„Snôżí dzénj” a „Zdrzëta le” – dwje wjersze Gracjanë Pòtrëkùs

Snôżí dzénj

Kò to je snôżí dzénj, słúníszkò nama przëszło
rôz w taczí dzénj jem céchòwa na drodze
mja jem knëpel wòd babczi ë ba jem stôrô
jak na historiô
Kò mògã bëc jak dzecë w fylmje ë stojec túwò
mògã stojec na tím mòsce krótkò wòdë
mògã szmërgac kamjenjama z jich taszów
Kò kòżden mòże szmërgnõc kam
blós jô nje chcã szmërgnõc pjirszô

***

Zdrzëta le

To dô czas blónów
ë czas kamjenjí
Pòmjizë żëjõ tí lëdze
Nama je dobrze
mjijac në kamjenje
cjéj blónóm je dobrze
zabôczíwac nas

Smjérzk ISIS – Kùrdowje szturmùjõ Rakkã, stolëcã „Kalífatë”

Jislamscjé Panjstwò” dzjínje z wòczí. Terrorëscë z Daesh jú wnetka wòstelë wëpjartí z Jirakù. W Mòsulú – donëchczas swòjím nôwjikszím festingú w tím krajú – barnjõ sã jesz le na pôrãnôsce slédnëch sztrasach ë mògõ przegrac kòżdéwò dnja. W Siríjsce przed tídnjã Kùrdowje z Demòkraticzné Fedaracëjé Nordowé Sirëje zapòczãlë atakã na stolëcã terrorësticzné wòrganjizacëjé, Rakkã. Dobíwanjé 220-tësõcnéwò mjasta móże dérowac pôrã ksãżëcí. To nje je jedúrní tôcjel terrorëstów. Sõ w wòjnje na wszëtcjich fronjtach. Wòbeszłí wòd nordë przez Kùrdów, wòd zôpadë ë pôłnja przez siríjscjé rzõdowé wòjska a wòd pòrénkù przez jirackõ arméjã, słabí Daesh nje je jú wjicé w sztãdze wùtrzëmac wszëtcjích fronjtów ë trací nastãpné pòzëcëje wnetka kòżden dzénj. Cjéj Rakka mdze dobëtô, ISIS mdze njiczím wjicé jak karnã banjdítów z pùscëznë, chtërní kontrolëjõ môłé mjastka ë wse złúż rzécji Eufrat. A na samím westrzódkú mjasto Deir-ez-Zor, siríjscjí festing, chtëren njigdë sã nje pòddôl ë wòd zaczõtkù wòjnë wëbél wszëtcji wòfensíwë. ISIS njigdë sã nje dalo dobëc wjicé jak 1/3 mjasta ë nje wëzdrzí zó tím, że to bë sã mjenjic mjalo.

Rakka2

(Żôłtô farwa: Kùrdowje, czôrnô: ISIS; na ósce a wesce sõ wjidzec pjirszé dobëté fyrtle Rakcji; stón na 15/06/2017)

Jesz rok abò dwa ë „Kalifat” mdze do kónjca. Jednak ISIS dërch mô swòje mjészé frakcëje w Ejipce, Somalëjí, Afganjistanje ë Fjilëpjinach. Nôpewnjé dërch mdze téż przítomní w pòdzemjím. Nje wòznôczô to téż, że domôcô wòjna w Siríjsce mdze ferbí. Dërch mòcní sõ tam rebeliancë z Wòlné Siríjscjé Arméje. Na nordze wspjeróní przez Tërkëjõ a na pôłnjú przez USA, jesz dlúgò mògõ wòjarzëc z reżimã Baszszara al-Asada. Przínjdzota kùrdzcjé federacëjé Nordowé Siríjé téż sã jesz pítô. Donëchczasowí mjir na rzõdowò-kùrdzcjí granjcí móże nje bëc wjeczní, a reżim al-Asada móże chcec dobëc wszëtcji zemje, jacjé kontrolowôl przed wòjnõ. Swòje jészeftë prowadzõ tam téż wjeldzjí grarze: USA, Tërkëjô, Rúsëjô ë Saudzkô Arabjijô. Domôcô wòjna w Siríjsce ë Jirakú bë bëla wëzdrzala jinaczé, cjéjbë njé bògatí Saudowje – przédní ekspòrterzë ë sponsorowje wahabjiccjéwò ekstremjismù a USA, chtërnë robjõ z njimí mëliardowé jészeftë. To je do dzëwù, że tëlé Europejczíków cjerëje dzís swój górz na wùchódnjików a jimigranjtów – wòfjarë ë rezultat té wòjnë, a njé na przëczënë (a przënômjé jich dzél) – grë wjeldzjich grarzí wò wladzã.

Rakka

(żôłtô farwa – Kùrdowje; czôrnô – ISIS; czerzwjonô – siríjscjí rzõd al-Asada; bladoczerzwjonô – Jirak; zelonô – rebelianjcë z Wòlné Siríjscjé Arméje;  cemnozelonô – rebeliancë wspjeróní przez Tërkëjõ; stón na 15/06/2017)

Hébel: Docz z trupama gadac, czej w swiece żëwëch je tëli robòtë?

Jô nigdë nie prorokòwôł, le dwa wëdarzenia w krótczim czasu dałë mie wizjã przińdnotë, temù òdkazywóm: nasz nôród sã òdrodzy, le czej to przińdze, tej nicht sã nie mdze czerowôł za nôzwëstkã i tim chto je z kim krewny.

To sã nama mòże widzec abò nié, le nasza przënôleżnosc corôzka mni je kwestią pòchôdaniô, a wiedno barżi to je sprawa swiądë. A czim barżi „richtich Kaszëbi” mdą krzikac, że tak ni mòże bëc, tim barżi òni mdą przëspiésziwelë ten proces. Wskôzałë mie to dwie sytuacje.

Sytuacjô pierszô. Festin w Lãbòrsczim Brzeznie, jaczi czësto przëtrôfkã „dostôł jem” do prowadzeniô. Jô kąsk jem ksenofòbã w taczim dosłownym znaczenim. Móm jaczis pòdswiądny strach cëzëch, abò że mie co zrobią, abò prosto, że kòl nich czãżi mie bëc zrozmiónym. Doznôwóm sã, że teren, na jaczi jadã, nie je zamieszkóny przez Kaszëbów. Taczi festin je tam czwiôrti rôz robiony, wiedno jidze w nim ò sparłãczenié kaszëbsczi kùlturë z jaką jiną. Latos w rolë gòscy wëstãpiwô Grëzjô. A kaszëbskòsc? Mòże dlô mieszkańców pòpegeerowsczi wsë w rolë niechcónégò gòsca? Jem so tak nerwòwò pòd nosã zasmiôł.

Z drëdżi stronë, w programie wëstãpë ùczniaków i robòtników tamtészi szkòłë pò kaszëbskù, Mszô swiãtô w rodny mòwie, ksądz wërôżô redotã, że pò latach jãzëk ti zemie je wrócony, na binie òrganizatorowie zagwësniwają, że ùczbë „regionalnégò jãzëka” są robioné regùlarno. We wsë, jakô całô bëła pò wòjnie zasedlonô!

W tim midzënôrodnym pòdskôcënkù jô nie stracył mòji mentalnoscë Sëna Nordë. Jô nie wierzã wnet nikòmù. Ta sytuacjô to je pewno jiluzjô, nalôz sã „nasz” direchtór szkòłë i wszëtczima prosto tak czerëje. Òrganizatorowie zagwësniwają, że nicht do kaszëbiznë nikògò nie zmùsziwô. W to jô bë móg jesz nie wierzëc, le matizernoga, to nie je przegrzeszonô Nordowô Kòreja, żebë lëdze sã dobrze bawilë blós temù, że jima Wódca kôże! Atmòsféra bëła lepszô jak na nôlepszich rozegracjach w pòdkartësczich wsach!

Jô jem z lubelsczégò, le jô Kaszëbów baro lubiã. I w Serakòjcach, i w Lëzënie jô móm drëchów, to są fejn lëdze!! gôdô mie welech starëszk, jaczi gwës Kaszëbą nie je. Òd niegò bije takô energiô, że nasz człowiek bë 99% z ni ùkriwôł nawetka przed białką, a òn nią prosto swiécył! Takô mentalnosc, jakô nama je nieznónô, a chłop gôdô ò nas tak żëczno, że nôgle wszëtczé jinternetowé kòmeńtérë gduńszczanów, czë dzywny zdrok przecygnionëch w òstatnëch dwùch dekadach Antków, co so pòstôwielë chëcze z dwùma kòlumnama, dżinie z naszi zajiscony ò domôcą sprawã głowë.

Ti lëdze wëkòrzeniony przez totalitarëznã trafilë na zemiã, z jaczi wëkòrzeniony bëlë naszińcowie. Terô òni chcą tu kòrzenie zapùscëc. Jaczim złim człowiekã mùszi bëc, cobë jima tegò prawa òdmawiac? Kò to są lëdze ju tuwò ùrodzony! A przë tim baro òdemkłi, daleczi òd stereòtipù złodzeja Bòségò Antka czë pitë mieszkańca PGR-u.

Sytuacjô drëgô. W radiu Kaszëbë rëszóm témã ùdbë wejrowsczégò radnégò, cobë wjéżdżającëch do Wejrowa wita tôfla „Dëchòwô stolëca Kaszëb witô”. Jô sã nie spòdzéwôł, że to dô taczé zajinteresowanié jinternaùtów! Pòmijóm jich nierozmienié czëtaniô – mëslëlë, że to je dzél legendarny wòjnë ò stolëcã, bò nie widzelë trzech szlabizów „Dë-chò-wô”. Pòmijóm to, że gôdają, że Swiónowò mô miec ten titel, chòc tam sã pielgrzimùje pôrã RAZY krocy jak do Wejrowa. Kòmeńtérë lëdzy z Kartuz są czekawé. Złoslëwé krzikanié, że we Wejrowie nicht nie gôdô pò kaszëbskù, wëszczérzanié sã, że doch to Kartuzë są taczé nôwôżniészé, że òglowò Kaszëbë sã tam zaczinają i kùńczą równoczasno…

Wszëtczé jich kòmeńtérë pisóné pò pòlskù… Mòja cerplëwòta sã skùńcza. Kòchóny kartëzanowie, mòże telegramë do waju nie docérają, a z pòcztowëch gòłąbków wa zupã robita, le wlezëta rôz do biblotéczi i zapùscëta jinternét. Wiéta co to, bò tam piszeta. A terô nie piszta, le pòczëtôjta, dze sã wëdôwô ksążczi, dze są kòncertë, dze pòwstôwô co nowégò. Jo! Pòwstôwają nowé rzeczë! Jak ju môsz przeszłé ten szok, tej chcemë jic dali. Të jes richtich Kaszëbą w ùprocëmnienim do tëch wejrowsczich, a ju tim barżi do tëch Antków? Tu jô sã zgòdzã, chòc z wiôldżim smùtkã. Jo, të jes richtich Kaszëba. W taczim rozmienim, że të jes przekònóny, że jak wëszëznë rzekłë, że gôdanié pò kaszëbskù do dzecy je złé, tej pò 50 latach të sã tegò trzimiesz. W taczim rozmienim, że wedle cebie rozwij naszi kùlturë sã zatrzimôł 80 lat nazôd. W taczim rozmienim, że jak dzes ni ma bùrczibasu, tej to nie je kaszëbsczé. W taczim rozmienim, że jak chtos gôdô jinaczi jak w twòji wsë, tej òn nie gôdô richtich. Zresztą, za czim jô do cebie piszã? Të doch jes richtich Kaszëba, a taczi nie czëtô pò kaszëbskù, bò to ti głupi ùczałi piszą, a richtich Kaszëba pò pòlskù czëtô…

I chtos taczi gôdô lëdzóm, jaczi całé swòje żëcé ti sprawie pòswiãcywają, że òni nie są richtich. Jaczé të môsz prawò?! Ale jô cebie niechc ùczëc, wëchòwiwac, przekònywac ëtd. Jô z tobą niechc miec nic pòspólnégò i nie mdã z tobą gôdôł, bò të jes trup. A trup nic nie zmieni. Të jes trup, a w midzëczasu pòjawiło sã fùl żëwëch, jaczi mają lepszą ùdbã na rozwij naszi spôdkòwiznë. Jaczi òglowò cos chcą robic, a nié bùszno żdac na smierc sebie jakno slédnégò, co wid pò nas wëgasy.

I të so pewno mëszlisz, richtich Kaszëbò, że jô, gôdający wëùczoną kaszëbizną i to jesz z tëch terenów, co nie są richtich, mògã gadac, bò doch nie zmieniã tegò, że to të jes richtich. Hewòle, w 80 latach, w jaczich të sã zatrzimôł, mòże tak bëło. Terô nie spadnij ze stółka… to je 2017 rok.

Jesz niedôwno gôdanié „richtich Kaszëbów”, jaczé blokòwało lëdzy z „mni kaszëbsczich terenów” przed dzejanim, bëło pòwôżną barierą. Terô to gôdanié je żałosno smiészné. Kùlturë broni chtos, chto ji czësto ni mô, spôdkòwiznë nie chce dac ten, co równoczasno chce jã òdrzëcëc. Jô bë cebie napisôł „dôj so pòkù”, abò „dôj nama dzejac”, le ni móm ani brëkòwnotë ani chãcë. Docz òglowò z trupama gadac, czej w swiece żëwëch je tëli robòtë?

Pòézëjô, erotika ë żëcé w 21. stalatím – 3 wjersze Artura Jablonscjéwò

Neta

Pòstawjonô w cíberrëmním mòrzú
W zerojedínkòwjím szorze
Domëslné jistnosce
Ríb nje nalowjí
Rozpjãtô na zemscjí kùglí
W calowním swjece
Bútnowëch brëkòwnjików
Pejka nje nafùtrëje
Zapezglonô dosc fest
W zwelí njepòzwôní
Glów naszéwò wòtroctwa
Wjeszczéwò nje zatrzímô

***

Mùmacz

mëma nje przëszla
mjala robòtã
cosz jí stanãno przék
to doch wó mjã chòdzëlo
drëszka dala żëletkã
rzekla żebë sã chajstnõc
to mje wùlżí
bëlo genau jak gôdala
bòlalo
le cjedë krëwjô jú plënãna
przëszed lúbní spòkój
njicht jú mje nje zrobjí nerwés
njicht nje zrenjí.
na rãkach jô sã rznãna rzôdkò
wjicé na wùdach
tak wnetka jú na sôdze
tacjé pòdrechòwanjé dnja
wszëtcjich rén ë lãków
jacjéwò mùmacza të môsz w se
wamí chòdzí wò mòje demónë
prawje wó to
jô bë chcala bëc kòchônô ë szczestlëwô.
lúbjí cë pòéziô
to je to samò żëcé
le wòpòwjedzoné përznã jiním jãzëkã

***

mùjkôsz mòje stopë
pòdmíwôsz slabjiznã
bjerzesz w bjodrach
pjastëjesz cjéj w kòlíbce
cëchùchno
dërżã jak plom swjéce
cjedë w wòknje żdże
cobë drogã dôdom pòkazac
njechle wínjdze jasoter
a najú weznje
dwje dësze w jedním cele
znôjma
gãstõ rzôdczëznõ
wëszosowa ceszba żëcéwò
mjesõc wëgasíl wjíd
szëmermanjica
Pòrénjica sã w tobje wòdbjíjô

„Môłí princ”: rozdzél III (przeczytaj i odsłuchaj fragment)

Oddaję Czytelnikom trzeci rozdział tłumaczenia. Poprzednie rozdziały można znaleźć tu:

I rozdzél
II rozdzél

moli princ1wioldzi

Przeczëtéj a pòsłëchéj na wëjímk / Przeczytaj i odsłuchaj fragment Czytaj dalej „Môłí princ”: rozdzél III (przeczytaj i odsłuchaj fragment)

Rada Języka Kaszubskiego dystansuje się od gramatyki napisanej przez swoją członkinię

Dwa dni po ukazaniu się naszej krytycznej recenzji nowej „Gramaticzi kaszëbsczégò jãzëka Rada Języka Kaszubskiego zdystansowała się od publikacji autorstwa jednej ze swoich członkiń i opublikowała następujące stanowisko:

Stanowisko RJK2

Nie ma w nim wzmianki odnośnie tego, czy to akurat owa recenzja miała na to jakikolwiek wpływ, jednak, mimo szczerej sympatii do szanownej Autorki, cieszymy się z zajęcia powyższego stanowiska. Nie informuje ono jednak, czy zostaną podjęte jakiekolwiek dalsze kroki. Hana Makùrôt podjęła trud napisania pozycji ważnej, ponieważ niewątpliwie Kaszubom jest potrzebna powszechnie dostępna i przejrzysta gramatyka języka kaszubskiego i wielka szkoda, że, w formie zaproponowanej przez autorkę, książka nie nadaje się do użytku szkolnego. Być może jednak Autorka oraz Rada Języka Kaszubskiego mogłyby wspólnie stworzyć oficjalną koncepcję takiej pozycji i opracować wydanie drugie, poprawione?

„MÔŁÍ PRINC”: rozdzél II (przeczytaj i odsłuchaj fragment)

Le petit prince Antoina de Saint-Exupéry’ego to klasyka światowej literatury. Przeczytaj rozdział drugi kultowego Môłéwò princa w tłumaczeniu  na język kaszubski. Przeczytaj także rozdział pierwszy i dowiedz się więcej o przekładzie tutaj.

moli princ1wioldzi

Przeczytaj i odsłuchaj fragment


II

   Tak jô żíł sóm, bez njikòwù, co bë móg se mnõ tak echt pògadac, jaż do té awarëjé na Saharze przed szesc latamí. Njico sã skazëło w mòjím mòtorze, a że jô nji mjôł sobõ anjé mechanjika, anjé pasażerí, jô mùszíł spróbòwac dëcht sóm zrobjic tã żímkõ reparacëjõ. To bëła do mje sprawa smjirce abò żëwòta. Jô mjôł wòdã do pjicô ledwje na wòsmë dnjí. 

   Téj ten pjirszí wjeczór jô wùsnõł na pjôskú, tësõc mjíl wòd zém wòd człowjeka zamjeszkónëch. Jô béł samòtnjészí jak rozbjitk na tratwje westrzódkú wòcéanë. Téj przedstawjitaż so mój zôdzíw, cjéj pòrénë wòcúcíł mjã ten smjészní głosk. Wòn rzek:
   – Nóce le… nacéchúj mje baranka!
   – É?!
   – Nacéchúj mje baranka.

   Skòk jem na prosté nodzji cjéjbë jô béł wòd pjorëna trafjoní. Mòcno przecar jem wòczë, dobrze sã rozezdrzôł wkół ë wòbôczíł môłéwò bówkã, dosc wòsoblëwéwò, pòwôżno sã mje przëzérajõcë. Tútak je ten nôlepszí jewò wëmalanjc, chtëren (pòzdnjé) mje sã nacéchòwac dało.
2a
Le mój céchùnk, to je klôr, je wjele mjé szëkòwní jak sóm mòdel. Njic zó to nji mògã. Jô béł znjechãconí przez wùstnëch do malarscjéwò warkù cjéj jô béł szesc lat ë jô nji mjôł sã nawùczoné njic jinéwò céchòwac jak zamkłé znjíje bóa a wòtemkłé znjíje bóa.

   Jô zdrzôł nó ten wùkôzk wòczama wjeldzjima wòd zadzëwòwanjô. Nje zabaczëta, co jô béł tësõc mjíl wòd zamjeszkónëch rejonów. A jednak mój môłí bówka sã nje zdôwôł bëc zabłõdzoní ënjé mrzõcí wòd zmãczenjô, ënjé głodã padłí, ënjé pragłí, ënjé na smjirc wùrzasłí. Czësto nje wëzdrzôł za dzeckã zgùbjoním westrzódkã pùscëznë, tësõc mjíl precz wòd cëwjilízacëjé. Cjéj w nédze mje sã wùdało co wësłowaczëc, jô do nje rzek:
   – Le… ceż të tú chcesz?
   A wòn pòwtórzíł grzecznje, le barzo pòwôżno:
   – Nóce le… nacéchúj mje baranka…

   Cjéj tajemnosc chwjile nas wòsamãtô, anjé sã nje dzírzímë nje pòsłëchac. Chòc zda sã mje to tak absurdné tësõc mjíl wòd zamjeszkónëch placów ë w njebezpjekú smjirce, wëcíg jem z tasze sztëk papjórë a pjóro. Le téj jô sã wòmëslíł, że mjôł jem sztúdérowóné przeważnje geografjijõ, historëjõ, rechùncji a gramatikã ë jô rzek mòjémù bówce (përznã gòrzkò), że jô doch nje wùmjejã céchòwac. Wòn mje wòdrzek:
   – To nje je njic. Nacéchúj mje baranka.

   Że jô njigdë nji mjôł baranka céchòwóné, zrobjíł jem mù jeden wòd nëch jedúrnëch dwúch céchùnków, chtërnë jô pòtrafjíł. Ë jô béł czësto wòd se, cjéj wùczúł jem jewò gôdajõcë:
   – Njé! Njé! Jô njechc élefanjta we znjíjí bóa. Bóa je wòkrop njebezpjecznô, a élefanjtë sõ barzo njewòklëczné. Kòle mje wszëtkò je môłé. Mje je trzébno baranka. Nacéchúj mje baranka.
   Tak téj jô nacéchòwôł.2b

      Wòn baczlëwje zdrzôł, a téj:
      -Njé! Túten je jú barzo krãczní. Zrobji jinszéwò.
      Tak jô zrobjíł:2c

      Mój drëch sã zasmjôł cëchò ë dobrotlëwje:
      – Kò zdrzë, to nje je barank, to je ten baran. Wòn mô rodzji…

      Tak jô zrobjíł mój céchùnk na nowò:2d

   Le tewò wòn nje chcôł tak jak tëch seszłëch:
   – Túten je za stôrí. Jô chcã baranka, co bdze dłúgò żíł.

   Téj mòja cyrzplëwòsc bëła do kónjca, jô mùszíł sã pòspjôc a zaczíc rozkrãcac mój mòtór, tak jô naszmagrowôł hewò ten céchùnk:2e

   Ë wòdrzek jem:
   – To je skrzínka. Ten barank, co të wò chcesz, je bënë.
Jak jô béł zadzëwòwóní, ga wùzdrzôł jem jak wòczë méwò môłéwò sãdzéwò jaż tak zablãkrowałë:
   – Je dëcht tacjí jak jô chcôł! Mëslísz të, co tacjí barank brëkùje wjele trôwë?
   – A co?
   – Bò kòle mje wszëtkò je malíncjé…
   – To gwës sígnje. Jô móm nacéchòwóné czësto môłéwò baranka.
   Wòn przëkłónjíł swòjã głowã do céchùnkù:
   – Tacjí môłí to wòn nje je… wéjle! Wòn wùsnõł…
Prawje tak jô pòznôł môłéwò princa.

Słowôrzk:

dëcht zupełnie
njico
 coś
mòtór silnik
żímcjí trudny
wòcúcëc obudzić
wòmëslëc sã przypomnieć sobie
wëmalanjc portret
wùrzasłí przerażony
pùscëzna pustynia
w nédze w końcu
dzírzëc sã odważyć się, śmieć
njewòklëczní nieporadny
krãczní schorowany
szmagrowac gryzmolić
zabklãkrowac zaświecić, zabłyszczeć

 

„Môłí princ”: Mały książę przemówi po kaszubsku (odsłuchaj i przeczytaj fragment)

O tłumaczeniu

Le petit prince Antoina de Saint-Exupéry’ego porwał serca czytelników, małych i dużych, na całym świecie. To także jedna z najchętniej tłumaczonych książek na języki obce. Mimo że wydana w 1943 roku, do dziś nie doczekała się przekładu na język kaszubski. Dajmy zatem Môłémù princë  wreszcie nas oczarować w języku ojczystym.

Przekład, nad którym pracuję, dokonywany jest bezpośrednio z języka oryginału. Przygotowując się do niego, przeczytałem Môłéwò princa po francusku i po czesku – dla porównania przekładu na inny język słowiański. Przy pracy korzystam też z tłumaczeń na angielski i holenderski, aby podejrzeć jakie strategie i rozwiązania w niektórych fragmentach stosowali inni tłumacze. Polskiego tłumaczenia nie używam wcale, możliwość robienia bezwiednych kalk językowych mogłaby jedynie zaszkodzić tłumaczeniu.

moli princ1wioldzi

To mój największy dotychczas przekład, wcześniej na kaszubski tłumaczyłem tylko fragmenty książek, artykuły oraz wywiady – z duńskiego, czeskiego, angielskiego i dolnołużyckiego (dostępne tu). Już na chwilę obecną większość Môłéwò princa jest przetłumaczona. Będę się starał systematycznie udostępniać nowe fragmenty i opublikować jeszcze przed wydaniem całości kilka pierwszych rozdziałów.

W zapisie uważam za konieczność powrócić do niektórych rozwiązań stosowanych przez pisarzy skupionych wokół pism Bënë i buten, Przyjaciel Ludu Kaszubskiego, a w dużym stopniu także Zrzesz Kaszëbskô oraz przez m.in. Aleksandra Majkòwscjéwò w oryginalnym wydaniu Żëcô i przigód Remusa. Z tą różnicą, że samogłoski nosowe zapisuję konsekwentnie jako ã, õ, a dawniejsze kj, gj jako cj, dzj. Ponadto, dla dialektu północnego, który jest mi najbliższy i w którym mój przekład jest napisany, notuję nielabializowane i przednie ú jak w słowach búten, kúr, tú czy gbúr oraz przymknięte przednie í jak w słowach sín, dzís albo pjísze. W kwestii fleksji opieram się przede wszystkim na normie zaproponowanej przez dra F. Lorentza w Kaschubische Grammatik.

Przeczytaj i odsłuchaj fragment

I

   Cjéj jô béł szesc lat, jedním razã jô wjídzôł jeden bëlní wòbrôzk, ten béł w tí knídze wò bòrowjiznje, co sã nazéwa «Prôwdzëwé Pòwjesce». Nó njím bëła znjíja bóa, jakô żarła swòjã wòpjôrã. Hewò tú je kòpjô wòd newò céchùnkù.

   W ní knídze stojało: «Znjíje bóa pòłíkajõ swé wòpjôrë w całoscí, bez dzegwjenjô. Pòtemù nji mògõ sã rëchac a spjõ szesc ksãżëcí ë trawjõ.»

   Barzo jem mëslíł wò przëgòdach w dżunglí a na wòstatk jô céchòwôł swój pjirszí céchùnk. Ten béł tacjí:

sombrero

   Jô pòkôzôł tím wùstním na mój méstersztëk a pítôł sã jím, ażlë wònjí strach dostelë. Tí wòdrzeklë: «Czemùż më bë mjelë tewò kłobùka strach mjec?»

   Na mòjím céchùnkú nje béł żóden kłobùk. Tã bëła jedna znjíja bóa, co dzegwjiła élefanjta. Tak jô céchòwôł wnãtrznosce né znjíje, że tí wùstní bë to zrozmjôc mòglë. Jím wjedno mùszí wszëtkò wëtłomaczëc. Mój drëdzjí céchùnk wëzdrzôł tak:

boa

   Tí wùstní mje doradzëlë wòprzestac céchòwanjô wòtemkłëch ë zamkłëch znjíj bóa a wjicé sã zajinteresowac geografjijõ, historëjõ, rechòwanjím a gramatikõ. Téj prawje, cjéj jô béł szesc lat stôrí, jô njechôł swój sprasní szos malarscjí. To njepòwòdzenjé céchùnkù numer 1 a céchùnkù numer 2 mjã znjechãcëło. Tí wùstní njigdë samí njick nje rozmjejõ, a dzecë to mãczí jím dërchejncú wszëternôstkò tłomaczëc.

   Tak jem so mùszíł jinszí wark wëbrac ë jô sã nawùczíł z flígrã latac. Jô wòblejcôł wnetka ten całí swjat, a geografjijô – to je prôwda – zacht mje pòmògła. W wòkamërgnjenjím jô wjedzôł rozwjidzec Chjinë wòd Arízonë. To je wòkrop przëgódné, cjéj chto w nocí zabłõdzí.

   Jô pòznôł w swòjím żëcím téż fùl wôżnëch lëdzí. Wjele jem żíł mjedzë wùstnëmí a z blëza nó njich wzérôł. Ale mòjã wùdbã wò njich jô nje mjenjíł. Cjéj jô trafjíł jednéwò, chtëren mje sã wjídzôł dosc pòchwatní, wjedno jô zrobjíł ten eksperimanjt z céchùnkã numer 1, jacjí jô wjedno wòtrzímôł przë se. Chcôł jem sã doznac, czë pò prôwdze tak rozëmní béł. Ale kòżden mje rzek: «To je ten kłobùk». Tak jô nje pòwjadôł z njimí wò znjíjach bóa, anjé wò bòrowjiznach, anjé wò gwjôzdach. Jô gôdôł wò brëdżú, gòlfje, pòlítice a szlípsach. A tí wùstní bëlë rôd, że pòznelë tak rozsõdnéwò człowjeka.

Słowôrzk:

bòrowjizna pralas, las pierwotny
pòwjesc opowiadanie
wòpjôra ofiara
céchùnk rysunek
dzegwjenjé przeżuwanie
wùstní dorosły
kłobùk kapelusz
sprasní wspaniały
szos tu: kariera
dërchejncú wciąż, bez ustanku
wark zawód
przëgódní przydatny
wùdba tu: zdanie, opinia
pòchwatní pojętny, rozgarnięty

Przeczytaj rozdział II.

Już w 1603 r. Hieronymus Megiser uznał kaszubski za osobny język słowiański

Na spisany łaciną Thesaurus Polyglottus trafiłem przypadkiem, na seminarium o języku litewskim. Na uniwersytecie w Lejdzie w Holandii o jego historii opowiadał prof. Alexander Lubotsky. Całe szczęście, że Hieronymus Megiser, autor Thesaurusa…, zakwalifikował język litewski do języków słowiańskich (dziś byśmy powiedzieli, że bałto-słowiańskich). Traf chciał, że prof. Lubotsky w swojej prezentacji użył akurat strony z owego dzieła, na której autor wymienił wszystkie języki uważane za należące do tej grupy. Z wielką ciekawością przeleciałem wzrokiem całą listę i moje oczy rozszerzyły się. Oto na liście obok języków polskiego, litewskiego, chorwackiego i „moskiewskiego”, razem z ludami i krainami, które tymi językami mówiły, widniało:

Vandalica, Rugiorum, Caſſubiorum, Pomeranica, Obodritarum, ſeu Meckelburgenſium

Co się z łaciny wykłada: „wandalski, (język) Rugian, Kaszubów, pomorski, Obodrytów albo Meklemburczyków.”

Megiser 1 jpg

Theſaurus Polyglottus, okładka drugiego wydania z 1613 r.

Tak oto lipski lingwista, który w swym dziele opisał wszystkie znane mu naonczas 435 języków, jako pierwszy znany uczony zakwalifikował język Kaszubów, razem z całym pomorsko-meklemburskim dialektalnym continuum kaszubsko-połabskim, jako osobny język zwany wandalskim. Nie jest to miano nieznane kaszubskiej literaturze. Równo 40 lat później Michał Brüggemann zwany Mostnikiem, kapelan książąt pomorskich, wyda po kaszubsku Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalſki…

Megiser 2

Grupa języków słowiańskich według H. Megisera, Theſaurus Polyglottus

Co jednak ważne, to wiekopomne dzieło i ten wiekopomny dla Kaszubów fakt zdaje się zupełnie uszły uwadze kaszubskiej nauce, mimo że poprzedzają wnioski innego lipskiego uczonego Karla Gottloba von Antona o 180 (!) lat, jako że ów slawista dopiero w 1783 r. wydał Erste Linien eines Versuches…, gdzie opisywał kulturę i języki Słowian, ujmując osobno język kaszubski.

Karl_Gottlob_Anton_(1751–1818)

Karl Gottlob von Anton (1751-1818)

Należy jednak wziąć pod uwagę, że Hieronymus Megiser urodził się około roku 1554, a zmarł Anno Domini 1619, a więc żył i pisał za czasów Księstwa Pomorskiego i dynastii Gryfitów. Nie mam wątpliwości, że język Rugiorum et Caſſubiorum dotyczy właśnie języków Księstwa (które sięgało wówczas za wyspę Rugię na zachodzie aż po ziemie bytowską i słupską na wschodzie), a nie Kaszub pruskich. Za czasów Megisera język kaszubski wciąż był żywy nie tylko w ziemi słupskiej, ale sięgał po Darłowo, Sławno i Miastko, a prawdopodobnie aż pod Koszalin i Szczecinek. Również i sama nazwa Kaszuby miała wówczas nieco inny zasięg. Księstwo kaszubskie, wschodzące w skład Księstwa Pomorskiego Bogusława XIV, obejmowało Kołobrzeg, Koszalin, Białogard i Szczecinek. Za Megisera wciąż żywy był język Drzewian połabskich, choć dialekty Obodrytów i Rugian, z którymi język kaszubski jest najbliżej spokrewniony, były już wtedy najpewniej wymarłe.

Wielka mapa księstwa pomorskiego

Wielka Mapa Księstwa Pomorskiego Eilhardusa Lubinusa z 1618 r.

Sprawdziłem publikacje o języku kaszubskim. Ani w Geschichte der pomoranischen (kaschubischen) Sprache F. Lorentza z 1925, ani w Spòdlowi wiédzë ò kaszëbiznie J. Trédra z 2014 nie znalazłem wzmianki o Thesaurusie…, choć nie uszedł uwadze Serbom Łużyckim, którzy w Časopisu Maćicy Serbskeje z 1878 r. dogłębnie to dzieło przebadali (za znalezienie tego faktu dziękuję koledze z redakcji, Dôwidowi Mikloszowi).

Najwyższy czas chyba zatem przedstawić i pomorskiemu światu Hieronymusa Megisera.

Hieronymus_Megiser_(1905_reprint)

Hieronymus Megiser (ok. 1554-1619)

Recenzja: Czy „Gramatika kaszëbsczégò jãzëka” jest gramatyką kaszubskiego języka?

Niedawno wyszła „Gramatika kaszëbsczégò jãzëka” Hanë Makùrôt i jest to pozycja na pewno rewolucyjna na tle poprzednich kaszubskich gramatyk. Niestety głównie dlatego, że co rusz przeczy temu, co wiemy o języku kaszubskim. Powód tego prawdopodobnie można odnaleźć już na tylnej części okładki, gdzie autorka pisze: „Wëzwëskiwała jem przede wszëtczim gramaticzné òpisënczi pòlsczégò jãzëka, ale téż jinëch jãzëków: słowacczégò, czesczégò, serbsczégò.” Dalsza lektura utwierdza w przekonaniu, że rzeczywiście mamy do czynienia ze skaszubieniem gramatyk innych, obcych języków, a nie z samodzielnym opracowaniem gramatyki języka, który Autorka opisuje.

Pozycji takiej jak ta nie można przemilczeć z co najmniej trzech powodów. Po pierwsze to praca, w którą zaangażowani są członkowie Rady Języka Kaszubskiego, organu, który zajmuje się standaryzacją języka kaszubskiego i ma ogromny wpływ na kształt podręczników i pomocy naukowych, które trafiają do kaszubskich szkół. Po drugie nie ulega wątpliwości, że z „Gramaticzi…” mają się uczyć również studenci etnofilologii kaszubskiej na Uniwersytecie Gdańskim, a prawdopodobnie uczą się z niej już teraz. Po trzecie „Przedstawiony dokôz je adresowóny do wszëtczich òsobów zainteresowónëch kaszëbsczim jãzëkã, w òsoblëwòscë dlô ùczniów, sztudérów kaszëbsczi etnofilologii, szkólnëch kaszëbsczégò jãzëka, piszącëch pò kaszëbskù i téż do òsób ùczącëch sã kaszëbiznë” (str. 10) – a zatem też do mnie. Jako adresat i nabywca tego produktu mam więc kilka uwag.

hanna-makurat-2

Najpierw trzeba zdefiniować, czym właściwie jest język kaszubski. Jeśli przyjmiemy, że język kaszubski jest językiem naturalnym, czyli takim, który wyewoluował drogą historycznego rozwoju jako mówiony i żywy język stosowany do komunikacji, to musimy przyjąć, że jego gramatyka, fonetyka i fonologia rządzą się określonymi prawami, które w przypadku j. kaszubskiego są całkiem dobrze zbadane przez pokolenia językoznawców, dzięki czemu możemy mówić o poświadczeniach i pewnych faktach językowych.

Można też przyjąć, że język kaszubski jest językiem sztucznym, czyli conlangiem, jak np. języki Śródziemia u J.R.R. Tolkiena. Wtedy oczywiście obowiązuje licencia poetica, każde wyobrażenie autora o języku i każde fantazje na jego temat stanowią prawo.

We wprowadzeniu do „Gramaticzi…” dostajemy mało konkretną informację, że książka opisuje „gramaticzné znanczi terôczasnégò lëteracczégò kaszëbsczégò jãzëka” (str. 9). To bardzo luźne sformułowanie, bo dzisiejsza literatura bardzo się różni poziomem, stylem i znajomością kaszubszczyzny autorów. Autorka, która sama pisze po kaszubsku, mogłaby nawet napisać gramatykę na bazie własnych tekstów i uznać ją za opis cech dzisiejszego j. literackiego. Dodaje jednak, że jej praca powstała również „w òpiarcym ò specjalisticzné lingwisticzné artikle i mònografie, atlas i słowarzë kaszëbsczégò jãzëka” (str. 9). Postaram się skonfrontować te słowa ze stanem faktycznym.

Już na wstępie zastanawia fakt, że autorka nie korzystała i pominęła w źródłach jedyną dotychczas normatywną gramatykę napisaną przez lingwistę. Mowa o „Kaschubische Grammatik” dra Friedricha Lorentza z 1919 roku, która z powodzeniem służyła (z pewnymi zmianami w alfabecie) pisarzom skupionym wokół czasopism „Bënë i buten” oraz „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego”. Pociesza na pierwszy rzut oka fakt, że autorka pisze, iż „w òsoblëwòscë kòrzëstała (…) z ksążków Gramatyka pomorska Friedricha Lorentza (…)” (str. 10), jednak szybko się okazuje, że materiał tam zawarty jest biegunowo różny od propozycji Autorki. Autorka nie uznała także za zasadne poinformować na jakich dialektach języka kaszubskiego opiera swoją normę.

Kaschubische Grammatik

Książka składa się z czterech rozdziałów: 1. FÒNETIKA, 2. FLEKSJÔ, 3. SŁOWÒBÙDOWIZNA, 4. SYNTAKSA. W niniejszej recenzji będę się przyglądał głównie rozdziałowi drugiemu, jako że normatywizacja fleksji ma olbrzymi wpływ na kształt samego języka i to w właśnie w tym rozdziale znalazłem najwięcej frapujących fragmentów.

2. FLEKSJÔ

Już na samym początku książka oszałamia zawartością opisów tak elementarnych zagadnień jak budowanie i funkcje czasów w języku kaszubskim. W czasie przeszłym dla trzeciej osoby Autorka podaje formy w ogóle nie występujące w języku kaszubskim i nigdzie niepoświadczone (str. 46):

(òn) je pisôł
(òna) je pisała
(òni) są piselë
(òne) są pisałë

Formy zaczerpnięte najpewniej z innych języków słowiańskich, jako że występują np. w serbsko-chorwackim (on je pisao) czy językach łużyckich (dłuż. wóna jo pisała) . W języku kaszubskim jedynie pierwsza i druga osoba używają w czasie przeszłym czasownika posiłkowego bëcjô (jem) pisôł, të (jes) pisała, më (jesmë) piselë itd., ale zawsze òna pisała, òni piselë. (por. Sychta, Słownik gwar kaszubskich…, t. I, str. 27-28 dla czasownika bëc)

Dla czasu teraźniejszego perfektywnego typu jô móm pisóné Autorka zupełnie pomija formy z czasownikiem posiłkowym bëc, występującymi z czasownikami ruchu, typu jô jem jidzonyòna je jachónô oraz zupełnie nie pisze o różnym zastosowaniu tych dwóch czasów (str. 47). Równie frapująco wygląda opis czasu zaprzeszłego (str. 48-50). W książce nie tylko podaje się konstrukcje z języka obcego, tym razem polskiego, ale nawet przedkłada je nad formy rodzime i podaje najpierw typ polski (jô jem béł pisôł, wzorowane na pol. napisałem był), a dopiero potem kaszubskie jô béł jidzonyjô mia pisóné itd. (patrz: Lorentz, Gramatyka pomorska, str. 980-81)

Podobnie przy czasie przyszłym złożonym (str. 52-3), gdzie obok rodzimego typu budowania czasu: (jô) bãdã pisôł, (të) bãdzesz pisała itd. (por: Kaschubische Grammatik, str. 44) znajdziemy również typ budowania czasu z bezokolicznikiem: jô bãdã pisac itd., który, choć w j. polskim występuje bardzo często, w języku kaszubskim był notowany w ilościach marginalnych, częściej jedynie w gwarach zaborskich (patrz: Lorentz, Gramatyka pomorska, str. 979-80).

Również trybowi rozkazującemu się dostało (str. 53-54). W „Gramatice…” czasowniki na prasłow. *-ějati (jak lôc, wiôc, smiôc) mają końcówkę -ej, autorka podaje: lej, lejmë, lejta zamiast prawidłowych -éj, -éjmë, -éjta. (patrz: Lorentz, Gramatyka pomorska, str. 1009)

Przy opisie trybu warunkowego autorka pomija zupełnie czas przeszły trybu (typu czejbë jô nie béł tegò zrobił, …), bogato poświadczony choćby w Słowniku gwar kaszubskich… B. Sychty. Poza tym podaje tylko jeden sposób jego tworzenia z nieodmienną partykułą , o drugim sposobie – z odmienną partykułą bëm, bës, bësmë itd. pisząc „W lëteracczi kaszëbiznie równak bédëje sã ùżiwanié zastrzégòwnika zesadzonégò z mùszebnégò òsobòwégò zamiona, partiklë bez rësznëch òsobòwëch kùnôszków (…)” (str. 54-5), oczywiście bez podania przyczyny, dla której „bédëje sã”. Miejsca, w których książka dopuszcza wariantywność, a w których zaleca tylko jeden typ form, pozostają nierozwiązaną zagadką.

Inną niesamowitością jest pojawienie się w gramatyce imiesłowu przysłówkowego uprzedniego na -łszë, -wszë (str. 58), która to kategoria gramatyczna była poświadczona jedynie w najstarszych zabytkach kaszubskiego języka z XVI, XVII i początków XVIII wieku, a o której Friedrich Lorentz już w 1927 r. pisał (patrz: Gramatyka pomorska, str. 976):
Gerundium praeteriti2

Jako że zabytki Krofeya i Pontanusa poświadczają imiesłów na -wszy, –szy, a Perykopy Smołdzińskie na –szë (jedynie ten ostatni Lorentz uważał za formę rodzimę), a więc bez -ł-, toteż formy H. Makùrôt zdradzają, że nie jest to bynajmniej próba reaktywacji oryginalnego imiesłowu kaszubskiego, a kategoria żywcem przeniesiona z dzisiejszego języka polskiego. B. Sychta notował szczątki owego imiesłowu jedynie jako formę zleksykalizowaną w funkcji przysłówka: bivši – wyraźnie, dobitnie (patrz: Słownik gwar kaszubskich…, t. I, str. 29)

Zastanawia również fakt, że w „Gramatice…” wszystko, co inne niż w języku polskim, opisane jest jako „archajiznowé”. Odmiana czasownika bëc jest archaiczna (jem, jes, je, jesmë, jesta, są) i czas przeszły złożony (jem béł, jes bëła, jesmë bëlë) jest archaiczny. Język kaszubski jest normalnym językiem słowiańskim i ma w tym przypadku formy bardzo rozpowszechnione w świecie słowiańszczyzny, podobny stan rzeczy zastajemy w czeskim, serbsko-chorwackim, słoweńskim czy j. łużyckich. Ba, czas przeszły złożony znamy z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego jako formę nowszą, dopiero próbującą zdominować starsze aoryst i imperfektum, które kaszubski zupełnie zatracił. Fakt, że j. polski jako jedyny wśród słowiańszczyzny zachodniej zatracił pierwotne formy czasownika być oraz czas przeszły złożony, nie sprawia, że cała reszta staje się archaiczna.

Lorentz gram

Czytelnik może się zastanawiać dlaczego często powołuję się na „Gramatykę pomorską” dra F. Lorentza. Jest to ogromne dzieło spisane na ponad 1100 stronach, w którym w najdrobniejszym szczególe językoznawca opisał gramatykę i fonologię mówionego kaszubskiego języka, bazując na obfitym materiale zbieranym od miasta do miasta i od wsi do wsi, przez Nordã i ziemię Słowińców po Zôbòrë na południu. Rezultatem jego badań terenowych było wydanie ponad 1200 tekstów spisanych z ust setek informatorów, uwzględniając przy tym wszelkie różnice dialektalne i gwarowe. Z drugiej strony mamy niniejszą pracę, która podobno opisuje cechy współczesnego literackiego języka kaszubskiego, ale nie wspomina ani słowem, na jakich dziełach literackich opiera swoje twierdzenia. Co dziwi, zwłaszcza, że prezentowany materiał alarmująco różni się od od tego, co znajdziemy w tak uznanej prozie jak ta Jana Drzeżdżona, dramaty Bernarda Sychty, wczesna twórczość Stanisława Jankego (Łiskawica, Psë) czy współczesna twórczość Krystyny Lewny (Mòtowidlo) bądź Artura Jabłońskiego (Namerkôny, Smùgã, Fényks). Choć Autorka wspomina o posiłkowaniu się pracami językoznawczymi, ani słowem nie mówi, na jakich dialektach języka kaszubskiego bazuje, już to dopuszczając do swej normy cechy północne, już to je przemilczając, wedle sobie tylko znananego wzoru. Cechy zaborskie natomiast w książce prawie w ogóle nie są uwzględniane.

Następne uwagi dotyczą przymiotników posesywnych typu bratow-ò dzeckò, Anin-a ksążka (str. 78-9). Autorka w l. pd. r. ż. w bierniku wstawiła tam końcówkę przymiotników na  i ma tam formy bratow-ą i Anin-ą zamiast prawidłowych bratow-ã i Anin-ã, które cechują przymiotniki, zaimki i liczebnik jedna z końcówką -a w mianowniku (w bierniku: tã, jednã, samã itd.). Ten sam błąd popełniła w mianowniku i bierniku liczby mnogiej podając bratow-é i Anin-é zamiast bardziej prawidłowych bratow-ë i Anin-ë (tak jak të, jednë, samë itd., patrz: Gramatyka pomorska, str. 950-951).

Kaschubische Grammatik 2z: Kaschubische Grammatik, str. 22

Wśród zaimków (str. 80-6) zadziwia szwa w formach cëż, chtëż, której Lorentz nigdzie nie notuje, mimo że w języku mówionym form jest cała obfitość: coż/chtoż, ceż/chteż, cóż/chtóż, cuż/chtuż (patrz: idem, str. 921-22), przy czym ceż/chteż są zdecydowanie najczęstsze, z -e- przeniesionym najpewniej per analogiam z form zaimków z etymologicznym -e i partykułą  jak gdzeż, wieleż i in. Z drugiej strony szwy brakuje w zaimku osobowym ònë (pol. one, w „Gramatice…” niesłusznie: òne), który pochodzi z wcześniejszego *won-y, a nie z polskiego on-e (patrz: Breza, Treder, Gramatyka kaszubska, str. 123). Tak samo i w liczbie mnogiej powinny być prawidłowe t-ë, jedn-ë, sam-ë itd. zamiast nieprawidłowych te, jedne, same, jako że pochodzą z wcześniejszych *ty, *jedny, *samy, a nie z odpowiadających polskim formom *te, *jedne, *same (vide: Gramatyka pomorska, str. 926-27).

Niestety nawet na odmianę zaimków dzierżawczych mój, twój, swój  (str. 85-6) nie można się zgodzić. Oprócz najczęstszej odmiany, na szczęście odmienionej prawidłowo, autorka dodała również oboczne formy ściągnięte. Z niewytłumaczalnego powodu owe krótsze ściągnięte formy występują jedynie w rodzaju żeńskim liczby pojedyńczej we wszystkich przypadkach, natomiast w rodzaju nijakim i w liczbie mnogiej jedynie wybiórczo: bez mianownika i biernika. Mało tego, książka podaje nieprawidłowe i niepoświadczone formy z krótkim -a dla r. ż. l. pojedyńczej: ma, twa, swa zamiast mô, twô, swô (patrz: Lorentz, Gramatyka pomorska, str. 935) ze spodziewanym refleksem długiego  > ô w wyniku wzdłużenia zastępczego *moja > *mā > mô. Konsekwentnie formy mô, twô, swô powinny mieć w bierniku mą, twą, swą zamiast mylnego mã, twã, swã, a w mianowniku r. nijakiego i w liczbie mnogiej mé, twé, swé, a dla l. mnogiej r. m. rzeczowników żywotnych odpowiednio mi, twi, swi. Będąc już przy liczbie mnogiej, należy zaznaczyć, że w książce znajdziemy również nieprawidłowe formy mich, twich, swich oraz mima, twima, swima już to obok, już to zamiast prawidłowych mëch, twëch, swëch, mëma, twëma, swëma (u Lorentza: mëmi, twëmi, swëmi). Jeśli podane błędne formy wystąpiły gdzieś w kaszubskich utworach literackich, można je z wielką dozą prawdopodobieństwa uznać za wpływ j. polskiego, a nie za formy rodzime.

Lorentz mójGramatyka pomorska, str. 935

Przy zaimkach dzierżawczych liczby podwójnej i mnogiej (str. 86-7) Autorka zupełnie pominęła nieodmienne formy naju, waju (naju ksążka, ò naju ksążce, z naju ksążką itd.), a wymieniła jedynie wtórną do nich odmianę przymiotnikową typu naja, najã, naji itd.

W poczet kaszubskich przyimków Autorka zakwalifikowała , które w języku mówionym nie zostało poświadczone, a używane było jedynie przez niektórych literatów, którzy najprawdopodobniej zapożyczyli ten przyimek z polskiego. W języku kaszubskim istniał przyimek (z prasł. ), poświadczony w zleksykalizowanym już tylko ksobie – na lewo (Lorentz, Hinze, Pomoranisches Wörterbuch, str. 394). Autorka podaje również formę zza (poświadczoną w zaledwie jednej miejscowości na Kaszubach, patrz: idem, str. 1146) bez wariantywnej zeza/seza, poświadczonej szerzej (patrz: idem, str. 1077)

Na plus należy uznać chęć zachowania zaimka ma w jego dualnej funkcji (s. 82).

I FÒNETIKA

Na samym początku alarmuje fakt, że Autorka nie korzystała z najnowszej literatury naukowej dot. współczesnej fonetyki kaszubskiej: System samogłoskowy współczesnych gwar centralnokaszubskich (2013), System spółgłoskowy współczesnych gwar kaszubskich (2014) oraz artykułów System samogłoskowy współczesnej kaszubszczyzny północno-zachodniej, System samogłoskowy gwary luzińskiej, Akcent wyrazowy we współczesnej kaszubszczyźnie centralnej, System samogłoskowy współczesnych gwar zaborskich – wszystkie prace autorstwa prof. L. Jocza. Opis fonetyki w „Gramatice…” nie wydaje się także bazowany na starszych pracach. Znów nie wiadomo więc, na jakich dialektach bazuje. Autorka podaje, że kaszubskie ą należy realizować jako [ų], podczas gdy kasz. ó jako [ů], czyli inaczej pochylone [ȯ], mimo że kasz. ą jest nosowym odpowiednikiem ó, zatem w języku mówionym albo obie są realizowane jako pochylone [ǫ̇] i [ȯ] albo jako nosowe i nienosowe wyrównane do u [u], czyli [ų] i [u], a w dzisiejszym dialekcie centralnym w wielu pozycjach w ogóle zdenazalizowane (o czym wyczerpująco: Jocz, System samogłoskowy współczesnych gwar centralnokaszubskich), ale nigdy w takiej konfiguracji jak podaje Autorka. Dziwi również fakt, że proponuje się w omawianej pozycji wymawiać rz jako [ž], nie podając nawet jako wariantu wymowy drżącego [ř] – dźwięku tak wyróżniającego dialekt północny języka kaszubskiego, a w pierwszej połowie XX wieku wciąż dominującego na całym obszarze kaszubskim.

III SŁOWÒBÙDOWIZNA i IV SYNTAKSA

Wszystkie poważniejsze zastrzeżenia w obu rozdziałach wynikają z przyjętych przez Autorkę założeń z rozdziału o fleksji, zatem komentowanie ich byłoby powtarzaniem się. Zwraca jednak uwagę, że przy opisie syntaksu tzw. literackiego języka kaszubskiego, Autorka zdaje się ani razu nie powoływać na materiał z literatury tegoż języka zaczerpnięty. O proweniencji przykładowych zdań i konstrukcji książka nie mówi nic. Na plus zasługuje przyjęcie natomiast pisowni szërok zamiast szerok (s. 142), zgodnie z prasł. formą *šyrokъ.

Do pisania recenzji siadałem z irytacją, a kończę ze smutkiem, rozczarowaniem i rezygnacją. Podsumowując, dostajemy do ręki gramatykę, w której nawet czasowniki i zaimki dzierżawcze nie są poprawnie odmienione. „Gramatika kaszëbsczégò jãzëka” jest niestety pełna rażących błędów, które dyskwalifikują tę książkę jako rzetelne źródło wiedzy i rodzą pytanie, czy w takim kształcie powinna ona trafić do studentów i uczniów. Zaprezentowany materiał nie tylko pomija ważne dla opisywanego tematu naukowe źródła, ale też stoi w sprzeczności ze źródłami, na których rzekomo się opiera. Norma proponowana w książce sankcjonuje używanie form sztucznych, zapożyczonych z innych języków, a przy tym – co chyba najgorsze – wypiera nimi formy rodzime i dla kaszubskiego języka naturalne. Mimo wszystko nie można mieć pretensji jedynie do Autorki. Książka wpisuje się w tendencje, które unaoczniły się już w wielu poprzednich publikacjach środowiska zajmującego się normatywizacją kaszubszczyzny, a których efekt z większej perspektywy można postrzegać jako przepoczwarzanie się języka kaszubskiego w konstrukt, który z jednej strony gramatycznie i syntaktycznie coraz bliższy jest językowi polskiemu, za to leksykalnie staje się coraz pełniejszy sztucznych neologizmów i kalk, które wypierają słowa rodzime. Coraz trudniej przychodzi określić, czy tzw. norma literacka jest jeszcze językiem naturalnym czy conlangiem, coraz wyraźniej stającym się pewnego rodzaju socjolektem albo żargonem wąskiego środowiska, a coraz dalszym od żywego języka kaszubskiego jakiejkolwiek epoki – i przez to coraz mniej komunikatywnym. Podobne tendencje, swego czasu popularne również wśród Bretończyków czy Łemków, przyniosły fatalne skutki dla języka i społeczności. Na Kaszubach dziwią one zwłaszcza, że wielu współczesnych pisarzy i dziennikarzy szuka właśnie odmiennej drogi – w kierunku przebogatego języka naturalnego, mówionego, nawet jeśli czasem już trochę zakurzonego. Dlatego mam wrażenie, że zwłaszcza obecnie należy życzyć wszystkim pracującym nad językiem kaszubskim dużo samodzielności, dociekliwości i odwagi do krytycznego myślenia przy kolejnych projektach. 

Bibliografia:
Breza E., Treder J., 1981, Gramatyka kaszubska
Jocz L., 2013, System samogłoskowy współczesnych gwar centralnokaszubskich
Lorentz F., 1919, Kaschubische Grammatik
Lorentz F., 1927, Gramatyka pomorska
Lorentz F., Hinze F., Pomoranisches Wörterbuch
Makùrôt H., 2016, Gramatika kaszëbsczégò jãzëka
Sychta B., 1965, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I