Gôdô sã, że to móże bëc nawetka kòl 700 000. Tedë nót bë bëlo gadac ò frekwencji 55%.

Rząd Katalonie, w zgòdze z przejãtim w zeptembrze przez parlameńt Przeńscowim Aktã, móże tere w 48 gòdzënach proklamòwac samòstójnotã. Premier Carles Puigdemont z aùtomatë móże òstac katalońsczim prezydeńtã ë wnetkã òglosëc parlameńtarną welacjã, a tej òb rok móże pòwstac nowô kònstitucjô nowégò eùropejsczégò kraju.

Nie wiémë, czë tak mdze, bò doch Madrit refereńdum nie ùznôwô ë za nic mô wòlą Katalonów. Tedë nie je rzeklé, że Szpańczicë nie mdą chcelë mòcą ùtrzëmac swòjã wladzã w Katalonii. To je baro mòżlëwé, w taczi sytuacji, czej wëszeznë Eùropejsczi Ùnie dali mdą cwierdzëlë, że co dzeje sã na Jiberijsczim Póllądze je bënową sprawą Szpanie.

Mòje pitanié: „tej co dali?” tikô sã prawie tegò, jak pò tim, co stalo sã 1 òktóbra w Katalońsce, EÙ ë zrzeszoné w pòspólnoce państwa, a w tim òsoblëwie Pòlskô, zrozmieją w kùńcu, że ceńtralizacjô wladze je bùten szëkù ë je ju czas zjinaczëc ceńtralno-regionalną zrzesz.

Jakno wiceprzédnik Kaszëbsczi Jednotë pòdpisëjã sã pòd slowama Dejowi Deklaracje ti Stowôrë Lëdzy Kaszëbsczi Nôrodnoscë: „Jesmë za mòcnyma samòrządnyma regionama ë mdzemë wspierac decentralizacjã jakno ôrt rządzeniégò krajã. Naszim célã je rozwij Pòmòrzégò, jakno wielekùlturowégò regionu ò wiôldżi spòlëznowò-gòspòdarzeniowi mòcë, chtëren mòże chronic zasobë spòlëznowi i jindiwidualny energie wszëtczich jegò mieszkeńców.”

Deceńtralizacjô pòzwôlô nié blós rozrzeszac ekònomiczné klopòtë, ale téż je òdpòwiescą na ambicje regionalnégò spòla. Mie jińteresëje kùlturowô aùtonomiô Kaszëbów ë òbëwatelsczi región, jaczégò pòczëcé bãdzemë twòrzëlë wëcmanim z wszëtczima mieszkeńcama województwa. Jistno jak jiny zrzeszony w Kaszëbsczi Jednoce, jô jem ti ùdbë, że nót je dac przedstôwcóm mieszkeńców Pòmòrzégò zarządzywac wikszim dzélã wërobionëch w regionie podatków. Jô wëpòwiôdajã sã procëm taczim spòlowim ë gòspòdarsczim praktikóm, jaczé zmiésziwają znaczënk najégò regionu, jak chòcle wëprowôdzanié z Pòmòrzégò wiôldżich firm z ùdzélã skôrbù państwa. Jô jem procëm calownémù pòdpòrządkòwaniémù sã naszich gbùrów ë rëbôków taczi eùropejsczi pòlitice, jakô nie widzy regionalnëch òsoblëwòsców gòspòdarzeniégò ë fëszowaniégò.

Timczasã, co mie mierzy, w eùropejsczim zjednanim w nôwikszim dzélu jidze ò pòlitikã ë financowé geszeftë państwów, co je dobrze widzec prawie tere w tim falu relacjów Szpanie ë Katalonie ë wnetka niżódny nó to reakcje ùnijnëch wëszëznów. Eùropejsczé regionë, kùlturë ë jãzëczi bezpaństwòwëch nôrodów są w tim wszëtczim dopiérze na drëdżim, jak nié na trzecym placu.

Madricczi dniownik „ABC” napisôl: “Niedzela kùńczi sã smùtnym wërozmienim, że nie dobëla ani Katalońskô, ani Szpańskô. Szkòda, że nie dalo sã rozlaniémù krëwie zascygnąc.” Mòglo bëc jinaczi tam, a mdze jinaczi wszãdze, dze miészëznów nie mdą wënôrodawialë ë w miono demokracje ògrańczalë jich aspiracjów, le bùdowôné mdze na spòdlim pòspólnégò zrozmieniô. Wszelejaczé dzejanié nót je òprzéc na lëdzczi solidarnoscy, ùwôżanim wòlnotë i sprawiedlëwòtë.

Las rzeczy w porywach uczuć opisany

Na pytanie, co znaczącego wydarzyło się w ostatnich latach w literaturze kaszubskiej, odpowiadam bez wahania, że są dwie takie rzeczy: po pierwsze – proza przestała być kopciuszkiem przy rodzimej poezji i dramacie, a po drugie literatura w języku kaszubskim doczekała się wreszcie doraźnego opisu krytycznego, którego jej brakowało.

W pierwszym przypadku, znaczącego rozwoju form epickich, ogromną rolę odegrał konkurs im. Jana Drzeżdżona, niegdyś „prozatorski”, a od kilku lat „literacki”, który od samego początku, a więc od połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, organizowany jest w oparciu o wejherowskie Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej. Z kolei początki krytyki naukowej to połowa XX wieku, kiedy ukazała się monografia Regionalizm kaszubski autorstwa Andrzeja Bukowskiego. W kolejnych latach pojawiały się nowe nazwiska uczonych, związane przede wszystkim z Uniwersytetem Gdańskim, a także z obecną Akademią Pomorską w Słupsku: Jan Drzeżdżon, Jerzy Samp, Tadeusz Linkner, Zbigniew Zielonka, Jowita Kęcińska, Adela Kuik-Kalinowska czy Daniel Kalinowski. Dzięki Austriakowi Ferdinandowi Neureiterowi i jego Historii literatury kaszubskiej napisanej w 1982 r., wiedza o literaturze kaszubskiej przedostała się także do świata niemieckojęzycznego.

Naukowe publikacje dojrzewają jednak długo w umysłach uczonych, a jeszcze dłużej w wydawnictwach, docierając najczęściej do literatów i potencjalnych czytelników ich twórczości, gdy książki zostaną przeoczone. Sytuacja taka nierzadko skutkowała porzuceniem pisarskiego rzemiosła przez jednych, albo podjęciem prób wypowiadania się w innym języku niż kaszubski. W tej sytuacji Kaszubi, niczym na zbawienie, czekali na kogoś, kto zanotuje, opisze i oceni na bieżąco nową powieść, tomik poezji lub monodram, podzieli się tym z czytelnikami, popisze się znawstwem tematu, uczyni to wszystko w sposób atrakcyjny, a także zainspiruje literata do dalszego pisania.

Około połowy pierwszej dekady XXI stulecia szczęśliwie stało się, iż swoje naukowe zainteresowania literaturą kaszubską zaczął przejawiać Daniel Kalinowski. Do jego wiodących tematów badawczych należały wcześniej zagadnienia związane z współczesną polską recepcją artystyczną i naukową twórczości Franza Kafki, obecnością kultury i literatury buddyjskiej w Polsce, a także motywy żydowskie w literaturze polskiej. Daniel Kalinowski urodził się w 1969 r. w Sławnie. Jest profesorem nadzwyczajnym w Instytucie Polonistyki Akademii Pomorskiej w Słupsku, Dziekanem Wydziału Filologiczno-Historycznego AP.

Wydana w tym roku przez Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego jego książka zatytułowana Sylwa kaszubskie, wraz z opublikowanym trzy lata wcześniej Raptularzem kaszubskim tegoż autora, pokazują, że słupski literaturoznawca wciela się znakomicie w rolę krytyka literatury kaszubskojęzycznej, potrafiącego dostrzec równoległość kaszubskiej tradycji literackiej wobec innych literatur narodowych, co wciąż jeszcze nie dla wszystkich jest oczywistym, także w kręgach akademickich. Krytyk, o czym sam pisze we wstępie do książki Sylwa kaszubskie, kieruje się przekonaniem, że to czynniki literackie, nie zaś historyczne, socjologiczne, polityczne, czy prywatne są najważniejszym punktem odniesienia.

Kalinowski – co ważne – nie traktuje kaszubskich pisarzy i ich utworów ulgowo, choć nie kryje do nich swojej empatii. Nie kryje też, że pisanie o współczesnej literaturze kaszubskiej ekscytuje go, ponieważ to materia żywa i stale rozwijająca się, jak zaznaczył z kolei we wstępie do Raptularza. Podkreśla swoją otwartość na inne, niż jego własne interpretacje utworów, które zwróciły jego uwagę, a nade wszystko stroni od wyznaczania hierarchii tematów bądź stylistyki. Odkrywa ukryte w kaszubskich tekstach literackich kwestie społeczne, etyczne, polityczne, czy wreszcie etniczne. To ostatnie ma dla literatury kaszubskiej ogromne znaczenie, jeśli weźmie się pod uwagę, że jedną z jej głównych wartości jest funkcja tożsamościowa. Kalinowski ów wymiar etniczno-tożsamościowy literatury kaszubskiej rozpatrują przede wszystkim w kontekście konstruowania podmiotowości Kaszubów.

Teksty zamieszczone w obu przywołanych powyżej książkach ukazały się w latach 2009-2016 głownie w miesięczniku „Pomerania”, ale również w „Literaturze ludowej”, „Stegnie”, czy „Actach Cassubianach”, albo były zamieszczone w innych publikacjach zwartych. Niektóre z nich znaliśmy w kaszubskiej wersji językowej, a teraz otrzymujemy je po polsku. Gwoli ścisłości należy jeszcze dodać, że zarówno Raptularz, jak i Sylwa zawierają również teksty o towarzyszących literaturze kaszubskiej procesach artystycznych, takich jak dla przykładu sceniczny przegląd dramatów kaszubskich Zdrzadniô Tespisa, czy wydawnictwa traktujące o kulturze, jak chociażby „Skra”.

Zestawiając je wszystkie razem, otrzymujemy faktyczny las rzeczy (silva rerum), bo aż 70 odautorskich wypowiedzi, powstałych w porywach (raptus) uczuć, pod wpływem chwili, będących zapisem jakiegoś etapu jedynie, co moim zdaniem stanowi wręcz ich atut. Są to teksty znaczące i ważne, wyłania się z nich bowiem wielopojęciowe spojrzenie na literaturę kaszubską, co może zainteresować tą literaturą czytelnika szerszego, niż tylko sami Kaszubi.

Daniel Kalinowski, Raptularz kaszubski, Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2014

Daniel Kalinowski, Sylwa kaszubskie, Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2017

ImagiNation – historia 100 lat walki o samostanowienie narodów

Europa jest domem wielu ludzi, historii, języków i kultur, a wszystkie one są ważną częścią europejskiego DNA, dziedzictwem z którego wszyscy powinniśmy być dumni.

Staraniem European Free Alliance ukazała się publikacja zatytułowana ImagiNation. Książka opisuje 100 lat historii rodziny EFA walczącej o prawo do samostanowienia, widziane przez pryzmat plakatów politycznych. – Nasze korzenie sięgają początków XX wieku: Schleswig Partei (Szlezwik) powstałą w 1920, natomiast the PSd’Az (Sardynia) w 1921, a Plaid Cymru (Walia) w 1925 – mówi Gunther Dauwen, dyrektor biura EFA. – Plakaty te ilustrują nasze główne wartości: ochrona naszych kultur i języków, dbałość o pokój i zasadę, iż każdy naród ma prawo do samostanowienia – dodaje. Wolny Sojusz Europejski (EFA) jest partią w Parlamencie Europejskim dążącą do takiego modelu Europy, w której każdy naród będzie miał prawo samostanowić o sobie.

Jeden obraz mówi więcej niż tysiąc słów. Oglądając kolorowe strony ImagiNation, czytelnik zagłębia się w historię wielkiego ruchu dla Europy, dla ludzi. Książka podzielona na dziesięć rozdziałów, zaczynając od zaangażowania w ochronę tożsamości i języków, środowiska naturalnego dla przyszłych pokoleń, a kończąc na solidarności wszystkich różnorodnych pod względem proweniencji politycznej członków EFA. Kaszubów reprezentuje w Sojuszu stowarzyszenie Kaszëbskô Jednota. W albumie znalazły się trzy plakaty przekazane przez tą organizację. Autorem pierwszego z nich jest Witold Bobrowski, a dwóch pozostałych Bartosz Hildebrański.

Imagi1

Plakat Bobrowskiego powstał w 1981 roku. W tamtym czasie, w związku z powstaniem rok wcześniej NSZZ „Solidarność”, wydawało się, że upadek systemu komunistycznego w Polsce jest już bardzo blisko. To dawało nadzieję także Kaszubom. Plakat informował o inicjatywie powołania do życia organizacji o nazwie Karno Kaszëbsczi Młodzëznë (Stowarzyszenia Młodych Kaszubów). Miał pobudzić młodych ludzi do działania na rzecz autonomii kulturowej Kaszubów. Widniejące na nim hasło głosi: „Wznieśmy sztandary, czas stanąć do walki”. Stan Wojenny, który wprowadzono w Polsce 13 grudnia 1981 r., pokrzyżował te plany.

Imagi2Imagi3

Oba plakaty Bartosza Hildebrańskiego zostały stworzone w 2015 r. na potrzeby akcji, w której Kaszëbskô Jednota informowała społeczeństwo o prawdziwych skutkach tak zwanego „wyzwolenia” Kaszubów przez Armię Czerwoną w marcu 1945 r. Przejście radzieckiego frontu przez ziemię Kaszubów (przez Pomorze) było okupione ofiarą tysięcy zgwałconych kobiet i setkami mężczyzn i kobiet wywiezionych na Syberię. Dzisiaj podczas oficjalnych obchodów „wyzwolenia” o tamtej tragedii się nie mówi. Kaszëbskô Jednota postanowiła swoją akcją złożyć hołd ofiarom Armii Czerwonej.

Europa jest mozaiką narodów bezpaństwowych, regionów i mniejszości. Lektura ImagiNation nie pozostawia co do tego wątpliwości. Piękno tej unikalnej mozaiki leży nie tylko w jej dużych elementach, lecz w takiej samej w mierze w tych małych. Wszyscy ludzie i każdy naród powinni móc decydować o swojej przyszłości, móc wyobrazić sobie inną Europę bazującą na wzajemnym szacunku, godności, równości i zrównoważonym rozwoju.

Jeśli jest jakieś jedno przesłanie które EFA ma dla czytelnika nowowydanej książki, to można je zamknąć w zdaniu, iż Europa jest domem wielu ludzi, historii, języków i kultur, a wszystkie one są ważną częścią europejskiego DNA, dziedzictwem z którego wszyscy powinniśmy być dumni. Książka ta pomoże nam odkryć je na nowo. Europa musi dziś zmierzyć się z wieloma zagrożeniami, lecz nadchodzące lata i dekady pokażą, że idea samostanowienia europejskich narodów ma nie tylko długą przyszłość za sobą, ale także wspaniałą przyszłość przed sobą.

Imagi4

ImagiNation: 100 years of political visual communication on self-determination, praca zbiorowa, 2017

Pòézëjô, erotika ë żëcé w 21. stalatím – 3 wjersze Artura Jablonscjéwò

Neta

Pòstawjonô w cíberrëmním mòrzú
W zerojedínkòwjím szorze
Domëslné jistnosce
Ríb nje nalowjí
Rozpjãtô na zemscjí kùglí
W calowním swjece
Bútnowëch brëkòwnjików
Pejka nje nafùtrëje
Zapezglonô dosc fest
W zwelí njepòzwôní
Glów naszéwò wòtroctwa
Wjeszczéwò nje zatrzímô

***

Mùmacz

mëma nje przëszla
mjala robòtã
cosz jí stanãno przék
to doch wó mjã chòdzëlo
drëszka dala żëletkã
rzekla żebë sã chajstnõc
to mje wùlżí
bëlo genau jak gôdala
bòlalo
le cjedë krëwjô jú plënãna
przëszed lúbní spòkój
njicht jú mje nje zrobjí nerwés
njicht nje zrenjí.
na rãkach jô sã rznãna rzôdkò
wjicé na wùdach
tak wnetka jú na sôdze
tacjé pòdrechòwanjé dnja
wszëtcjich rén ë lãków
jacjéwò mùmacza të môsz w se
wamí chòdzí wò mòje demónë
prawje wó to
jô bë chcala bëc kòchônô ë szczestlëwô.
lúbjí cë pòéziô
to je to samò żëcé
le wòpòwjedzoné përznã jiním jãzëkã

***

mùjkôsz mòje stopë
pòdmíwôsz slabjiznã
bjerzesz w bjodrach
pjastëjesz cjéj w kòlíbce
cëchùchno
dërżã jak plom swjéce
cjedë w wòknje żdże
cobë drogã dôdom pòkazac
njechle wínjdze jasoter
a najú weznje
dwje dësze w jedním cele
znôjma
gãstõ rzôdczëznõ
wëszosowa ceszba żëcéwò
mjesõc wëgasíl wjíd
szëmermanjica
Pòrénjica sã w tobje wòdbjíjô

Aùtonomijô fado

Ledwò nen òdjimk mònitora z wëwidnionym na nim mionã LISBON ë gòdzëną sztartë fligra 17.45 sã pòkôzôl na mòjim fanpejdżu, ju jeden taczi drëch sã wëszczerzôl:

Jarosław Popek Portugalia też chce autonomii??? Od kogo?
Lubię to! · Odpowiedz · 

Jak to letkò móże czlowieka namienic. Sygnie, że czemùsz sã òddôsz, kò w tim falu niech to mdze rozwij miészëznowëch jãzëków ë nôrodnëch kùltur, a òni ju ce chlopkù mają! Ta mësla przeleca mie przez baniã tak chùtkò, jak no pendolino z Gdinë do Katowiców, co nas tutak na nen fligerplac przewiozlo przed czilesz gòdzënama ë dzesz slôdë glowë òna òsta, czej ne wszëtczi drëdżé mëslë, co czlowiek rôd je na jaczisz czas żôlącé sã w pòpielnikù przësëpie. To je jistné, czë je w lëchi pòrze, czë sã dobrze mô, blós że mù sã chce ne drobnotë òstawic a na swiat rëknąc.

Lisabóna przëwita naju z Aną deszczã ë ledwò 8 gradama cepla. Tarifiôrz gôdôl, że òb zëmã latos wnetka wcale nie padalo, tak tere so roda to òdbic mùszi. W trzech jizdebkach naszéhò apartmańtu na drëdżim a òstatnym szosu malińczi kamińcë z numrã 74, przë trëkający sã w górã Alfamë kamianny szaseji Rua das Escolas Gerais, bëlo wëznobioné czejbë w rëmie rëbacczégò kùtra w pòlowie lodã zafùlowônym. Taczi ten dinks, co òn kòl zófë stojôl ë jô mëslôl, że to je jakôsz farelka, pò prôwdze bél zortã harfë jakô le lëft miesza a cëpla nie dôwa. Żódno z nas lëtewczi jesz nie sjãno. Bëla 1 w nocë. Przestalo padac.

17901862_793740334112573_737608107_o

Ma z Aną szla so tej szpacérą pò Alfamie. Lepi rzec, że ma chca jic szpacérą, bò jak ma ùszla blós 100 métrów òd dwiérzi, jaczisz môli chlop, sóm jeden na szasy, w kruz mańtlu ë wôlniany mùcy mòcno na lep wcësniãti, przeskòczil plëtã ë nas zacząn cygnąc na mùzykã.do knajpë, co zare za rogã bëla. Ma tam szla bò to bëlo nama pòde drogą. Kòl dwiérzi, w kelnersczim szërtëchù ë rozgòlony kòszli, stojôl jiny Pòrtugala, jak ten tam – nie za wësoczi, le że dosc tëlé grëbi. Òn kùrzil, ale jak nas ùzdrzôl, cygaretã rzucyl ë bez slów, le szërok rãką nas bënë rôczil. Przez przëòtemklé dwiérze, zataconé czôrną gardiną, co bëla wnetka nieprzezérnô, czejbë nié te nadrëkòwôné strzébrzné tëlpë, jaczé wëdôwalë sã bëc zlotima w widze sodowi lãpë wësztopòrzony na szasy, dalo sã czëc zwãk gitar ë jakbë anielską wokalizã.

W momeńce spiéw ùcëch. Czëc bëlo brawa. Ma z Aną sã przëzdrza nó sã. Ten grëbszi chlop òtemk szërok dwiérze ë òdslonil gardinã, a ten drëdżi zmiartszi letëchno wëpchnąn naju do bëna. Lëdze sedzelë w òmrochù, casno ë nierzôdkò jesz z futrôlã òd gitarë na kòlanach, gôdalë ze sobą scëszonëma glosama, a jejich twarze bëlë jak w mãkòlijach. Nen grëbszi kelner pòkôzôl na òstatné dwa lózé stólczi kòl kóńca stolë. Ma so sadla ë zare przenioslë nama dwa czeliszczi biôlégò pòrto. Nie bëlo wiedzec cëż je lóz. Mùzykańce òstawilë pòd òknã jinstrumeńta ë szlë kùrzëc. Jakôsz bialka ë mlodi bëniel ze stolów statczi zbieralë. A mòja Ana nie zdrza nó miã, le pòzerala dërch na negò chlopa, co stroną mie sedzôl. Przed nim stojala wnetka nie rëszonô miska z czimsz, co przëpòminalo griz. Òn wëzdrzôl perznã jak nieòdkarmiony lóper, jaczémù dalë pò czilesz niedzelach pierszi rôz richtich zjesc, ale òn ju ni mô mòcë léżczi trzëmac. Swòje dludżé rãce pòlożil pò dwùch starnach talerza, a calô jegò zmiartosc zdrzala na nen jegò griz. Pò licach òkòlonëch czôrną brodą plënãnë mù lzë.

Jô chùtkò wëpil swòje pòrto ë fedrowôl so dżin z lodã. Blósle przede mną nã mòjã sklónkã pòstawilë a ju zagaszëlë wid. Na ny czôrny gardinie, òbwidniony z bùtna sodowim blôskã, dalo sã widzec òbrëtë lëdzy strojącëch swòje gitarë. W jednym sztóce stanąn przed nima nasz òbalëti kelner ë fest przëdãpionym glosã rzek:

– Senhoras e senhores! A guitarra portuguesa – Ângelo Freire. A viola clássica – Miguel Ramos. A baixo acústico – Ricardo Anastácio! Cante para seu Mário Rainho!

Brawa. Przed biôlim filarã, na jaczim namalowôné bëlë farwné sardinczi – jedna ze znanków Pòrtugalie – ùstãpil sã tere chlop kòl 60 lat stôri. Szepnąn cosz do muzykańtów a wtim jesz na sekùńdã bùtnowé dwiérze sã òtemklë ë bënë sã wsliznąn taczi malińczi, brodati chlopiczk z jaczimsz kinketã w rãce, co wëzdrzôl trochã jak robòtnik, jaczi przëszed na zôróbk ë òn sã ùstąpil w nórce. Mùzyk dotk strënów a jejich zwãk zrëszil lëft ë nasze wseczëca.

17968360_793739567445983_1924846592_o

Zdrzi w niebo, mòjim zdrokã,
Òno sã rozmazôné robi;
Wëzdrzi jakbë chcalo rëczec.
Niech placze
Taczi je kawel
Niech lzë, ne kapùlczi
Kropla za kroplą kapią
Zdrzi w mòrze taczi pòdskaconé
A nie robi rejwachù
Blós jakbë wòlô
Ë jãczi
Jak dzëcuszkò.
To zybanié sã mòrza…
Chto të jes, że chcesz wstrzëmac no wszëtkò?
1

Midzë dwùma widami, czej nastãpnô sklónka dżinë jesz barżi zacarla mie różnice midzë swatami, jedną razą wstôl òd stolë nen jeden, co më gò za lópra mielë ë zacząn pëszny spiéwny dialog z Sandrą fadisztką, co swòjim glosã przeniosla nas na dënëdżi Tagù. Òna òbleklô na czôrno, òn na biôlo. Yin ë Yang. Jinakszi a jistny. Sybrzëlë sã do se. Mòja Ana sedza bezrëszno jak kam.

W tim skądkasz wëskòczil nen malineczczi z nym kinketã, jaczi ju dôwno zdżinąn z negò nórtë ë nama z òczi. Rozjiwrowônym glosã ùjiscyl sã na to dwòje do nas wszëtczich. Jaż z ptôszi jizbë pòderwa sã méska z gwizdanim. Jaż nama sercëszcza z piersë chcalë ùcekac. Òn serdzyl sã na swój, jich ë nasz kawel. Na òstatk rozdrzucôl remiona ë jak skòwrónk zawis w lëfce a zdôwôl sã wòlac do niegò:

Bierzë, bierzë, bij, bij, chùtkò, chùtkò, batigã, batigã, le pò lbie, le pò lbie, żëcé taczi je!

Pò pózdnym frisztëkù – espresso, jaczé w Lisabónie chòcle w bùdze na szasy kùpioné je nôlepszé na swiece ë croissance – zjadlim w pôlnie na przedkòscelim Nôrodnégò Panteònu, dze pòd wiôlgą barokòwą banią òd 1999 rokù zlożoné je calo Amalie Rodrigues, fadisztczi jakô sprawia, że fado òbalëlo rozmajité bariérë spòlewò-kùlturowé ë swiat sã na nim pòznôl, ma z Aną szla so do Museu do Fado.

Bùdink negò mùzeùm, stający plecama do Tagù, z bùtna nie przedstôwiô sã jakòsz nadzwëczajno, le pò prôwdze wôrt je zazdrzec rën. Prosto, kòrzëstającé z rozmajitëch mùltimediów, w gòdzënã do dwùch gòdzyn, jidze tam sã pòznac na historii mùzyczi ë lëdzy, co tã mùzykã przez pòkòlenia trzimalë. Lubi nama fado, znajemë nôzwëska jegò wiôldżëch wëkònôwców, blós w caloscy malo chto znaje kòrzenie ti mùzyczi ë jesz mni lëdzy wié, jak òna wmikala w dësze Pòrtugalów ë jak mòcno w nowòżëtny historii tegò kraju bëla żëwô. Droga fado òd òstrégò tuńca mùrzińsczëch niewolników z Brazilie, przez spòlowi margines lisabónsczëch pùfów, do staniô sã matricą tożsamòscë pòrtugalsczi, bëla dlugô ë ji przeńscé wnet dwasta lat waralo.2

Pò pôlniu, czej le slóneszkò przez deszczowé blónë sã przedzarlo, fejn so bëlo sadnąc z caipirinhą w rãce na moli kòl Cais do Sodré ë wzerac, jak niezawiôldżi ferë z lëdzama na dekù odjeżdżają stądka do Cacilhas na drëdżi starnie estuarium nôdlëgszi rzéczi Jiberijsczégò Póllądë. Atlantickô aba dochôdô tu dalek w krôj ë niese ze sobą sërą wòniã òceanowi bezgreńcë.

Droga do naszégò z Aną apartameńtë prowadza pòd górã. Pòmaleczkù, czasã szërok szasé, za sztót zôs steżenką midzë wësoczima bùdinkama, tej kamiannyma trapama, co z nich móg lëdzóm w òkna zazerac, ma sã treka w sercu Alfamë. Ze scón wzeralë na nas zamanówszi na òtmianë: swiãti Antón przedstawiony w rozmajitoscë tradicyjnëch kachlów azulejo, abò fadisztowie pòkôzôny na nowòmódnëch fòtogramach. Jô sã ani nie spòdzôl, że dzél z nich ma z Aną żëwëch ùzdrzimë.

Boteco da Fa’ nie je wiôlgô. Tere, jak ma tu przëszla na môltëch ò ósmi wieczór, jô dopiérze sã móg nó tã knajpã dobrze przëzdrzec. Jedna zala na 35 sztëk lëdzy. Tómbach, a za nim pòlëce z alkòholama ë dwiérze w kùchniã. Kò jedzenié je tam dobré, chòc prosté: presunto, chouriço, sopa à Boteco, bacalhau à brás, bacalhau à lagareiro, bife à Boteco… Nôlepszé je Fado. Jinaczi bëc ni móże, bò doch Aùgùsto Ramos – miéwca Boteco da Fa’ – ten grëbszi kelner, je tak samò spiéwakã ë do te jesz z rodzënë òd dzesątków lat w ti muzyczny tradicji żëjący. Tedë tak kòl 9 wieczór òni tam wszëtcë sã schadac zaczinają, òd nôstarszégò do nômlodszégò pòkòleniô: Ada de Castro, gwiôzda fado lat 60., Maria da Nazaré nôbarżi znónô w latach 80., përznã òd ni mlodszi spiéwôk ë pòéta Mário Rainho, 40 latny fadisztowie, jak Sandra Correia, Miguel Ramos, a téż ti nômlodszi, jak „nasz lóper” Ricardo Mesquita, Ines Pereira, abò gitarzista Ângelo Freire.

17965724_793738637446076_1836022547_n

– Ângelo! – w nocë jô do niegò pòdeszed – Twòjã twôrz jô widzôl w Muzeum Fado… Nie jes të za mlodi do mùzeùm?

– A të sã dobrze przëzdrzôl?

– Jo!

– To të wiész, że mòja twôrz bëla w dzélu „przińdzota fado” – ùsmiôl sã do mie.

Ni ma czasë na gôdczi, czej brzëmi fado! A prawie swój szertuch sjąn Aùgùsto ë tim òsoblëwim, przëdãpionym glosã zacząn sóm spiewac ë do spiewaniégò jinëch prosyl. Nie chce sã wëchadac ze swiątnicë fado, nawetka czej je ju piątô reno.

Ë zôs cosz miodnégò miast pôlnia… Pastéis de Belém. Kònditora, co je robi, mô swòjã kawnicã niedalek Klôsztorë Hieronimów w zudowò-westowim dzélu Lisabóne, pòzwónym Belém, a to znaczi pò pòrtugalskù Betlehem. Kò doch! Do ti kònditorie lëdze stoją w régach jesz wikszëch, jak do Jamë Narodzeniégò Chrëstusa w tim richtich Betlehem! Wikszosc bierze ne kùszczi ze sobą, tej na szczescé bënë bél plac do sadnieniô. Ma z Aną so wzãna pò dwie ë espresso. Niebò w gãbie! Jô dërch wkól ò tim jistnym… Aż wstid sã przëznac, że jak jô ò Pastéis de Belém pisôl w „Smùgã”, jadlé jô tegò jesz ni miôl…

– Ana! Ta klepówka cë pò brodze lécy!

– A cëż so taczégò stało!?

– Kò to, że òna lecy… a pùdercëczer bieleje cë lëpë…

– Jo! Jô pamiãtajã!

Na szczescé bëlë ne kùszczi, co òna je jadla. Mùszlënë z miodną klepówką bënë, pòsëpôną kanélã. Jesz ceplé rozcekalë sã w gębie ë bielëlë Terézëne lëpë czerzwioné òd wina. Gila, chtëren sedzącë na procëm dërch nó to zdrzôl, wzęna takô chęc, że ùdżibnąn sã nad swòjim mùlkã ë zlizôl nen lëbiszk na jich milosc. Teréza smiala sã jak dzeckò. Gilowi to szmakalo za wicy. Wząn ze stolë drëdżi kùszk, rozlómôl hò na pól, pùdingã wësmarowôl Terézëną rozchòlëznã ë òszmakôl jã calą jaż pò titczi…3

17916809_793751750778098_71207258_o

Flach w Club de Fado ma so z Anã fedrowa jesz przed jachanim do Lisabónë. Kò tëlé sã czlowiek ò tim môlu naslëchôl kòl Kidrińsczégò w radiowi Sjesce, że nót bëlo samémù sprawdzëc, jak tam je. Jedzenié… Prôwdac, nôlepszé zjestkù nie bëlo w żódnym dodomie fado, blós w Petit Cafe na Largo de Sao Martinho. A tak jesz wrôcającë do Club de fado, to móże òn je përznã przereklamòwôny ë za drodżi, ale wôrt je tu zazdrzec chòc w jeden wieczór dlô méstra pòrtugalsczi gitarë Mario Pacheco ë dlô taczëch niespòdzajnotów, jak chòcle krótczi kòncert Pedro Moutinho.

Alfama nie wòniô fado
Tak wòniô lëdzkô pùstosc
Czëc wònią cëszë, co jaż bòli
Szmakã chleba ze smùtkã
Alfama nie wòniô jak fado
Le, że ni ma żódny jiny spiéwë.4

– Pedro! – jô gò dostôl kòl dwiérzi, jak òn ju swój mantel òblekôl.

– ? – Òn tak nó miã blós wezdrzôl.

– Jô cë chcôl pòdzãkòwac za twój kòncert w naszi Kaszëbsczi Filharmónie w Wejrowie, w gromicznikù…

– Jô rôd tam zaspiewôl! – fadiszta ùsmiôl sã.

– …Ë za ten czas, jak të bél razã z twòjima mùzykańtama gòscã w Kweli, pubie Radia Kaszëbë.

– !!! – Pedro wiôldżi òcze jaż dostôl ë jesz szërzi rozcygnął mùniã w ùsmienim.

Bëla dwanôstô w nocy. Za chùtkò, cobë szlë spac. Ma z Aną ùszla le czilesz kroków, jak nama sã zachcalo jesz dzesz wlezc. Prawie przed nama bëlo Coração da Sé jesz jeden restaùrant z Fado. Ale jô bë bél zgrzészil, czejbë jô bél napisôl ò tim placu blós to. Bò za richtich to nie je „jesz jeden restaùrant”, le jeden z tëch nôlepszëch! Wchôdôma z Aną bënë, a tam za kelnera je ten òd kinketë… Szërok sã do naju smieje, pòdchôdô ë pòkazëje na wòlné stólczi. Gôdajã mù, że móma gò widzôné ju rëchli w da Fa’… Trochã gò to zjakòsëlo… Zreta sprawã kelnerka, co sã krząta przë drëdżim stolikù:

– Mój chlop Diogo Rocha – pòkôza na brodacza – prowadzy ze mną ten restaùrant, témù twòje pitanié gò tak zjakòsëlo, bò te gò widzôl w jinym dodomie fado.

– Ó! Przeprôszajã… jô…

– Òn piãkno spiéwie ë czasã robi to dlô drëchów, bò ma z Aùgùsto Ramosã jesmë zdrëszony. – bialka chcala ju wszëtkò za jedną razą wëwidnic.

– Òn bëlno spiéwie! – rzekla Ana.

– Obrigado! – ùsmiôl sã brodacz ë jegò bialka mët. – A tere chcemë pòslëchac Cristinë!

Cristina Madeira pòkôzala sã bëc fadisztką z Club de Fado, jistno jak Sandra Correia spòtkónô w Boteco da Fa’. Trudno zabëc ne glosë. Trudno nie òdczëc przë nich jaczégòsz òbczëszczeniégò. Cristina lubi spiewac òsoblëwie ò ti bialce, co na sztrądze nôprzód żegnô swòjégò rëbôka, a pózdni za nim żdże, bò bez niegò ni móże żëc.

– Jak wama sã ta mòja wokaliza widza? – Cristina wzãna sã na òdwôgã, czej më ju so përznã dlëżi prze czerzwionym winie pòsedza.

– Czëcô, to je to, co z tegò plënie… – na mòja ùdba jakòsz dzywno wëbrzmia…

– Jo! Prawie. Fado plënie z serca pò mòrzach mãkòlijny jistnotë Pòrtugalów. Òno nama dôwô aùtonomiã – Cristina gôda te slowa z letką érą ë redoscą. – Swiat sã krący… Niech. Nama nicht nie weznie ti tesznotë za stôroczasną Luzytanią ë wszëtczima tima mòrzamë, co zybalë òkrãtë naszëch nalôzców nowòczasnëch swiatów.

17948356_793751547444785_1340963154_o

Nama z Aną, czej ma ju tak szla na Banof Apòlónia ë winkòwa pòd drogą Aùgùsto Ramòsowi, Diagò barmanowi ë Mayi z Bòteco da Fa’, przëszlo do glowë, że je trzeba nã aùtonomiã jesz jiną miarą mierzëc. Fado je samòstójnym ôrtã mùzyczi, jaczi na òtemkli ôrt prowadzy pògôdkã z jinyma zortama kùńsztë, nié le tima muzycznyma, ale téż na prziklôd z pòézją. Jo. Jakbë mie chto kôzôl òpisac fado w pińc slowach, jô bë ùżil tëch: Lisboa-Lisabóna, saudade-teskniączka, coração-serce, primavera-zymk, mundo-swiat.

Artur Jablonsczi
Jastrë 2017

1 Dzél wiérztë Elementos, slowa: Mário Rainho, na kaszëbsczi adoptowôl: Artur Jablonsczi
2 Wicy ò historie fado w: Rui Vieira Nery, Historia fado, tłum. Grażyna Jadwiszczak, Wydawnictwo Replika 2015.
3 A. Jablonsczi, Smùgã, Gdiniô 2015
4 Alfama, słowa: Pedro Moutinho