Wszystkie wpisy, których autorem jest Adóm Hébel

Hebel: Jestem jednym z kaszubskich świrów

Nazywam się Adam Hebel. Jestem jednym z kaszubskich świrów. Tych, co chcą, żeby każdy był zmuszony gapić się na kaszubskie nazwy miejscowości. Tym, który nie zwraca uwagi na to, że komuś może się nie podobać Wejrowò i który z tym kaszubskim troszeczkę już przesadza. Zanim mnie skrytykujesz albo olejesz jako kolejnego świra, przeczytaj proszę co mam Ci do powiedzenia, żeby zrozumieć, dlaczego jesteśmy tacy, jacy jesteśmy.

Po pierwsze: zależy nam na obecności kaszubskiego w przestrzeni publicznej, bo to również nasza przestrzeń. Musisz zrozumieć (w sumie nie musisz, ale byłoby miło, gdybyśmy się rozumieli), że kaszubski to dla mnie i innych „świrów” podstawowe narzędzie komunikacji. Nie jest to moje hobby, które uprawiam, jak mnie żona wypuści na weekend, tylko znaczy on dokładnie tyle, ile dla Ciebie język polski. Jak się budzisz, to pierwsza myśl, niezależnie czy to „o k****”, czy „jaki piękny dziś dzień!”, to Twój pierwszy komunikat wysłany do samego siebie w języku polskim. Ja ten komunikat wysyłam w kaszubskim. Robię zakupy po kaszubsku, pracuję po kaszubsku, spędzam czas wolny po kaszubsku. Czy to męczące, całe życie z kaszubskim? – możesz pomyśleć. Więc ja spytam – a Ciebie nie męczy ciągle ten polski? Jak widzisz, to po prostu naturalne narzędzie komunikacji.

Ale co to Ciebie obchodzi i dlaczego mam się z tym narzucać w formie kaszubskich tablic? Teraz proszę Cię o zrozumienie kolejnej rzeczy – my Kaszubi nie mamy swojego państwa, które by się nazywało „Kaszubska Republika” czy tam „Święte Cesarstwo Narodu Kaszubskiego”, co nie znaczy, że swojego państwa w ogóle nie mamy. Naszym państwem jest Rzeczpospolita Polska, która gwarantuje nam prawa do używania własnego języka. I teraz zauważ, że Twój język jest pokazany na tablicach, mój nie, a oba języki mają prawo funkcjonować w przestrzeni publicznej. Czy ja mówię, że nie życzę sobie tablic po polsku na mojej ziemi? Nie, a mógłbym używać argumentów typu „150 lat temu tutaj nie było polskiego, tylko niemiecki”, „są to tereny zamieszkiwane przez Kaszubów”, „jesteśmy ludem, który przybył tu jako pierwszy z wszystkich obecnych tu współcześnie”. Dlaczego tego nie robię? Bo po pierwsze uznaję, że polski jest językiem urzędowym w RP, po drugie szanuję ludzi, których przodkowie (bądź oni sami) przyszli tu później niż moi przodkowie.

W takim toku rozumowania zupełnie niezrozumiałe jest, dlaczego można w ogóle nie życzyć sobie kaszubskiego na tablicach? Zrozum, że ja nie jestem uchodźcą (choć przez karnację można mnie pomylić…), nie mam gdzie sobie stąd iść, ja nie mam jakiejś swojej ojczyzny, w której mój język funkcjonuje, do której mogę sobie pójść, jak mi się nie podoba, że mnie nie chcą tutaj. Ja nie mam dokąd iść, a na własnym terenie muszę udowadniać, czy miasto, które było domem moich przodków jest na tyle moje, że mogę sobie „dostawić” kaszubską tablicę pod polską, pod tablicą w Twoim języku, który jest Tobie tak bliski, jak mi ten, którego tak bardzo sobie nie życzysz. Jak nie ma prawa funkcjonować tutaj, to przepraszam, gdzie ja mam sobie pójść? Dokąd?!

No, ale przecież kiedyś ci Kaszubi tego nie mieli i im nie przeszkadzało – zapewne przechodzi Ci taka myśl przez głowę. Owszem, nie narzekaliśmy – bo nie mieliśmy gdzie! Dawniej za mówienie po kaszubsku można było dostać po głowie i to bardzo dosłownie. Czy do tego też mamy wrócić, bo przecież nikt nie narzekał? Ja nie chcę wprowadzić niczego nowego, chcę po prostu uznania tego, co już jest. Język polski nie jest zagrożony, po prostu obok niego tak jak funkcjonuje naturalnie, tak też na tablicy zafunkcjonuje język tych, którzy tu mieszkają tu prawdopodobnie od VI wieku n. e.

No, ale tu jest Polska i język polski ma być używany! Ten argument jest szczególnie bolesny. Polska dzisiaj to ta sama, która kilkaset lat temu słynęła z wielu języków i narodów żyjących wspólnie pod jednym panowaniem (te fajne czasy, kiedy szlachta miała takie zakręcone szabelki i jak się mówiło, że się jedzie nad polskie morze, to nie było wiadomo, czy się jedzie na północ czy na południe). Co się stało, że dzisiaj drugi język nie może sobie spokojnie stać obok pierwszego? Zrozum, że taki argument każe mi i podobnym do mnie żyć w paradoksie. Z jednej strony dajesz mi do zrozumienia jak bardzo do Polski nie pasuję, z drugiej nie pozwalasz nawet pomyśleć o zakwestionowaniu tejże Polski. Co ja mam w tej sytuacji zrobić? Jak się nie podoba w Polsce to wypad do siebie… ale ja jestem u siebie!

Pomyślałeś/aś, pisząc, że nie życzysz sobie kaszubskich nazw, co ja w tej sytuacji czuję? Jak czuje się ktoś, kto jest u siebie, a kiedy obecność mojego języka w przestrzeni publicznej może wzrosnąć z 0,001% do 0,002%, ktoś mówi, że to za dużo? Wiesz jak spoglądam w oczy mijanych ludzi, którzy być może są także w grupie tych, co sobie nie życzą? Pomyślałeś/aś, że język, z którym te świry tak przesadzają, to język bliski komuś tak jak Tobie ten, w którym właśnie teraz odbywasz procesy myślowe? Co by było, gdyby Tobie ktoś chciał wydrzeć język Twoich przodków w miejscu Twojego urodzenia i miałby obiekcje co do takich drobnostek jak powierzchnia czterech zielonych tablic? To, że nam nikt nic nie odbiera, bo my tego nie mieliśmy, jeszcze pogłębia moją rozpacz. W momencie, kiedy nasz język został niemal w stu procentach wytępiony, często przemocą, powolutku zaczyna się robić normalnie – tak jak nie było za Niemiec ani za II RP, ani za komuny. Zaczyna się robić normalnie i w tym normalnym społeczeństwie spotykamy się na własnej ziemi z taką reakcją. Zastanów się przez chwilę, co ktoś taki jak ja musi teraz czuć…

Hébel: Strzél Aùrorë

Tak jak „Strzél z Aùrorë” w 1917 rokù béł zôczątkã Rujanowi Rewòlucje, tak „strzél Aùrorë” sto lat pózni zaczął pòkazëwac jakô je mòc najégò nôrodu w jinternece. Pierszé wëdarzenié bëło wprowadzenim straszlëwëch zmianów, drëdżé to baro pòzytiwny symptom. Jidze ò òdpòwiesc mediów i jinternaùtów na mòwã nienawiscë sczerowóną do Kaszëbów, jakô zmùżdżëła wszelejaką kritikã i òsmiészëła pòjedinczé głosë, jaczé brałë w òbronã wroga naszi spòlëznë.

Krótkò przëbôcziwającë – brëkòwniczka Facebooka pòdpisónô jakno Magda Aurora w kòméntérze pòd artiklã ò kaszëbskòjãzëkòwi szkòle napisa, że wedle ni ten jãzëk je nôbrzëdszi. Na delikatné sugestie, że ò kògòs jãzëkù tak sã nie słëchô gadac zaczãła corôzka barżi wërażiwac nienawisc do Kaszëbów, jaż zaczãłë padac słowa „rak zwany Kaszubem”, a ò mòwie „wasze kaszubskie szczekanie na szczęście znika”. Sprawa, chòc tikô sã le jedny z wiele òbrazlëwëch wëpòwiesców w wirtualnym swiece, rozwinãła sã, zajãłë sã nią media (Pismiono Skra, Radio Kaszëbë), a spòlëznowé pòrtale zasëpałë òdpòwiescë rozgòrzonëch czëtińców. Pòjawiłë sã równak téż głosë, że ni ma co sã czerowac za tekstã jinternetowégò trolla i zajimanié sã tim je leno dôwanim atencje tima jaczi bë mielë bëc zjignorowóny.

Absolutno jô sã z tim nie zgôdzóm. To nie je wôżné, czë Magda Aurora ni mòże na nas zgarac, czë prosto so szpòrtowa, czë më mómë do ùczinkù z aùtenticzną òsobą, czë z trollkòńtã, czë òna to robi cobë wërazëc niechãc, czë cobë pòpùlarnosc dobëc – nasza reakcjô je stolëmnym dobëcym! W ti „diskùsje” nie szło ò to, cobë jã przekònac, ani cobë jã wëstraszëc prawnyma kònsekwencjama. To bëła gòdzëna próbë. Abò naszińcowie zrobią to samò, czegò naju starszi naùczëlë – mdą sedzec sztël i sã nie pchac tam, dze nas nie chcą, abò staną w òbronie najëch wôrtnotów, jaczé dlô niejednëch są za letczé do splëgawieniô. Te òdpòwiescë, wzéwanié do staniô mùrã, pòdôwanié jinëch przikładów mòwë niezgarë i kritikòwanié jich, to béł pòkôzk naji mòcë! Jô nie cwierdzã, że kòżdô cwiardô òdpòwiesc na lëché słowò je jaczims dobëcym wòjnë, równak widzymë klôr, że pòkôzanié tegò przikładu pùblëczno dało nama zachtną zwënégã – mentalną i medialną. Przecãtny Kaszëba-jinternaùta jaczi widzôł reakcjã jinternetu wzbùdzył w se pòczëcé „jô jem nôleżnik grëpë, jakô ze sobą trzimie, to sã jaż chce bëc w taczim towarzëstwie”, a nié jak donëchczas „lëdze z Trzëgardu sã smieją z najëch tôflów w aùtołach i jô niechc bëc w grëpie jaką mają za tak cos”. Jesz niedôwno w jinternece më zdrzelë na se przez prizmat tegò, co ò nas cëzy piszą, pò „strzélu Aùrorë”, przënômni ta grëpa do jaczi docarłë te jinfòrmacje definiują sebie na spòdlim tegò, jak më sã trzimiemë jakno grëpa. Jesz wiele sã mùszi wëdarzëc, cobë to sã stało pòwszédné, le kù reszce ùdało sã zrobic krok jaczi naju przëblëżił a nié òddalił.

Ta sytuacjô to nie je òdòsobniony przëtrôfk. Kòżdi taczi wpisënk, a ten nagłosniony òsoblëwie – dôwô nama wid na prôwdzëwą sytuacjã. Hewò to piszą ò nas lëdze, jaczi w òczë tegò nie rzeką. Bò doch sąsôd to je szkólny kaszëbsczégò, cotka spiéwô w chùrze, ten mô nalimkã z grifã na aùtole – tej swòjã niechãc do Kaszëbów ùkriwają za ùsmiéwkã. A w sécë wëléwają to, co spòd ùsmiéwka wëpłiwô. Mòże tej chcemë ju so nie cëganic, jak to wszëtcë naju lubią, bò czej ten plesta z tobaką chòdzy na festinie tej kòżdi brawò bije?

Nama sã nierôz nie chce w jinternece na to całé szambò òdpòwiadac. Mùszimë równak bôczëc, że ùczãstnikama tëch diskùsjów są nié le ti, co piszą. To dô hùrmã lëdzy, jaczi to czëtają i abò òdebiérają zygnal, że Kaszëba to je taczi archetip do bicô, abò, że Kaszëbi to je takô grëpa, co sã trzimie razã i nie dô na swòje sadzëc. To dlô nich më òdpisywómë, nié dlô tëch hejtrów.

Òkróm wëkładów, edukacje i jinëch dzejaniów më mùszimë pamiãtac ò wëchòwiwanim przez jinternét i nie jidze mie ò rozbùdowóné aplikacje czë ùczbòwniczi do pòbraniô, le nasz głos w tim zwëczajnym e-rëmie, tam, dze młodi na paùzach w szkòle czë pò robòce wchôdają. Tam chcemë w strëdze niekùńczący sã inbë pòkazowac, że më jesmë w grëpie i że to je wôrt bëc jednym z nas.

Hébel: Docz z trupama gadac, czej w swiece żëwëch je tëli robòtë?

Jô nigdë nie prorokòwôł, le dwa wëdarzenia w krótczim czasu dałë mie wizjã przińdnotë, temù òdkazywóm: nasz nôród sã òdrodzy, le czej to przińdze, tej nicht sã nie mdze czerowôł za nôzwëstkã i tim chto je z kim krewny.

To sã nama mòże widzec abò nié, le nasza przënôleżnosc corôzka mni je kwestią pòchôdaniô, a wiedno barżi to je sprawa swiądë. A czim barżi „richtich Kaszëbi” mdą krzikac, że tak ni mòże bëc, tim barżi òni mdą przëspiésziwelë ten proces. Wskôzałë mie to dwie sytuacje.

Sytuacjô pierszô. Festin w Lãbòrsczim Brzeznie, jaczi czësto przëtrôfkã „dostôł jem” do prowadzeniô. Jô kąsk jem ksenofòbã w taczim dosłownym znaczenim. Móm jaczis pòdswiądny strach cëzëch, abò że mie co zrobią, abò prosto, że kòl nich czãżi mie bëc zrozmiónym. Doznôwóm sã, że teren, na jaczi jadã, nie je zamieszkóny przez Kaszëbów. Taczi festin je tam czwiôrti rôz robiony, wiedno jidze w nim ò sparłãczenié kaszëbsczi kùlturë z jaką jiną. Latos w rolë gòscy wëstãpiwô Grëzjô. A kaszëbskòsc? Mòże dlô mieszkańców pòpegeerowsczi wsë w rolë niechcónégò gòsca? Jem so tak nerwòwò pòd nosã zasmiôł.

Z drëdżi stronë, w programie wëstãpë ùczniaków i robòtników tamtészi szkòłë pò kaszëbskù, Mszô swiãtô w rodny mòwie, ksądz wërôżô redotã, że pò latach jãzëk ti zemie je wrócony, na binie òrganizatorowie zagwësniwają, że ùczbë „regionalnégò jãzëka” są robioné regùlarno. We wsë, jakô całô bëła pò wòjnie zasedlonô!

W tim midzënôrodnym pòdskôcënkù jô nie stracył mòji mentalnoscë Sëna Nordë. Jô nie wierzã wnet nikòmù. Ta sytuacjô to je pewno jiluzjô, nalôz sã „nasz” direchtór szkòłë i wszëtczima prosto tak czerëje. Òrganizatorowie zagwësniwają, że nicht do kaszëbiznë nikògò nie zmùsziwô. W to jô bë móg jesz nie wierzëc, le matizernoga, to nie je przegrzeszonô Nordowô Kòreja, żebë lëdze sã dobrze bawilë blós temù, że jima Wódca kôże! Atmòsféra bëła lepszô jak na nôlepszich rozegracjach w pòdkartësczich wsach!

Jô jem z lubelsczégò, le jô Kaszëbów baro lubiã. I w Serakòjcach, i w Lëzënie jô móm drëchów, to są fejn lëdze!! gôdô mie welech starëszk, jaczi gwës Kaszëbą nie je. Òd niegò bije takô energiô, że nasz człowiek bë 99% z ni ùkriwôł nawetka przed białką, a òn nią prosto swiécył! Takô mentalnosc, jakô nama je nieznónô, a chłop gôdô ò nas tak żëczno, że nôgle wszëtczé jinternetowé kòmeńtérë gduńszczanów, czë dzywny zdrok przecygnionëch w òstatnëch dwùch dekadach Antków, co so pòstôwielë chëcze z dwùma kòlumnama, dżinie z naszi zajiscony ò domôcą sprawã głowë.

Ti lëdze wëkòrzeniony przez totalitarëznã trafilë na zemiã, z jaczi wëkòrzeniony bëlë naszińcowie. Terô òni chcą tu kòrzenie zapùscëc. Jaczim złim człowiekã mùszi bëc, cobë jima tegò prawa òdmawiac? Kò to są lëdze ju tuwò ùrodzony! A przë tim baro òdemkłi, daleczi òd stereòtipù złodzeja Bòségò Antka czë pitë mieszkańca PGR-u.

Sytuacjô drëgô. W radiu Kaszëbë rëszóm témã ùdbë wejrowsczégò radnégò, cobë wjéżdżającëch do Wejrowa wita tôfla „Dëchòwô stolëca Kaszëb witô”. Jô sã nie spòdzéwôł, że to dô taczé zajinteresowanié jinternaùtów! Pòmijóm jich nierozmienié czëtaniô – mëslëlë, że to je dzél legendarny wòjnë ò stolëcã, bò nie widzelë trzech szlabizów „Dë-chò-wô”. Pòmijóm to, że gôdają, że Swiónowò mô miec ten titel, chòc tam sã pielgrzimùje pôrã RAZY krocy jak do Wejrowa. Kòmeńtérë lëdzy z Kartuz są czekawé. Złoslëwé krzikanié, że we Wejrowie nicht nie gôdô pò kaszëbskù, wëszczérzanié sã, że doch to Kartuzë są taczé nôwôżniészé, że òglowò Kaszëbë sã tam zaczinają i kùńczą równoczasno…

Wszëtczé jich kòmeńtérë pisóné pò pòlskù… Mòja cerplëwòta sã skùńcza. Kòchóny kartëzanowie, mòże telegramë do waju nie docérają, a z pòcztowëch gòłąbków wa zupã robita, le wlezëta rôz do biblotéczi i zapùscëta jinternét. Wiéta co to, bò tam piszeta. A terô nie piszta, le pòczëtôjta, dze sã wëdôwô ksążczi, dze są kòncertë, dze pòwstôwô co nowégò. Jo! Pòwstôwają nowé rzeczë! Jak ju môsz przeszłé ten szok, tej chcemë jic dali. Të jes richtich Kaszëbą w ùprocëmnienim do tëch wejrowsczich, a ju tim barżi do tëch Antków? Tu jô sã zgòdzã, chòc z wiôldżim smùtkã. Jo, të jes richtich Kaszëba. W taczim rozmienim, że të jes przekònóny, że jak wëszëznë rzekłë, że gôdanié pò kaszëbskù do dzecy je złé, tej pò 50 latach të sã tegò trzimiesz. W taczim rozmienim, że wedle cebie rozwij naszi kùlturë sã zatrzimôł 80 lat nazôd. W taczim rozmienim, że jak dzes ni ma bùrczibasu, tej to nie je kaszëbsczé. W taczim rozmienim, że jak chtos gôdô jinaczi jak w twòji wsë, tej òn nie gôdô richtich. Zresztą, za czim jô do cebie piszã? Të doch jes richtich Kaszëba, a taczi nie czëtô pò kaszëbskù, bò to ti głupi ùczałi piszą, a richtich Kaszëba pò pòlskù czëtô…

I chtos taczi gôdô lëdzóm, jaczi całé swòje żëcé ti sprawie pòswiãcywają, że òni nie są richtich. Jaczé të môsz prawò?! Ale jô cebie niechc ùczëc, wëchòwiwac, przekònywac ëtd. Jô z tobą niechc miec nic pòspólnégò i nie mdã z tobą gôdôł, bò të jes trup. A trup nic nie zmieni. Të jes trup, a w midzëczasu pòjawiło sã fùl żëwëch, jaczi mają lepszą ùdbã na rozwij naszi spôdkòwiznë. Jaczi òglowò cos chcą robic, a nié bùszno żdac na smierc sebie jakno slédnégò, co wid pò nas wëgasy.

I të so pewno mëszlisz, richtich Kaszëbò, że jô, gôdający wëùczoną kaszëbizną i to jesz z tëch terenów, co nie są richtich, mògã gadac, bò doch nie zmieniã tegò, że to të jes richtich. Hewòle, w 80 latach, w jaczich të sã zatrzimôł, mòże tak bëło. Terô nie spadnij ze stółka… to je 2017 rok.

Jesz niedôwno gôdanié „richtich Kaszëbów”, jaczé blokòwało lëdzy z „mni kaszëbsczich terenów” przed dzejanim, bëło pòwôżną barierą. Terô to gôdanié je żałosno smiészné. Kùlturë broni chtos, chto ji czësto ni mô, spôdkòwiznë nie chce dac ten, co równoczasno chce jã òdrzëcëc. Jô bë cebie napisôł „dôj so pòkù”, abò „dôj nama dzejac”, le ni móm ani brëkòwnotë ani chãcë. Docz òglowò z trupama gadac, czej w swiece żëwëch je tëli robòtë?

Lëzëno: ùgruńtowelë Klub Młodëch Kaszëbów „Òska”

Kòl 60 lëdzy bëło na załóżczim zéńdzenim Karna Òska. Pòłowa z nich to ju nôleżnicë tegò Kòła.

W sobòtã 28.01 w gòscyńcu Czardasz w Lëzënie sã pòtkelë młodi lëdze z òkòlégò jaczi mają w planach midzë jinyma prowadzenié youtubòwégò karnôla, ùczbã kaszëbsczégò jãzëka, wanodżi i artisticzné ùtwórstwò. Òglowò lëdzy bëło kòle 60, pòłowa z nich to ju nôleżnicë nowégò karna.

Zéńdzonëch dało sã pòdzelëc na karna: szpecjalnëch gòscy, a téż rozmajité wiekòwé grëpë. Strzód nich to dało tak lëdzy pò sztudiach jak gimnazjalëstów. Ti slédny, chòc wikszi dzél pòtkaniô sztël słëchelë, to òkôzelë sã bëc wëfùlowóny ùdbama na dzejanié.
Jô bë chcôł kabaret stwòrzëc i òglowò w artistnëch wëdarzeniach dzejac – gôdôł Radosłôw Grëba, jaczi szukô w karnie mòżlëwòtë rozwijaniô swòji swiądë, le téż métla na jimrã.

Wiôldżi dzél gòscy to bëlë nôleżnicë młodzëznowégò karna Cassubia z gminë Żukòwò. Ju terô zapòwiôdają wespółrobòtã, a na deklaracjach to sã nie kùńczi, bò za nama je ju krącenié òdjimków do mùzycznégò klipù dlô Himnu Młodëch Kaszëbów – piesnie, z jaką sã ùtożsamiwają òbadwa karna. Terô leżnoscą do pòtkaniô mdą warkòwnie z jãzëka, kùńsztu i gazétnictwa, jaczé mdą 18 gromicznika, a pózni Òska mdze sã ju rëchtowa do Dnia Jednotë, jaczi spãdzy we Wiôldżi Wsë, dze mdze prezeńtowac tradicjowé spòrtë. I ta spòrtowô dzejalnosc to pòsobny plan młodëch, jaczi bédëją alternatiwã w rësznoce. Wszëtkò przez nômni 2 nôblëższé lata pòd czerownictwã Katarzënë Kankòwsczi-Filëpiôk, wëbróny jednogłosno na przédniczkã.

Sobòtné zéńdzenié w gòscyńcu Czardasz, na jaczim doszło do pòwstaniô Klubù Òska, to béł manifest młodëch, jaczi chcą cos wicy. Strzód 60 òsobòwégò karna nikòmù do głowë nie przëszło, żebë gadac w jinym jãzëkù jak kaszëbsczim, co w ùszłi generacje dzejarzi nie bëło taczé zycher. Młodi lëdze chcą bëc aktiwny, jima nie je wszëtkò równo, ale pòwôżno traktëją nôrodną sprawã.

Bronienié przed bezrobòcym i rozwijã

Jak jô czëjã ò tim, że je nót cos zrobic i zatrzëmac aùtomatizacjã, bò przez to lëdze robòtã tracą, to jô so mëszlã – szkòda, że më tegò rëchli ni mielë zrobioné!

Ùczałi lëdze dërch pleszczą ò tim, że są warczi, jaczé mògą zniknąc, bò je aùtomatizacjô. Terôzka w restaùracjach Të mòżesz na dotikòwim ekranie jestkù òbsztelowac, a co z lëdzama, co tam robią? Niedługò jich nie mdze nót…

A chcemë so wëòbrazëc Czytaj dalej Bronienié przed bezrobòcym i rozwijã